અસમઞ્જસમ્ એવૈતદ્ યથા સર્વેશ્વરેશ્વરિ । તથા ગૃહાન્તઃ પૃથિવી શૈલાશ્ ચેત્ય્ અસમઞ્જસમ્
હે સર્વેશ્વરી, આ તો ખરેખર સમજથી પર છે; એ જ રીતે, ઘરના અંદર ધરતી અને પર્વતો હોવું પણ અસમંજસ છે.
યથાવદ્ એતદ્ દેવેશિ કથયામલયા ધિયા । પ્રસાદસુગૃહીતે હિ નોદ્વિજન્તે મહૌજસઃ
હે દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને શુદ્ધ સમજથી આ વાત યોગ્ય રીતે સમજાવો; કારણ કે જે મહાન અને કૃપાથી સ્થિર છે, તેઓ કદી ચિંતિત થતા નથી.
નાહં મિથ્યા વદામીદં યથાવચ્ છૃણુ સુન્દરિ । ભેદનં નિયતીનાં હિ ક્રિયતે નાસ્મદાદિભિઃ
હું કદી ખોટું બોલતો નથી, સુંદરિ, તું ધ્યાનથી સાંભળ. ભાગ્યની વહેચણી હું કે મારા જેવા બીજાઓ નથી કરતા.
વિભિદ્યમાનામ્ અન્યેન સ્થાપયામ્ય્ અહમ્ એવ યામ્ । મર્યાદાં તાં મયા ભિન્નાં કો ઽપરઃ પાલયિષ્યતિ
જ્યારે બીજું કોઈ એમાં વહેચણી કરે છે, ત્યારે હું જ એની હદ બાંધી દઉં છું. જો હું એ હદ તોડી નાખું, તો પછી એને જાળવવા બીજું કોણ રહેશે?
સગ્રામં દ્વિજજીવાત્મા તસ્મિન્ન્ એવ સ્વસદ્મનિ । વ્યોમ્ન્ય્ એવેદં મહીરાષ્ટ્રં વ્યોમાત્મૈવ પ્રપશ્યતિ
બ્રાહ્મણ આત્મા પોતાના ઘર અને યુદ્ધભૂમિ સાથે, આ ધરતી અને રાજ્યને આકાશમાં જ જુએ છે, બધું જ એને આકાશરૂપ જ લાગે છે.
પ્રાક્તની સા સ્મૃતિર્ લુપ્તા યુવયોર્ ઉદિતાન્યથા । સ્વપ્ને જાગ્રત્સ્મૃતિર્ યદ્વદ્ એતન્મરણમ્ અઙ્ગને
પહેલી યાદ ભૂલી જાય છે અને નવી યાદ ઊભી થાય છે, જેમ સ્વપ્નમાં જાગૃત અવસ્થાની યાદ અલગ હોય છે, એ જ રીતે મૃત્યુ પણ છે, હે અંગના.
યથા સ્વપ્ને ત્રિભુવનં સઙ્કલ્પાત્ ત્રિજગદ્ યથા । યથા કથાર્થસઙ્ગ્રામો મરુભૂમૌ યથા જલં
જેમ સ્વપ્નમાં ત્રણેય લોક માત્ર કલ્પનાથી ઊભા થાય છે, જેમ વાર્તાની લડાઈ હોય છે, અથવા રણમાં પાણી દેખાય છે, એ બધું સાચું નથી.
તસ્ય બ્રાહ્મણગેહસ્ય સશૈલવનપત્તના । ઇયમ્ અન્તસ્સ્થિતા ભૂમિસ્ સઙ્કલ્પાદર્શયોર્ ઇવ
બ્રાહ્મણના ઘરમાં પહાડો, જંગલો અને શહેરો સહિતની આ ધરતી અંદર જ છે, જાણે કલ્પનાના દર્પણમાં દેખાય છે.
અસત્યૈવેયમ્ આભાતિ સત્યેવ ઘનસર્ગતા । તસ્યાસત્યાવભાસસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નઃ કોશકોટરે
આ દુનિયા અસત્ય હોવા છતાં ઘનરૂપે દેખાય છે એટલે સાચી લાગે છે; ચેતનાના આકાશમાં, એ અસત્ય દેખાવ માત્ર ખોખલામાં છે.
અસત્યાદ્ યત્ સમુત્પન્નં સ્મૃત્યા નામ તદ્ અપ્ય્ અસત્ । મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણ્યાસ્ તરઙ્ગો ઽપિ ન સત્યતઃ
અસત્યમાંથી જે કંઈ ઊભરે છે, સ્મૃતિથી નામ આપ્યું હોય તો પણ એ પણ અસત્ય જ છે; જેમ મૃગજળની લહેર સાચી નથી.
ઇદં ત્વદીયં સદનં તદ્ગેહાકાશકોશગમ્ । વિદ્ધિ માં ત્વાં ચ સર્વં વા તચ્ ચ વ્યોમૈવ કેવલમ્
આ તમારું ઘર અને એ ઘરના અંદરના જગ્યા, જાણો કે હું, તમે અને આ બધું—આ બધું માત્ર જગ્યા જ છે.
સ્વપ્નસઙ્ગમસઙ્કલ્પસ્વાનુભૂતિપરમ્પરાઃ । પ્રમાણાન્ય્ અત્ર મુખ્યાનિ સમ્બોધાય પ્રદીપવત્
સ્વપ્ન, સંગતિ, ઈચ્છા અને પોતાનાં અનુભવ—આ બધું અહીં સમજ માટે મુખ્ય સાધનો છે, જેમ કે દીવો પ્રકાશ આપે છે.
સ્થિતો બ્રાહ્મણગેહે ઽન્તર્ દ્વિજજીવસ્ તદન્તરે । સસમુદ્રવના પૃથ્વી સ્થિતાબ્જ ઇવ ષટ્પદી
બ્રાહ્મણના ઘરમાં અંદર દ્વિજ આત્મા વસે છે; એના અંદર જ સમુદ્રો અને જંગલોવાળી ધરા છે, જેમ કમળમાં મધમાખી વસે છે.
તસ્યાઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ એકસ્મિન્ પેલવે કોટરોદરે । ઇદં પત્તનમ્ આભાતિ કેશોણ્ડુક ઇવામ્બરે
એ ધરાની એક નાનકડી ખૂણામાં, એક નાની જગ્યા માં, આ શહેર દેખાય છે, જેમ આકાશમાં વાળની ટોચ હોય તેમ.
તસ્મિન્ન્ અસ્મિન્ પુરે તન્વિ તવેદં સદનં સ્થિતમ્ । તસ્માત્ કિમ્ અણુમાત્રે ઽન્તર્ ગજવૃન્દમ્ ઇવ સ્થિતમ્
આ શહેરમાં, સુકુમારી, તારો ઘર છે; તો પછી એટલું નાનું હોય ત્યાં હાથીઓની ટોળી જેવી મોટી સંખ્યા કેવી રીતે રહી શકે?
પરમાણૌ પરમાણૌ સન્તિ વત્સે ચિદાત્મનિ । અન્તર્ અન્તર્ જગન્તીતિ કેનૈતન્ નામ સઙ્ખ્યતે
પ્રિયે, દરેક અણુમાં ચેતના વસે છે; દરેકમાં જગત છુપાયેલું છે—તો પછી આ બધાનું સાચું ગણતરી કોણ કરી શકે?
અષ્ટમં દિવસં વિપ્રસ્ સ મૃતઃ પરમેશ્વરિ । ગતો વર્ષગણો ઽસ્માકમ્ અતઃ કથમ્ ઇદં ભવેત્
પરમેશ્વરી, આઠમા દિવસે એ બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ થયું; પણ આપણા માટે તો ઘણા વર્ષો વીતી ગયા—તો આવું કેમ બન્યું?
દેશદૈર્ઘ્યં યથા નાસ્તિ કાલદૈર્ઘ્યં તથૈવ ચ । નાસ્ત્ય્ એવેતિ યથાન્યાયં કથ્યમાનં મયા શૃણુ
જેમ જગતમાં અંતર નથી, એમ જ સમયને પણ લંબાઈ નથી; હવે હું સાચી રીતે સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
યથૈતત્ પ્રતિભામાત્રં જગત્સર્ગાવભાસનમ્ । તથૈતત્ પ્રતિભામાત્રં ક્ષણકલ્પાવભાસનં
જેમ આ જગતની રચના માત્ર મનની કલ્પના છે, એ જ રીતે ક્ષણો અને સમયના ચક્રો પણ મનની કલ્પના રૂપ છે.
ક્ષણકલ્પજગત્સર્ગત્વત્તામત્તાત્મજન્મનામ્ । યથાવત્ પ્રતિભાસસ્ય વત્સે ક્રમમ્ ઇમં શૃણુ
જગતની રચના, ક્ષણો, સમયના ચક્રો અને જીવોની ઉત્પત્તિ બધું મનમાંથી જ ઊભરાય છે. હે પ્રિય, હવે આ બધું કેવી રીતે થાય છે એ ક્રમથી સાંભળ.
અનુભૂય ક્ષણં જીવો મિથ્યામરણમૂર્છનામ્ । તદૈવોન્મેષમાત્રેણ વ્યોમ્ન્ય્ એવ વ્યોમરૂપ્ય્ અપિ
જ્યારે જીવ એક ક્ષણનો અનુભવ કરે છે, ત્યારે તે મરણ અને પુનર્જન્મની મિથ્યા ભાવનામાં ફસાઈ જાય છે; પણ જરા જાગૃતિ આવે તો એ આકાશમાં પણ પોતે આકાશરૂપ બની જાય છે.
આધેયો ઽહમ્ ઇહાધારે સ્થિતો ઽહમ્ ઇતિ ચેતતિ । હસ્તપાદાદિમાન્ દેહો મમાયમ્ ઇતિ પશ્યતિ
પછી એ વિચારે છે કે 'હું અહીં આધાર પર સ્થિત છું, હું અહીં છું' અને 'આ હાથ-પગવાળું શરીર મારું છે' એમ જુએ છે.
યદૈવ ચેતતિ વપુસ્ તદૈવેદં સ ચેતતિ । એતસ્યાહં પિતુઃ પુત્રો વર્ષાણીમાનિ સન્તિ મે
જ્યારે મન શરીર વિશે વિચારે છે, ત્યારે એ જ સમયે એ એવું પણ માને છે કે 'હું આ પિતાના પુત્ર છું; મને આટલા વર્ષ થયા છે.'
ઇમે મે બાન્ધવા રમ્યા મમેદં રમ્યમ્ આસ્પદમ્ । જાતો ઽહમ્ અભવં બાલો વૃદ્ધિં યાતો ઽહમ્ ઈદૃશઃ
'આ મારા પ્રિય સગા છે; આ મારો આનંદદાયક ઘર છે. હું જન્મ્યો, બાળપણમાં રહ્યો અને હવે આવો થયો છું.'
બાન્ધવાશ્ ચાસ્ય તે સર્વે તથૈવ વિહરન્ત્ય્ અપિ । ચિદાકાશઘનૈક્યત્વાત્ સ્વાત્મન્ય્ અપિ ભવન્તિ તે
એના બધા સગા પણ એ જ રીતે ફરતા રહે છે; ચેતનાના એકરૂપતાને કારણે, એ બધા એના પોતાના મનમાં પણ વસે છે.
એવં નામોદિતે ઽપ્ય્ અસ્યાશ્ ચિતેસ્ સંસારષણ્ડકે । ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અભ્યુદિતં સ્થિતં વ્યોમૈવ નિર્મલમ્
આ રીતે, સંસારના જંગલમાં એ નામો ઉદ્ભવે એ પહેલાં, કંઈ પણ દેખાતું કે ટકેલું નથી—માત્ર શુદ્ધ આકાશ જ રહે છે.
સ્વપ્ને દ્રષ્ટરિ યદ્વચ્ ચિત્ તદ્વદ્ દૃશ્યે ચિદ્ એવ સા । સર્વદૈકતયા તસ્માત્ સા સ્વપ્ને દ્રષ્ટૃદર્શનમ્
જેમ સ્વપ્નમાં જોનાર અને જોવાતું બધું ચેતન જ હોય છે, એમ જ આ જગતમાં પણ માત્ર ચેતન જ છે, જે હંમેશા એકરૂપ છે. એટલે સ્વપ્નમાં જોનાર અને જોવાતું બધું ચેતન જ છે.
યથા સ્વપ્ને તથોદેતિ પરલોકદૃશા ચિતિઃ । પરલોકે યથોદેતિ તથૈવેહાપ્ય્ ઉદેતિ સા
જેમ સ્વપ્નમાં ચેતના ઊભી થાય છે, તેમ જ પરલોકના દર્શનમાં પણ ચેતના પ્રગટે છે. અને જેમ પરલોકમાં ચેતના ઊભી થાય છે, એ જ રીતે અહીં પણ તે જ ચેતના પ્રગટે છે.
તત્ સ્વપ્નપરલોકેહલોકાનામ્ અસતાં સતાં । ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ વીચીનામ્ ઇવ વારિણિ
સ્વપ્ન, પરલોક કે આ લોક, સાચા કે ખોટા — બધામાં જરા પણ ફરક નથી, જેમ તરંગો અને પાણી અલગ નથી.
અતો ઽજાતમ્ ઇદં વિશ્વમ્ અજાતત્વાદ્ અનાશિ ચ । ખરૂપત્વાચ્ ચ નાસ્ત્ય્ એવ યચ્ ચ ભાતિ ચિદ્ એવ સા
આ જગત જન્મ્યું નથી, કારણ કે એ અજન્મા અને અવિનાશી છે; અને આકાશ જેવી સ્વરૂપ ધરાવતું હોવાથી એ સાચે જ અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી. જે દેખાય છે, એ માત્ર ચેતન જ છે.