મહાકલકલાવર્તદ્રવદ્દિગ્ભૂતમણ્ડલમ્ । કચત્કાઞ્ચનમાણિક્યહારકેયૂરકુણ્ડલમ્
મહાન કલહ અને ગર્જનાથી ગૂંજી રહેલું અને ચારે બાજુ વહેતું એ પ્રદેશ, ઝણઝણતાં સોનાના અને લાલ મણકાવાળા હાર, હાથમાં પહેરવાના વળય અને કાનના કુંડળોથી શોભાયમાન હતું.
તમ્ આલોક્ય મહીપાલમ્ ઇદં ચિન્તિતવાન્ અસૌ । અહો નુ રમ્યા નૃપતા સર્વસૌભાગ્યભાસિતા
એ રાજાને જોઈને, તેણે મનમાં વિચાર્યું: 'આહા, રાજપદ કેટલું સુંદર છે, સર્વ પ્રકારના સુખ-સમૃદ્ધિથી ઝગમગતું!'
પદાતિરથહસ્ત્યશ્વપતાકાચ્છત્રચામરૈઃ । કદા સ્યાં દશદિક્કુઞ્જપૂરકો ઽહં મહીપતિઃ
ક્યારે હું એવો રાજા બનીશ, જેનાં પગદળ, રથ, હાથી, ઘોડા, ધ્વજાઓ, છત્ર અને પંખાંઓથી દસેય દિશાઓ ભરાઈ જાય?
કદા મે વાયવઃ કુન્દમકરન્દસુગન્ધયઃ । પાસ્યન્ત્ય્ અન્તઃપુરસ્ત્રીણાં સુરતશ્રમશીકરાન્
ક્યારે એવા પવન મારા સુધી પહોંચશે, જેમાં ચમેલીના પરાગની સુગંધ હોય અને જે રાજમહેલની સ્ત્રીઓના પ્રેમ રમણથી થતો થાકનો પરસેવો લઈને આવે?
કર્પૂરેણ પુરન્ધ્રીણાં કીર્ણેન યશસા દિશામ્ । ઇન્દૂદયાવદાતાનિ કદા કુર્યાં મુખાન્ય્ અહમ્
ક્યારે હું એવા મહાન સ્ત્રીઓના ચહેરા, જે કંપૂરથી સુગંધિત અને ચારે દિશામાં પ્રસિદ્ધ છે, ચંદ્રોદય જેટલા તેજસ્વી બનાવી શકીશ?
ઇત્થં તતઃપ્રભૃત્ય્ એવ વિપ્રસ્ સઙ્કલ્પવાન્ અભૂત્ । સ્વધર્મનિરતો નિત્યં યાવજ્જીવમ્ અતન્દ્રિતઃ
આ રીતે, ત્યારથી એ બ્રાહ્મણમાં આવા ઇચ્છાઓ ઉદ્ભવી, અને તે પોતાના ધર્મમાં સતત લાગેલો, જીવનભર નિષ્ઠાપૂર્વક કાર્યરત રહ્યો.
હિમાશનિર્ ઇવામ્ભોજં જર્જરીકર્તુમ્ આદૃતા । જરા હાર્દાન્વિતેવૈનં જવાદ્ દ્વિજમ્ ઉપાયયૌ
જેમ હિમ પાંખડીને સુકવવા ઉત્સુક હોય છે, તેમ વૃદ્ધાવસ્થા તેના હૃદયમાં પ્રવેશી, ઝડપથી એ બ્રાહ્મણ પાસે આવી પહોંચી.
આસન્નમરણસ્યાત્ર ભાર્યા મ્લાનિમ્ ઉપાયયૌ । તસ્ય શામ્યતિ પુષ્પર્તૌ લતેવ ગ્રીષ્મભીતિતઃ
મૃત્યુ નજીક આવી રહી હતી ત્યારે તેની પત્ની પણ સુકાઈ ગઈ, જેમ ઉનાળાની ગરમીથી લતા પરના ફૂલો મલિન થઈ જાય છે.
મામ્ અથારાધિતવતી સા તતસ્ ત્વમ્ ઇવાઙ્ગના । અમરત્વં સુદુષ્પ્રાપં બુદ્ધ્વેમં સાવૃણોદ્ વરમ્
હે સ્ત્રી, એ સ્ત્રીએ પણ એ સમયે મારી પૂજા કરી હતી, જેમ તમે કરી છે. પછી, અમરત્વ મેળવવું બહુ જ મુશ્કેલ છે એ જાણીને, એ સ્ત્રીએ મને એ જ આશીર્વાદ માગ્યો હતો.
દેવિ સ્વમણ્ડપાદ્ એવ જીવો ભર્તુર્ મૃતસ્ય મે । મા યાસીદ્ ઇત્ય્ અતસ્ તસ્યાસ્ સ એવાઙ્ગીકૃતો મયા
દેવી, પોતાની જ મંડપમાંથી, એ સ્ત્રીએ માગ્યું કે તેના મૃત્યુ પામેલા પતિનો આત્મા અહીંથી ન જાય. એટલે મેં એનું એ જ મનગમતું વરદાન આપી દીધું.
અથ કાલવશાદ્ વિપ્રસ્ સ પઞ્ચત્વમ્ ઉપાયયૌ । તસ્મિન્ન્ એવ ગૃહાકાશે જીવાકાશતયા સ્થિતઃ
પછી, સમયના પ્રભાવથી, એ બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ થયું. છતાં, એ જ ઘરમાં, એ આત્માની હાજરી તરીકે ત્યાં જ રહ્યો.
સમ્પન્નઃ પ્રાક્તનાનલ્પસઙ્કલ્પવશતસ્ સ્વયમ્ । આકાશવપુર્ એવોર્વીપતિઃ પરમશક્તિમાન્
પહેલાના અનેક સંકલ્પોની શક્તિથી, એ ધરતીના સ્વામી, જે અત્યંત શક્તિશાળી હતા, પોતે જ આકાશરૂપ બનીને પ્રગટ થયા.
પ્રભાવાજ્ જિતભૂપીઠઃ પ્રતાપાક્રાન્તવિષ્ટપઃ । કૃપાપાલિતપાતાલસ્ ત્રિલોકવિજયી નૃપઃ
પોતાની શક્તિથી તેણે રાજગાદીઓ જીતેલી, તેની તાકાતથી આખું જગત દબાયું, તેણે દયાથી પાતાળનું રક્ષણ કર્યું અને એ રાજાએ ત્રણેય લોકમાં વિજય મેળવ્યો.
કાલાગ્નિર્ અરિપક્ષાણાં સ્ત્રીણાં મકરકેતનઃ । મેરુર્ વિષયવાયૂનાં સાધ્વબ્જાનાં દિવાકરઃ
શત્રુઓ માટે તો એ સમયાગ્નિ હતો, સ્ત્રીઓ માટે કામદેવ જેવો, વિષયવાસનાના પવન માટે મેરુ પર્વત જેવો અડગ અને સતી સ્ત્રીઓ માટે એ કુમુદને ખીલાવતો સૂર્ય હતો.
આદર્શસ્ સર્વશાસ્ત્રાણામ્ અર્થિનાં કલ્પપાદપઃ । પાદપીઠં દ્વિજાગ્ર્યાણાં રાકા ધર્મામૃતત્વિષઃ
એ સર્વ શાસ્ત્રો માટે દર્પણ હતો, માંગનાર માટે કલ્પવૃક્ષ, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો માટે પાદપીઠ અને ધર્મરૂપ અમૃતની કાંતિ માટે પૂર્ણિમાનો ચાંદો હતો.
સ્વગૃહાભ્યન્તરાકાશે ચિત્તાકાશમયાત્મનિ । તસ્મિન્ દ્વિજે શવીભૂતે ભૂતાકાશશરીરિણિ
પોતાના ઘરનાં આંતરિક આકાશમાં, મનના આકાશથી બનેલા સ્વરૂપમાં, એ બ્રાહ્મણ જ્યારે મૃતદેહ થયો, ત્યારે એ તત્વાકાશના શરીરવાળો બનીને રહ્યો.
સા તસ્ય બ્રાહ્મણી ભાર્યા શોકેણાત્યન્તકર્ષિતા । શુષ્કેવ માષશિમિકા હૃદયેન દ્વિધાગમત્
તે બ્રાહ્મણની પત્ની દુઃખથી એટલી દુર્બળ થઈ ગઈ હતી કે, સુકાઈ ગયેલી ફણગીઓ જેવી દેખાતી હતી અને તેના હૃદયે બે ભાગ થઈ ગયા હતા.
ભર્ત્રા સહ શવીભૂતા દેહમ્ ઉત્સૃજ્ય દૂરતઃ । આતિવાહિકદેહેન ભર્તારં સમુપાયયૌ
પતિ સાથે જ તેનું પણ શરીર નિર્જીવ બની ગયું, અને દૂર રહીને તેણે પોતાનું શરીર છોડી દીધું; પછી સૂક્ષ્મ શરીરથી પતિને મળવા પહોંચી ગઈ.
નદી નિખાતમ્ ઇવ તં ભર્તારમ્ અનુસૃત્ય સા । આજગામ વિશોકત્વં સવસન્તેવ મઞ્જરી
પત્ની પતિના પગલે પગલે એ રીતે ગઈ જેમ નદી પોતાના ખોળાને પછડવે છે; અને પછી, પવનમાં ફૂલની મંજરી જેમ નિઃશોક થઈ જાય છે, એ રીતે તે પણ દુઃખમુક્ત થઈ ગઈ.
તત્રાસ્ય વિપ્રસ્ય સુતા ગૃહાણિ ભૂસ્થાવરાદીનિ ઘનાનિ સન્તિ । અદ્યાષ્ટમં વાસરમ્ આપ્તમૃત્યોર્ જીવો ગિરિગ્રામકમન્દિરસ્થઃ
અહીં એ બ્રાહ્મણની દીકરી પાસે ઘરો, જમીન અને બીજું ઘણું સંપત્તિ છે; આજે એના મૃત્યુને આઠમો દિવસ છે અને એની આત્મા હજુ પણ પર્વતગામના ઘરમાં જ છે.
સ તે ભર્તાદ્ય સમ્પન્નો દ્વિજો ભૂપત્વમ્ આગતઃ । યાસાવ્ અરુન્ધતી નામ બ્રાહ્મણી સા ત્વમ્ અઙ્ગને
તારો પતિ, જે હવે સૌભાગ્યશાળી બન્યો છે, રાજા બની ગયો છે; અને તું, જે પહેલાં અરુંધતી નામની બ્રાહ્મણપત્ની હતી, હવે તેની રાણી બની ગઈ છે, હે સુનારી.
ઇહેમૌ કુરુતો રાજ્યં તૌ ભવન્તૌ સુદમ્પતી । ચક્રવાકાવ્ ઇવ નવૌ ભુવિ જાતૌ શિવાવ્ ઇવ
અહીં તમે બંને રાજ્ય ચલાવો છો; તમે બંને ઉત્તમ દંપતી છો, પૃથ્વી પર નવા જન્મેલા ચક્રવાક પક્ષીઓની જોડી જેવી, કે શિવ અને પાર્વતી જેવી.
એષ તે કથિતસ્ સર્વઃ પ્રાક્તનસ્ સંસૃતિભ્રમઃ । ભ્રાન્તિમાત્રકમ્ આકાશમ્ એવ જીવસ્વરૂપધૃત્
હવે તારો પહેલાનો સમગ્ર સંસારભ્રમ કહ્યો; તે માત્ર ભ્રમ જ હતો, આકાશ જ જીવરૂપે દેખાતું હતું.
ભ્રમાદ્ અસ્માચ્ ચિદાદર્શે ભ્રમો ઽયં પ્રતિબિમ્બિતઃ । અસત્ય એવ ચાસત્યાદ્ ભવતોર્ ભવભઙ્ગદઃ
આ ભ્રમથી ચેતનાના દર્પણમાં આ ભ્રાંતિ પ્રતિબિંબિત થાય છે; તે અસત્ય છે, પણ એ અસત્યથી જ તમારો સંસારનો અંત આવે છે.
તસ્માદ્ ભ્રાન્તિમયઃ કસ્ સ્યાત્ કો વા ભ્રાન્ત્યુજ્ઝિતો ભવેત્ । સર્ગો નિરર્ગલાનલ્પબોધાન્ નાન્યદ્ વિજૃમ્ભતે
તો પછી કોણ ભ્રમિત છે અને કોણ ભ્રમથી મુક્ત છે? સર્જન તો માત્ર અવરોધ વિના થતો, થોડું જ્ઞાન જ છે—બીજું કંઈયું દેખાતું નથી.
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ચિરં ચારુવિસ્મયોત્ફુલ્લલોચના । ભૂત્વોવાચ વચો લીલા લીલાલસપદાક્ષરમ્
આ બધું લાંબા સમય સુધી સાંભળીને, લીલાના આંખો આશ્ચર્યથી વિશાળ થઈ ગઈ. પછી લીલાએ રમૂજી અને મીઠા શબ્દોમાં વાત કરી.
દેવિ ત્વદ્વચનં મિથ્યા કથં સમ્પન્નમ્ ઈદૃશમ્ । ક્વ વિપ્રજીવસ્ સ્વગૃહે ક્વેમે વયમ્ ઇહ સ્થિતાઃ
દેવી, તમારું કહેવું કેમ ખોટું સાબિત થયું? જ્યાં વિદાય પામેલો આત્મા પોતાના ઘરે છે, અને અમે તો અહીં ઊભા છીએ—આ બન્ને કઈ રીતે શક્ય છે?
તાદૃગ્ લોકાન્તરં સા ભૂસ્ તે શૈલાસ્ તા દિશો દશ । કથં માન્તિ ગૃહસ્યાન્તર્ મદ્ભર્તા યેષ્વ્ અવસ્થિતઃ
એ જગત તો કેટલું અલગ છે, એ ધરતી, એ પર્વતો અને દસ દિશાઓ—આ બધું મારા પતિ રહે છે એ ઘરના અંદર કેવી રીતે સમાઈ શકે?
મત્ત ઐરાવણો બદ્ધસ્ સિદ્ધાર્થકણકોદરે । મષકેન કૃતં યુદ્ધં સિંહૌઘૈર્ અણુકોટરે
મદમાં ચૂર થયેલો ઐરાવત હળદરના દાણામાં બંધાયો હોય એમ છે; કે મચ્છર એક સૂક્ષ્મ રંધ્રમાં સિંહોની ટોળી સાથે યુદ્ધ કરે એમ છે.
પદ્માક્ષે સ્થાપિતો મેરુર્ નિગીર્ણો મધુપાયિના । સ્વપ્નાભ્રગર્જિતં શ્રુત્વા ચિત્રે નૃત્યન્તિ વર્હિણઃ
પદ્મ જેવી આંખમાં મેરુ પર્વત મૂકાયો હોય, મધ પીવનારએ તેને ગળી લીધો હોય; સ્વપ્નના વાદળોની ગર્જના સાંભળી મોરો આશ્ચર્યથી નાચે છે.