એવમ્ એતદ્ અસત્સર્ગો ભર્તુસ્ તે ભાતિ ભાસુરઃ । તથૈવાયમ્ ઇહાભાતિ પશ્યામ્ય્ એતદ્ અહં સુતે
એવી રીતે, પતિનું આ અસત્ય સર્જન પણ તેજસ્વી રીતે પ્રકાશે છે; એ જ રીતે, અહીં પણ આ બધું દેખાય છે—હું એ જોઈ રહી છું, બાલા.
યથા પત્યુર્ અમૂર્તો ઽસ્માત્ સર્ગાત્ સર્ગો ભ્રમાત્મકઃ । જાતસ્ તથાયં વદ મે જગત્કુડ્યનિવૃત્તયે
જેમ પતિના આકૃતિરહિત સર્જનમાંથી ભ્રમરૂપ બીજું સર્જન થાય છે, એ જ રીતે આ જગત પણ છે; હવે મને કહો, જગતની આ દીવાલ દૂર કરવા માટે શું કરવું.
પ્રાક્સ્મૃતિર્ ભ્રાન્તિમાત્રાત્મા સર્ગો ઽયમ્ ઉદિતો યથા । સ્વપ્નભ્રમાત્મકો ભાતિ તથેદં કથ્યતે શૃણુ
પહેલાં સ્મૃતિ માત્ર ભ્રમરૂપ હતી, અને એ રીતે આ સર્જન ઊભું થયું; સ્વપ્નમાં જેવું ભ્રમ દેખાય છે, એ જ રીતે આ જગત પણ છે—આ સાંભળ.
અસ્તિ કશ્ચિચ્ ચિદાકાશે ક્વચિત્ સંસારમણ્ડપઃ । આકાશકાચદલવચ્ છાદનાચ્છાદનાકૃતિઃ
ચેતનાના આકાશમાં ક્યાંક સંસારનું એક મંડપ છે, જે આકાશમાં ઉગેલા કમળની પાંદડીઓ જેવી ઢાંકી અને ઉઘાડી રહે છે.
મેરુસ્તમ્ભસ્થલોકેશપુરશ્રીસાલભઞ્જિકઃ । ચતુર્દશાપવરકસ્ ત્રિગર્તો ભાનુદીપકઃ
તે મેરુ પર્વતને આધાર આપતી મૂર્તિ જેવો છે, શહેરનો રાજા છે, સુંદર શાલભંજિકા જેવો છે, ચૌદ રક્ષકોમાંનો એક છે, ત્રિગર્ત દેશનો રાજા છે અને સૂર્યને પ્રકાશ આપતો દીવો છે.
કોણસ્થભૂતવલ્મીકવ્યાપ્તપર્વતલોષ્ટકઃ । અનેકપુત્રજરઢપ્રજેશબ્રાહ્મણાસ્પદમ્
તે ખૂણામાં આવેલા વાંદળીના ઢગલા વડે ઢંકાયેલા પર્વતના પથ્થર જેવો છે, અનેક પુત્રો, વૃદ્ધો, શાસકો અને બ્રાહ્મણોનું નિવાસસ્થાન છે.
ઋક્ષૌઘકોશકારાઢ્યવ્યોમોર્ધ્વતલકાલિમા । નભોનિવાસિસિદ્ધૌઘમષકાહિતઘુઙ્ઘુમઃ
તે તારાઓથી ભરેલી ખજાનાની જેમ છે, આકાશના ઊંચા ભાગે અંધકાર છે, સ્વર્ગમાં વસતા સિદ્ધોનો ગુંજન છે અને મચ્છરોની ગુંજનાટ છે.
પયોદગૃહધૂમોગ્રજાલાવલિતકોણકઃ । વાતમાર્ગમહાવંશસ્થિતવૈમાનિકક્રિમિઃ
તે મેઘમંડપોના ઘન ધૂમાડાથી ઘેરાયેલા ખૂણે જેવો છે, પવનના માર્ગ પર ઊભેલા મોટા વાંસ પર બેસેલો આકાશમાં ઉડતો જીવ છે.
સુરાસુરાદિદુર્બાલલીલાકલકલાકુલઃ । લોકાન્તરપુરગ્રામભાણ્ડોપસ્કરનિર્ભરઃ
તે જગત દેવો, દૈત્યો અને બીજા નાના બાળકોની રમૂજી વાતોથી ભરેલું છે અને શહેરો, ગામો અને દુનિયાના વાસણો તથા સાધનોની ભીડથી છલકાય છે.
સરિત્સ્રોતોઽબ્ધિસરસીજલોક્ષિતમહીતલઃ । પાતાલભૂતલસ્વર્ગાભોગભાસુરકોટરઃ
અહીંની ધરતી નદીઓના પ્રવાહ, દરિયાની લહેરો અને તળાવના પાણીથી ધોઈને પવિત્ર બનેલી છે અને એની ગુફાઓ પાતાળ, ભૂમિ અને સ્વર્ગના સુખોથી તેજસ્વી બનેલી છે.
તત્ર કસ્મિંશ્ચિદ્ એકસ્મિન્ કોણાપવરકોદરે । શૈલલોષ્ટતલે ઽસ્ત્ય્ એકો ગિરિગ્રામકગર્તકઃ
એમાં કોઈ એક ખૂણાની અંદર, પર્વતના પથ્થર પર એક નાનકડું ખાડું છે, જે પર્વત ગામનું છે.
અસ્મિન્ નદીશૈલવનોપગૂઢે સાગ્નિસ્ સદારસ્ સુતવાન્ અરોગઃ । ગોક્ષીરવાન્ રાજભયાદ્ વિમુક્તઃ સર્વાતિથિર્ ધર્મપરો દ્વિજો ઽભૂત્
આ જગ્યાએ, નદી, પર્વત અને જંગલથી ઘેરાયેલી જગ્યામાં, એક બ્રાહ્મણ પોતાની પત્ની અને પુત્રો સાથે હંમેશા રહેતો હતો; તે તંદુરસ્ત હતો, ગાય અને દૂધ ધરાવતો, રાજાની ભયથી મુક્ત, સૌને આદર આપતો અને ધર્મમાં લાગેલો હતો.
વિત્તવેશવયઃકર્મવિદ્યાવિભવચેષ્ટિતૈઃ । વસિષ્ઠસ્યેવ સદૃશો ન તુ વાસિષ્ઠચેતનઃ
ધન, રૂપ, ઉંમર, કર્મ, વિદ્યા અને વૈભવમાં કોઈ વશિષ્ઠ જેવો હોઈ શકે છે, પણ વશિષ્ઠ જેવું ચેતન તો નહિ જ હોય.
વસિષ્ઠ ઇતિ નામ્નાભૂત્ તસ્યાભૂદ્ ઇન્દુસુન્દરી । નામ્ના ત્વ્ અરુન્ધતી ભાર્યા ભૂમિવ્યોમન્ય્ અરુન્ધતી
તેનું નામ વશિષ્ઠ હતું; તેની પત્નીનું નામ ઇન્દુસુંદરી હતું, પણ પૃથ્વી અને આકાશમાં તેને અરુંધતી તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી.
વિત્તવેશવયઃકર્મવિદ્યાવિભવચેષ્ટિતૈઃ । સમેવ સાપ્ય્ અરુન્ધત્યા ન તુ ચેતનસત્તયા
ધન, રૂપ, ઉંમર, કર્મ, વિદ્યા અને વૈભવમાં એ પણ અરુંધતી જેવી હતી, પણ ચેતનાની સાચી સત્તામાં નહિ.
અકૃત્રિમપ્રેમરસા વિલાસાલસગામિની । સાસ્ય સંસારસર્વસ્વમ્ આસીત્ કુમુદહાસિની
અખૂટ પ્રેમના રસથી ભરપૂર, રમૂજી અને મોહક ચાલ સાથે એ ચાલતી; તે તેની આખી દુનિયા હતી, કમળ જેવી હસતી બેઠી હતી.
સ વિપ્રસ્ તસ્ય શૈલસ્ય સાનૌ સરસશાદ્વલે । કદાચિદ્ ઉપવિષ્ટસ્ સન્ દદર્શાધો મહીપતિમ્
એક વખત એ વિદ્વાન ઋષિ પર્વતની ઢાળ પર સરોવર પાસે લીલાં ઘાસ પર બેઠા હતા, ત્યારે નીચે એક રાજાને જોયા.
સમગ્રપરિવારેણ યાન્તમ્ આખેટકેચ્છયા । મહતા સૈન્યઘોષેણ મેરોર્ ઇવ બિભિત્સયા
રાજા પોતાનો આખો પરિવાર અને સેના સાથે શિકારની મજા માણવા જતો હતો, તેની સેના ના ઘોંઘાટથી જાણે કે એ મેરુ પર્વતને જીતવા નીકળ્યો હોય એમ લાગતું હતું.
ચામરૈઃ કીર્ણચન્દ્રાંશુ પતાકાભિર્ લતાવનમ્ । કુર્વાણં ખં સિતચ્છત્રમણ્ડલૈ રૌપ્યકુટ્ટિમમ્
ચામરાથી પવન કરતા, ચાંદની જેવી સફેદ ધ્વજાઓ અને લતાવનના હારોથી રાજાએ આકાશને જાણે ચાંદીના પટ પર સફેદ છત્રો વડે શોભાવ્યું હતું.
અશ્વીયાગ્નિપૃષત્પૂરપૂર્ણરેણ્વભ્રવર્ણવત્ । હાસ્તિકોત્તમ્ભિતકરવાટાટ્ટાલકગોપિતમ્
ઘોડા અને રથોથી ઉડેલી ધૂળ વાદળ જેવી લાગતી હતી; હાથીઓએ ઊંચા મકાનો અને દરવાજા ઊભા કર્યા હતા, જેના કારણે શહેર છુપાઈ ગયું હતું.
મહાકલકલાવર્તદ્રવદ્દિગ્ભૂતમણ્ડલમ્ । કચત્કાઞ્ચનમાણિક્યહારકેયૂરકુણ્ડલમ્
મહાન કલહ અને ગર્જનાથી ગૂંજી રહેલું અને ચારે બાજુ વહેતું એ પ્રદેશ, ઝણઝણતાં સોનાના અને લાલ મણકાવાળા હાર, હાથમાં પહેરવાના વળય અને કાનના કુંડળોથી શોભાયમાન હતું.
તમ્ આલોક્ય મહીપાલમ્ ઇદં ચિન્તિતવાન્ અસૌ । અહો નુ રમ્યા નૃપતા સર્વસૌભાગ્યભાસિતા
એ રાજાને જોઈને, તેણે મનમાં વિચાર્યું: 'આહા, રાજપદ કેટલું સુંદર છે, સર્વ પ્રકારના સુખ-સમૃદ્ધિથી ઝગમગતું!'
પદાતિરથહસ્ત્યશ્વપતાકાચ્છત્રચામરૈઃ । કદા સ્યાં દશદિક્કુઞ્જપૂરકો ઽહં મહીપતિઃ
ક્યારે હું એવો રાજા બનીશ, જેનાં પગદળ, રથ, હાથી, ઘોડા, ધ્વજાઓ, છત્ર અને પંખાંઓથી દસેય દિશાઓ ભરાઈ જાય?
કદા મે વાયવઃ કુન્દમકરન્દસુગન્ધયઃ । પાસ્યન્ત્ય્ અન્તઃપુરસ્ત્રીણાં સુરતશ્રમશીકરાન્
ક્યારે એવા પવન મારા સુધી પહોંચશે, જેમાં ચમેલીના પરાગની સુગંધ હોય અને જે રાજમહેલની સ્ત્રીઓના પ્રેમ રમણથી થતો થાકનો પરસેવો લઈને આવે?
કર્પૂરેણ પુરન્ધ્રીણાં કીર્ણેન યશસા દિશામ્ । ઇન્દૂદયાવદાતાનિ કદા કુર્યાં મુખાન્ય્ અહમ્
ક્યારે હું એવા મહાન સ્ત્રીઓના ચહેરા, જે કંપૂરથી સુગંધિત અને ચારે દિશામાં પ્રસિદ્ધ છે, ચંદ્રોદય જેટલા તેજસ્વી બનાવી શકીશ?
ઇત્થં તતઃપ્રભૃત્ય્ એવ વિપ્રસ્ સઙ્કલ્પવાન્ અભૂત્ । સ્વધર્મનિરતો નિત્યં યાવજ્જીવમ્ અતન્દ્રિતઃ
આ રીતે, ત્યારથી એ બ્રાહ્મણમાં આવા ઇચ્છાઓ ઉદ્ભવી, અને તે પોતાના ધર્મમાં સતત લાગેલો, જીવનભર નિષ્ઠાપૂર્વક કાર્યરત રહ્યો.
હિમાશનિર્ ઇવામ્ભોજં જર્જરીકર્તુમ્ આદૃતા । જરા હાર્દાન્વિતેવૈનં જવાદ્ દ્વિજમ્ ઉપાયયૌ
જેમ હિમ પાંખડીને સુકવવા ઉત્સુક હોય છે, તેમ વૃદ્ધાવસ્થા તેના હૃદયમાં પ્રવેશી, ઝડપથી એ બ્રાહ્મણ પાસે આવી પહોંચી.
આસન્નમરણસ્યાત્ર ભાર્યા મ્લાનિમ્ ઉપાયયૌ । તસ્ય શામ્યતિ પુષ્પર્તૌ લતેવ ગ્રીષ્મભીતિતઃ
મૃત્યુ નજીક આવી રહી હતી ત્યારે તેની પત્ની પણ સુકાઈ ગઈ, જેમ ઉનાળાની ગરમીથી લતા પરના ફૂલો મલિન થઈ જાય છે.
મામ્ અથારાધિતવતી સા તતસ્ ત્વમ્ ઇવાઙ્ગના । અમરત્વં સુદુષ્પ્રાપં બુદ્ધ્વેમં સાવૃણોદ્ વરમ્
હે સ્ત્રી, એ સ્ત્રીએ પણ એ સમયે મારી પૂજા કરી હતી, જેમ તમે કરી છે. પછી, અમરત્વ મેળવવું બહુ જ મુશ્કેલ છે એ જાણીને, એ સ્ત્રીએ મને એ જ આશીર્વાદ માગ્યો હતો.
દેવિ સ્વમણ્ડપાદ્ એવ જીવો ભર્તુર્ મૃતસ્ય મે । મા યાસીદ્ ઇત્ય્ અતસ્ તસ્યાસ્ સ એવાઙ્ગીકૃતો મયા
દેવી, પોતાની જ મંડપમાંથી, એ સ્ત્રીએ માગ્યું કે તેના મૃત્યુ પામેલા પતિનો આત્મા અહીંથી ન જાય. એટલે મેં એનું એ જ મનગમતું વરદાન આપી દીધું.