સ તે ભર્તાદ્ય સમ્પન્નો દ્વિજો ભૂપત્વમ્ આગતઃ । યાસાવ્ અરુન્ધતી નામ બ્રાહ્મણી સા ત્વમ્ અઙ્ગને
તારો પતિ, જે હવે સૌભાગ્યશાળી બન્યો છે, રાજા બની ગયો છે; અને તું, જે પહેલાં અરુંધતી નામની બ્રાહ્મણપત્ની હતી, હવે તેની રાણી બની ગઈ છે, હે સુનારી.
ઇહેમૌ કુરુતો રાજ્યં તૌ ભવન્તૌ સુદમ્પતી । ચક્રવાકાવ્ ઇવ નવૌ ભુવિ જાતૌ શિવાવ્ ઇવ
અહીં તમે બંને રાજ્ય ચલાવો છો; તમે બંને ઉત્તમ દંપતી છો, પૃથ્વી પર નવા જન્મેલા ચક્રવાક પક્ષીઓની જોડી જેવી, કે શિવ અને પાર્વતી જેવી.
એષ તે કથિતસ્ સર્વઃ પ્રાક્તનસ્ સંસૃતિભ્રમઃ । ભ્રાન્તિમાત્રકમ્ આકાશમ્ એવ જીવસ્વરૂપધૃત્
હવે તારો પહેલાનો સમગ્ર સંસારભ્રમ કહ્યો; તે માત્ર ભ્રમ જ હતો, આકાશ જ જીવરૂપે દેખાતું હતું.
ભ્રમાદ્ અસ્માચ્ ચિદાદર્શે ભ્રમો ઽયં પ્રતિબિમ્બિતઃ । અસત્ય એવ ચાસત્યાદ્ ભવતોર્ ભવભઙ્ગદઃ
આ ભ્રમથી ચેતનાના દર્પણમાં આ ભ્રાંતિ પ્રતિબિંબિત થાય છે; તે અસત્ય છે, પણ એ અસત્યથી જ તમારો સંસારનો અંત આવે છે.
તસ્માદ્ ભ્રાન્તિમયઃ કસ્ સ્યાત્ કો વા ભ્રાન્ત્યુજ્ઝિતો ભવેત્ । સર્ગો નિરર્ગલાનલ્પબોધાન્ નાન્યદ્ વિજૃમ્ભતે
તો પછી કોણ ભ્રમિત છે અને કોણ ભ્રમથી મુક્ત છે? સર્જન તો માત્ર અવરોધ વિના થતો, થોડું જ્ઞાન જ છે—બીજું કંઈયું દેખાતું નથી.
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ચિરં ચારુવિસ્મયોત્ફુલ્લલોચના । ભૂત્વોવાચ વચો લીલા લીલાલસપદાક્ષરમ્
આ બધું લાંબા સમય સુધી સાંભળીને, લીલાના આંખો આશ્ચર્યથી વિશાળ થઈ ગઈ. પછી લીલાએ રમૂજી અને મીઠા શબ્દોમાં વાત કરી.
દેવિ ત્વદ્વચનં મિથ્યા કથં સમ્પન્નમ્ ઈદૃશમ્ । ક્વ વિપ્રજીવસ્ સ્વગૃહે ક્વેમે વયમ્ ઇહ સ્થિતાઃ
દેવી, તમારું કહેવું કેમ ખોટું સાબિત થયું? જ્યાં વિદાય પામેલો આત્મા પોતાના ઘરે છે, અને અમે તો અહીં ઊભા છીએ—આ બન્ને કઈ રીતે શક્ય છે?
તાદૃગ્ લોકાન્તરં સા ભૂસ્ તે શૈલાસ્ તા દિશો દશ । કથં માન્તિ ગૃહસ્યાન્તર્ મદ્ભર્તા યેષ્વ્ અવસ્થિતઃ
એ જગત તો કેટલું અલગ છે, એ ધરતી, એ પર્વતો અને દસ દિશાઓ—આ બધું મારા પતિ રહે છે એ ઘરના અંદર કેવી રીતે સમાઈ શકે?
મત્ત ઐરાવણો બદ્ધસ્ સિદ્ધાર્થકણકોદરે । મષકેન કૃતં યુદ્ધં સિંહૌઘૈર્ અણુકોટરે
મદમાં ચૂર થયેલો ઐરાવત હળદરના દાણામાં બંધાયો હોય એમ છે; કે મચ્છર એક સૂક્ષ્મ રંધ્રમાં સિંહોની ટોળી સાથે યુદ્ધ કરે એમ છે.
પદ્માક્ષે સ્થાપિતો મેરુર્ નિગીર્ણો મધુપાયિના । સ્વપ્નાભ્રગર્જિતં શ્રુત્વા ચિત્રે નૃત્યન્તિ વર્હિણઃ
પદ્મ જેવી આંખમાં મેરુ પર્વત મૂકાયો હોય, મધ પીવનારએ તેને ગળી લીધો હોય; સ્વપ્નના વાદળોની ગર્જના સાંભળી મોરો આશ્ચર્યથી નાચે છે.
અસમઞ્જસમ્ એવૈતદ્ યથા સર્વેશ્વરેશ્વરિ । તથા ગૃહાન્તઃ પૃથિવી શૈલાશ્ ચેત્ય્ અસમઞ્જસમ્
હે સર્વેશ્વરી, આ તો ખરેખર સમજથી પર છે; એ જ રીતે, ઘરના અંદર ધરતી અને પર્વતો હોવું પણ અસમંજસ છે.
યથાવદ્ એતદ્ દેવેશિ કથયામલયા ધિયા । પ્રસાદસુગૃહીતે હિ નોદ્વિજન્તે મહૌજસઃ
હે દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને શુદ્ધ સમજથી આ વાત યોગ્ય રીતે સમજાવો; કારણ કે જે મહાન અને કૃપાથી સ્થિર છે, તેઓ કદી ચિંતિત થતા નથી.
નાહં મિથ્યા વદામીદં યથાવચ્ છૃણુ સુન્દરિ । ભેદનં નિયતીનાં હિ ક્રિયતે નાસ્મદાદિભિઃ
હું કદી ખોટું બોલતો નથી, સુંદરિ, તું ધ્યાનથી સાંભળ. ભાગ્યની વહેચણી હું કે મારા જેવા બીજાઓ નથી કરતા.
વિભિદ્યમાનામ્ અન્યેન સ્થાપયામ્ય્ અહમ્ એવ યામ્ । મર્યાદાં તાં મયા ભિન્નાં કો ઽપરઃ પાલયિષ્યતિ
જ્યારે બીજું કોઈ એમાં વહેચણી કરે છે, ત્યારે હું જ એની હદ બાંધી દઉં છું. જો હું એ હદ તોડી નાખું, તો પછી એને જાળવવા બીજું કોણ રહેશે?
સગ્રામં દ્વિજજીવાત્મા તસ્મિન્ન્ એવ સ્વસદ્મનિ । વ્યોમ્ન્ય્ એવેદં મહીરાષ્ટ્રં વ્યોમાત્મૈવ પ્રપશ્યતિ
બ્રાહ્મણ આત્મા પોતાના ઘર અને યુદ્ધભૂમિ સાથે, આ ધરતી અને રાજ્યને આકાશમાં જ જુએ છે, બધું જ એને આકાશરૂપ જ લાગે છે.
પ્રાક્તની સા સ્મૃતિર્ લુપ્તા યુવયોર્ ઉદિતાન્યથા । સ્વપ્ને જાગ્રત્સ્મૃતિર્ યદ્વદ્ એતન્મરણમ્ અઙ્ગને
પહેલી યાદ ભૂલી જાય છે અને નવી યાદ ઊભી થાય છે, જેમ સ્વપ્નમાં જાગૃત અવસ્થાની યાદ અલગ હોય છે, એ જ રીતે મૃત્યુ પણ છે, હે અંગના.
યથા સ્વપ્ને ત્રિભુવનં સઙ્કલ્પાત્ ત્રિજગદ્ યથા । યથા કથાર્થસઙ્ગ્રામો મરુભૂમૌ યથા જલં
જેમ સ્વપ્નમાં ત્રણેય લોક માત્ર કલ્પનાથી ઊભા થાય છે, જેમ વાર્તાની લડાઈ હોય છે, અથવા રણમાં પાણી દેખાય છે, એ બધું સાચું નથી.
તસ્ય બ્રાહ્મણગેહસ્ય સશૈલવનપત્તના । ઇયમ્ અન્તસ્સ્થિતા ભૂમિસ્ સઙ્કલ્પાદર્શયોર્ ઇવ
બ્રાહ્મણના ઘરમાં પહાડો, જંગલો અને શહેરો સહિતની આ ધરતી અંદર જ છે, જાણે કલ્પનાના દર્પણમાં દેખાય છે.
અસત્યૈવેયમ્ આભાતિ સત્યેવ ઘનસર્ગતા । તસ્યાસત્યાવભાસસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નઃ કોશકોટરે
આ દુનિયા અસત્ય હોવા છતાં ઘનરૂપે દેખાય છે એટલે સાચી લાગે છે; ચેતનાના આકાશમાં, એ અસત્ય દેખાવ માત્ર ખોખલામાં છે.
અસત્યાદ્ યત્ સમુત્પન્નં સ્મૃત્યા નામ તદ્ અપ્ય્ અસત્ । મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણ્યાસ્ તરઙ્ગો ઽપિ ન સત્યતઃ
અસત્યમાંથી જે કંઈ ઊભરે છે, સ્મૃતિથી નામ આપ્યું હોય તો પણ એ પણ અસત્ય જ છે; જેમ મૃગજળની લહેર સાચી નથી.
ઇદં ત્વદીયં સદનં તદ્ગેહાકાશકોશગમ્ । વિદ્ધિ માં ત્વાં ચ સર્વં વા તચ્ ચ વ્યોમૈવ કેવલમ્
આ તમારું ઘર અને એ ઘરના અંદરના જગ્યા, જાણો કે હું, તમે અને આ બધું—આ બધું માત્ર જગ્યા જ છે.
સ્વપ્નસઙ્ગમસઙ્કલ્પસ્વાનુભૂતિપરમ્પરાઃ । પ્રમાણાન્ય્ અત્ર મુખ્યાનિ સમ્બોધાય પ્રદીપવત્
સ્વપ્ન, સંગતિ, ઈચ્છા અને પોતાનાં અનુભવ—આ બધું અહીં સમજ માટે મુખ્ય સાધનો છે, જેમ કે દીવો પ્રકાશ આપે છે.
સ્થિતો બ્રાહ્મણગેહે ઽન્તર્ દ્વિજજીવસ્ તદન્તરે । સસમુદ્રવના પૃથ્વી સ્થિતાબ્જ ઇવ ષટ્પદી
બ્રાહ્મણના ઘરમાં અંદર દ્વિજ આત્મા વસે છે; એના અંદર જ સમુદ્રો અને જંગલોવાળી ધરા છે, જેમ કમળમાં મધમાખી વસે છે.
તસ્યાઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ એકસ્મિન્ પેલવે કોટરોદરે । ઇદં પત્તનમ્ આભાતિ કેશોણ્ડુક ઇવામ્બરે
એ ધરાની એક નાનકડી ખૂણામાં, એક નાની જગ્યા માં, આ શહેર દેખાય છે, જેમ આકાશમાં વાળની ટોચ હોય તેમ.
તસ્મિન્ન્ અસ્મિન્ પુરે તન્વિ તવેદં સદનં સ્થિતમ્ । તસ્માત્ કિમ્ અણુમાત્રે ઽન્તર્ ગજવૃન્દમ્ ઇવ સ્થિતમ્
આ શહેરમાં, સુકુમારી, તારો ઘર છે; તો પછી એટલું નાનું હોય ત્યાં હાથીઓની ટોળી જેવી મોટી સંખ્યા કેવી રીતે રહી શકે?
પરમાણૌ પરમાણૌ સન્તિ વત્સે ચિદાત્મનિ । અન્તર્ અન્તર્ જગન્તીતિ કેનૈતન્ નામ સઙ્ખ્યતે
પ્રિયે, દરેક અણુમાં ચેતના વસે છે; દરેકમાં જગત છુપાયેલું છે—તો પછી આ બધાનું સાચું ગણતરી કોણ કરી શકે?
અષ્ટમં દિવસં વિપ્રસ્ સ મૃતઃ પરમેશ્વરિ । ગતો વર્ષગણો ઽસ્માકમ્ અતઃ કથમ્ ઇદં ભવેત્
પરમેશ્વરી, આઠમા દિવસે એ બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ થયું; પણ આપણા માટે તો ઘણા વર્ષો વીતી ગયા—તો આવું કેમ બન્યું?
દેશદૈર્ઘ્યં યથા નાસ્તિ કાલદૈર્ઘ્યં તથૈવ ચ । નાસ્ત્ય્ એવેતિ યથાન્યાયં કથ્યમાનં મયા શૃણુ
જેમ જગતમાં અંતર નથી, એમ જ સમયને પણ લંબાઈ નથી; હવે હું સાચી રીતે સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
યથૈતત્ પ્રતિભામાત્રં જગત્સર્ગાવભાસનમ્ । તથૈતત્ પ્રતિભામાત્રં ક્ષણકલ્પાવભાસનં
જેમ આ જગતની રચના માત્ર મનની કલ્પના છે, એ જ રીતે ક્ષણો અને સમયના ચક્રો પણ મનની કલ્પના રૂપ છે.
ક્ષણકલ્પજગત્સર્ગત્વત્તામત્તાત્મજન્મનામ્ । યથાવત્ પ્રતિભાસસ્ય વત્સે ક્રમમ્ ઇમં શૃણુ
જગતની રચના, ક્ષણો, સમયના ચક્રો અને જીવોની ઉત્પત્તિ બધું મનમાંથી જ ઊભરાય છે. હે પ્રિય, હવે આ બધું કેવી રીતે થાય છે એ ક્રમથી સાંભળ.