તત્ર કસ્મિંશ્ચિદ્ એકસ્મિન્ કોણાપવરકોદરે । શૈલલોષ્ટતલે ઽસ્ત્ય્ એકો ગિરિગ્રામકગર્તકઃ
એમાં કોઈ એક ખૂણાની અંદર, પર્વતના પથ્થર પર એક નાનકડું ખાડું છે, જે પર્વત ગામનું છે.
અસ્મિન્ નદીશૈલવનોપગૂઢે સાગ્નિસ્ સદારસ્ સુતવાન્ અરોગઃ । ગોક્ષીરવાન્ રાજભયાદ્ વિમુક્તઃ સર્વાતિથિર્ ધર્મપરો દ્વિજો ઽભૂત્
આ જગ્યાએ, નદી, પર્વત અને જંગલથી ઘેરાયેલી જગ્યામાં, એક બ્રાહ્મણ પોતાની પત્ની અને પુત્રો સાથે હંમેશા રહેતો હતો; તે તંદુરસ્ત હતો, ગાય અને દૂધ ધરાવતો, રાજાની ભયથી મુક્ત, સૌને આદર આપતો અને ધર્મમાં લાગેલો હતો.
વિત્તવેશવયઃકર્મવિદ્યાવિભવચેષ્ટિતૈઃ । વસિષ્ઠસ્યેવ સદૃશો ન તુ વાસિષ્ઠચેતનઃ
ધન, રૂપ, ઉંમર, કર્મ, વિદ્યા અને વૈભવમાં કોઈ વશિષ્ઠ જેવો હોઈ શકે છે, પણ વશિષ્ઠ જેવું ચેતન તો નહિ જ હોય.
વસિષ્ઠ ઇતિ નામ્નાભૂત્ તસ્યાભૂદ્ ઇન્દુસુન્દરી । નામ્ના ત્વ્ અરુન્ધતી ભાર્યા ભૂમિવ્યોમન્ય્ અરુન્ધતી
તેનું નામ વશિષ્ઠ હતું; તેની પત્નીનું નામ ઇન્દુસુંદરી હતું, પણ પૃથ્વી અને આકાશમાં તેને અરુંધતી તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી.
વિત્તવેશવયઃકર્મવિદ્યાવિભવચેષ્ટિતૈઃ । સમેવ સાપ્ય્ અરુન્ધત્યા ન તુ ચેતનસત્તયા
ધન, રૂપ, ઉંમર, કર્મ, વિદ્યા અને વૈભવમાં એ પણ અરુંધતી જેવી હતી, પણ ચેતનાની સાચી સત્તામાં નહિ.
અકૃત્રિમપ્રેમરસા વિલાસાલસગામિની । સાસ્ય સંસારસર્વસ્વમ્ આસીત્ કુમુદહાસિની
અખૂટ પ્રેમના રસથી ભરપૂર, રમૂજી અને મોહક ચાલ સાથે એ ચાલતી; તે તેની આખી દુનિયા હતી, કમળ જેવી હસતી બેઠી હતી.
સ વિપ્રસ્ તસ્ય શૈલસ્ય સાનૌ સરસશાદ્વલે । કદાચિદ્ ઉપવિષ્ટસ્ સન્ દદર્શાધો મહીપતિમ્
એક વખત એ વિદ્વાન ઋષિ પર્વતની ઢાળ પર સરોવર પાસે લીલાં ઘાસ પર બેઠા હતા, ત્યારે નીચે એક રાજાને જોયા.
સમગ્રપરિવારેણ યાન્તમ્ આખેટકેચ્છયા । મહતા સૈન્યઘોષેણ મેરોર્ ઇવ બિભિત્સયા
રાજા પોતાનો આખો પરિવાર અને સેના સાથે શિકારની મજા માણવા જતો હતો, તેની સેના ના ઘોંઘાટથી જાણે કે એ મેરુ પર્વતને જીતવા નીકળ્યો હોય એમ લાગતું હતું.
ચામરૈઃ કીર્ણચન્દ્રાંશુ પતાકાભિર્ લતાવનમ્ । કુર્વાણં ખં સિતચ્છત્રમણ્ડલૈ રૌપ્યકુટ્ટિમમ્
ચામરાથી પવન કરતા, ચાંદની જેવી સફેદ ધ્વજાઓ અને લતાવનના હારોથી રાજાએ આકાશને જાણે ચાંદીના પટ પર સફેદ છત્રો વડે શોભાવ્યું હતું.
અશ્વીયાગ્નિપૃષત્પૂરપૂર્ણરેણ્વભ્રવર્ણવત્ । હાસ્તિકોત્તમ્ભિતકરવાટાટ્ટાલકગોપિતમ્
ઘોડા અને રથોથી ઉડેલી ધૂળ વાદળ જેવી લાગતી હતી; હાથીઓએ ઊંચા મકાનો અને દરવાજા ઊભા કર્યા હતા, જેના કારણે શહેર છુપાઈ ગયું હતું.
મહાકલકલાવર્તદ્રવદ્દિગ્ભૂતમણ્ડલમ્ । કચત્કાઞ્ચનમાણિક્યહારકેયૂરકુણ્ડલમ્
મહાન કલહ અને ગર્જનાથી ગૂંજી રહેલું અને ચારે બાજુ વહેતું એ પ્રદેશ, ઝણઝણતાં સોનાના અને લાલ મણકાવાળા હાર, હાથમાં પહેરવાના વળય અને કાનના કુંડળોથી શોભાયમાન હતું.
તમ્ આલોક્ય મહીપાલમ્ ઇદં ચિન્તિતવાન્ અસૌ । અહો નુ રમ્યા નૃપતા સર્વસૌભાગ્યભાસિતા
એ રાજાને જોઈને, તેણે મનમાં વિચાર્યું: 'આહા, રાજપદ કેટલું સુંદર છે, સર્વ પ્રકારના સુખ-સમૃદ્ધિથી ઝગમગતું!'
પદાતિરથહસ્ત્યશ્વપતાકાચ્છત્રચામરૈઃ । કદા સ્યાં દશદિક્કુઞ્જપૂરકો ઽહં મહીપતિઃ
ક્યારે હું એવો રાજા બનીશ, જેનાં પગદળ, રથ, હાથી, ઘોડા, ધ્વજાઓ, છત્ર અને પંખાંઓથી દસેય દિશાઓ ભરાઈ જાય?
કદા મે વાયવઃ કુન્દમકરન્દસુગન્ધયઃ । પાસ્યન્ત્ય્ અન્તઃપુરસ્ત્રીણાં સુરતશ્રમશીકરાન્
ક્યારે એવા પવન મારા સુધી પહોંચશે, જેમાં ચમેલીના પરાગની સુગંધ હોય અને જે રાજમહેલની સ્ત્રીઓના પ્રેમ રમણથી થતો થાકનો પરસેવો લઈને આવે?
કર્પૂરેણ પુરન્ધ્રીણાં કીર્ણેન યશસા દિશામ્ । ઇન્દૂદયાવદાતાનિ કદા કુર્યાં મુખાન્ય્ અહમ્
ક્યારે હું એવા મહાન સ્ત્રીઓના ચહેરા, જે કંપૂરથી સુગંધિત અને ચારે દિશામાં પ્રસિદ્ધ છે, ચંદ્રોદય જેટલા તેજસ્વી બનાવી શકીશ?
ઇત્થં તતઃપ્રભૃત્ય્ એવ વિપ્રસ્ સઙ્કલ્પવાન્ અભૂત્ । સ્વધર્મનિરતો નિત્યં યાવજ્જીવમ્ અતન્દ્રિતઃ
આ રીતે, ત્યારથી એ બ્રાહ્મણમાં આવા ઇચ્છાઓ ઉદ્ભવી, અને તે પોતાના ધર્મમાં સતત લાગેલો, જીવનભર નિષ્ઠાપૂર્વક કાર્યરત રહ્યો.
હિમાશનિર્ ઇવામ્ભોજં જર્જરીકર્તુમ્ આદૃતા । જરા હાર્દાન્વિતેવૈનં જવાદ્ દ્વિજમ્ ઉપાયયૌ
જેમ હિમ પાંખડીને સુકવવા ઉત્સુક હોય છે, તેમ વૃદ્ધાવસ્થા તેના હૃદયમાં પ્રવેશી, ઝડપથી એ બ્રાહ્મણ પાસે આવી પહોંચી.
આસન્નમરણસ્યાત્ર ભાર્યા મ્લાનિમ્ ઉપાયયૌ । તસ્ય શામ્યતિ પુષ્પર્તૌ લતેવ ગ્રીષ્મભીતિતઃ
મૃત્યુ નજીક આવી રહી હતી ત્યારે તેની પત્ની પણ સુકાઈ ગઈ, જેમ ઉનાળાની ગરમીથી લતા પરના ફૂલો મલિન થઈ જાય છે.
મામ્ અથારાધિતવતી સા તતસ્ ત્વમ્ ઇવાઙ્ગના । અમરત્વં સુદુષ્પ્રાપં બુદ્ધ્વેમં સાવૃણોદ્ વરમ્
હે સ્ત્રી, એ સ્ત્રીએ પણ એ સમયે મારી પૂજા કરી હતી, જેમ તમે કરી છે. પછી, અમરત્વ મેળવવું બહુ જ મુશ્કેલ છે એ જાણીને, એ સ્ત્રીએ મને એ જ આશીર્વાદ માગ્યો હતો.
દેવિ સ્વમણ્ડપાદ્ એવ જીવો ભર્તુર્ મૃતસ્ય મે । મા યાસીદ્ ઇત્ય્ અતસ્ તસ્યાસ્ સ એવાઙ્ગીકૃતો મયા
દેવી, પોતાની જ મંડપમાંથી, એ સ્ત્રીએ માગ્યું કે તેના મૃત્યુ પામેલા પતિનો આત્મા અહીંથી ન જાય. એટલે મેં એનું એ જ મનગમતું વરદાન આપી દીધું.
અથ કાલવશાદ્ વિપ્રસ્ સ પઞ્ચત્વમ્ ઉપાયયૌ । તસ્મિન્ન્ એવ ગૃહાકાશે જીવાકાશતયા સ્થિતઃ
પછી, સમયના પ્રભાવથી, એ બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ થયું. છતાં, એ જ ઘરમાં, એ આત્માની હાજરી તરીકે ત્યાં જ રહ્યો.
સમ્પન્નઃ પ્રાક્તનાનલ્પસઙ્કલ્પવશતસ્ સ્વયમ્ । આકાશવપુર્ એવોર્વીપતિઃ પરમશક્તિમાન્
પહેલાના અનેક સંકલ્પોની શક્તિથી, એ ધરતીના સ્વામી, જે અત્યંત શક્તિશાળી હતા, પોતે જ આકાશરૂપ બનીને પ્રગટ થયા.
પ્રભાવાજ્ જિતભૂપીઠઃ પ્રતાપાક્રાન્તવિષ્ટપઃ । કૃપાપાલિતપાતાલસ્ ત્રિલોકવિજયી નૃપઃ
પોતાની શક્તિથી તેણે રાજગાદીઓ જીતેલી, તેની તાકાતથી આખું જગત દબાયું, તેણે દયાથી પાતાળનું રક્ષણ કર્યું અને એ રાજાએ ત્રણેય લોકમાં વિજય મેળવ્યો.
કાલાગ્નિર્ અરિપક્ષાણાં સ્ત્રીણાં મકરકેતનઃ । મેરુર્ વિષયવાયૂનાં સાધ્વબ્જાનાં દિવાકરઃ
શત્રુઓ માટે તો એ સમયાગ્નિ હતો, સ્ત્રીઓ માટે કામદેવ જેવો, વિષયવાસનાના પવન માટે મેરુ પર્વત જેવો અડગ અને સતી સ્ત્રીઓ માટે એ કુમુદને ખીલાવતો સૂર્ય હતો.
આદર્શસ્ સર્વશાસ્ત્રાણામ્ અર્થિનાં કલ્પપાદપઃ । પાદપીઠં દ્વિજાગ્ર્યાણાં રાકા ધર્મામૃતત્વિષઃ
એ સર્વ શાસ્ત્રો માટે દર્પણ હતો, માંગનાર માટે કલ્પવૃક્ષ, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો માટે પાદપીઠ અને ધર્મરૂપ અમૃતની કાંતિ માટે પૂર્ણિમાનો ચાંદો હતો.
સ્વગૃહાભ્યન્તરાકાશે ચિત્તાકાશમયાત્મનિ । તસ્મિન્ દ્વિજે શવીભૂતે ભૂતાકાશશરીરિણિ
પોતાના ઘરનાં આંતરિક આકાશમાં, મનના આકાશથી બનેલા સ્વરૂપમાં, એ બ્રાહ્મણ જ્યારે મૃતદેહ થયો, ત્યારે એ તત્વાકાશના શરીરવાળો બનીને રહ્યો.
સા તસ્ય બ્રાહ્મણી ભાર્યા શોકેણાત્યન્તકર્ષિતા । શુષ્કેવ માષશિમિકા હૃદયેન દ્વિધાગમત્
તે બ્રાહ્મણની પત્ની દુઃખથી એટલી દુર્બળ થઈ ગઈ હતી કે, સુકાઈ ગયેલી ફણગીઓ જેવી દેખાતી હતી અને તેના હૃદયે બે ભાગ થઈ ગયા હતા.
ભર્ત્રા સહ શવીભૂતા દેહમ્ ઉત્સૃજ્ય દૂરતઃ । આતિવાહિકદેહેન ભર્તારં સમુપાયયૌ
પતિ સાથે જ તેનું પણ શરીર નિર્જીવ બની ગયું, અને દૂર રહીને તેણે પોતાનું શરીર છોડી દીધું; પછી સૂક્ષ્મ શરીરથી પતિને મળવા પહોંચી ગઈ.
નદી નિખાતમ્ ઇવ તં ભર્તારમ્ અનુસૃત્ય સા । આજગામ વિશોકત્વં સવસન્તેવ મઞ્જરી
પત્ની પતિના પગલે પગલે એ રીતે ગઈ જેમ નદી પોતાના ખોળાને પછડવે છે; અને પછી, પવનમાં ફૂલની મંજરી જેમ નિઃશોક થઈ જાય છે, એ રીતે તે પણ દુઃખમુક્ત થઈ ગઈ.
તત્રાસ્ય વિપ્રસ્ય સુતા ગૃહાણિ ભૂસ્થાવરાદીનિ ઘનાનિ સન્તિ । અદ્યાષ્ટમં વાસરમ્ આપ્તમૃત્યોર્ જીવો ગિરિગ્રામકમન્દિરસ્થઃ
અહીં એ બ્રાહ્મણની દીકરી પાસે ઘરો, જમીન અને બીજું ઘણું સંપત્તિ છે; આજે એના મૃત્યુને આઠમો દિવસ છે અને એની આત્મા હજુ પણ પર્વતગામના ઘરમાં જ છે.