યત્રાધુના સ ભર્તા મે સ્થિતસ્ સર્ગસ્ સ કૃત્રિમઃ । અહં મન્યે યતશ્ શૂન્યો દેશકાલાદ્યપૂરકઃ
જે જગ્યા પર હમણાં મારા પતિ છે, એ સર્જન બનાવટવાળું છે એવું હું માનું છું, કારણ કે એ ખાલી છે, તેમાં સ્થાન, સમય અને બીજું કંઈ નથી.
કૃત્રિમો ઽકૃત્રિમાત્ સર્ગો ન કદાચન જાયતે । ન હિ કારણતઃ કાર્યમ્ ઉદેત્ય્ અસદૃશં ક્વચિત્
બનાવટવાળું સર્જન ક્યારેય કુદરતી સર્જનમાંથી થતું નથી, કારણ કે કોઈ અસમાન કારણમાંથી અસમાન પરિણામ ક્યારેય ઊભું થતું નથી.
દૃશ્યતે કારણાત્ કાર્યં સુવિલક્ષણમ્ અમ્બિકે । અમ્બ્વ્ આદાતુમ્ અશક્તા મૃદ્ ઘટસ્ તજ્જસ્ તદાસ્પદમ્
હે અંબિકા, આપણે સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકીએ છીએ કે પરિણામ તેના કારણથી અલગ જ હોય છે. માટીમાંથી પાણી કાઢી શકાય નહીં, પણ માટીથી બનેલો ઘડો પાણી રાખવાનો વાસણ બની જાય છે.
સમ્પદ્યતે હિ યત્ કાર્યં કારણૈસ્ સહકારિભિઃ । મુખ્યકારણવૈચિત્ર્યં કિઞ્ચિત્ તસ્યાવલોક્યતે
કોઈપણ પરિણામ સહાયક કારણોની મદદથી જ બને છે, પણ તેમાં મુખ્ય કારણની વિશિષ્ટતા કોઈક રીતે દેખાય છે.
ન ચ ત્વદ્ભર્તૃસર્ગસ્ય કિઞ્ચિત્ પૃથ્વ્યાદિ કારણમ્ । ન ભૂમણ્ડલતો ભૂમિર્ જાતા તત્ર વરાનને
હે સુંદરમુખી, તમારા પતિની સર્જનામાં પૃથ્વી વગેરે જેવું કોઈપણ કારણ નથી. ત્યાં પૃથ્વી પૃથ્વીગોળમાંથી ઉત્પન્ન થઈ નથી.
ગતા ચિદ્ ઇત ઉડ્ડીય કુતસ્ સ્યાદ્ ઇહભૂતલમ્ । સહકારીણિ કાન્ય્ એવ કારણાન્ય્ અત્ર કારણમ્
જ્યારે ચેતના અહીંથી ઉડીને દૂર ચાલી ગઈ છે, ત્યારે આ પૃથ્વી અહીં કેવી રીતે રહી શકે? અહીં સહાયક કારણો કે મુખ્ય કારણ કયાં છે?
કારણાનામ્ અભાવે ઽપિ યદ્ એતિ સહકારિણામ્ । તત્ પૂર્વકારણાન્ નાન્યત્ સર્વેણેત્ય્ અનુભૂયતે
જ્યારે મુખ્ય કારણો હાજર ન હોય, ત્યારે પણ સહાયક કારણોથી જે ફળ મળે છે, એ પણ અગાઉના મુખ્ય કારણોના પરિણામ સિવાય બીજું કશું જ નથી—આ વાત સૌ કોઈ અનુભવ કરે છે.
સ્મૃતિસ્ સા દેવિ મદ્ભર્તુસ્ તથા સ્ફારત્વમ્ આગતા । સ્મૃતેશ્ ચ કારણં વેદ્મિ સર્ગો ઽયમ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ
હે દેવી, મારા પતિની જે સ્મૃતિ છે, એ હવે સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થઈ છે; અને હું જાણું છું કે સ્મૃતિનું મૂળ કારણ આ જ સૃષ્ટિ છે—આ વાત નિશ્ચિત છે.
સ્મૃતિર્ આકાશરૂપૈવ યથા તજ્જસ્ તથૈવ તે । ભર્તૃસર્ગો ઽનુભૂતો હિ સ ખમ્ એવ તથાબલે
સ્મૃતિ આકાશ જેવી છે; જેમ એ ઉદ્ભવે છે, તેમ તને પણ અનુભૂતિ થાય છે. પતિની સૃષ્ટિ ખરેખર અનુભવાઈ છે અને એ પણ આકાશ જેવી શક્તિ ધરાવે છે.
સ્મૃત્યાકાશમયસ્ સર્ગો યથા ભર્તુર્ મમોદિતઃ । તથૈવેમમ્ અહં મન્યે સ સર્ગો ઽત્ર નિદર્શનમ્
મારા પતિએ જે સ્મૃતિ અને આકાશથી બનેલી સૃષ્ટિનું વર્ણન કર્યું છે, એ જ રીતે હું પણ આ સૃષ્ટિને એનું ઉદાહરણ માનું છું.
એવમ્ એતદ્ અસત્સર્ગો ભર્તુસ્ તે ભાતિ ભાસુરઃ । તથૈવાયમ્ ઇહાભાતિ પશ્યામ્ય્ એતદ્ અહં સુતે
એવી રીતે, પતિનું આ અસત્ય સર્જન પણ તેજસ્વી રીતે પ્રકાશે છે; એ જ રીતે, અહીં પણ આ બધું દેખાય છે—હું એ જોઈ રહી છું, બાલા.
યથા પત્યુર્ અમૂર્તો ઽસ્માત્ સર્ગાત્ સર્ગો ભ્રમાત્મકઃ । જાતસ્ તથાયં વદ મે જગત્કુડ્યનિવૃત્તયે
જેમ પતિના આકૃતિરહિત સર્જનમાંથી ભ્રમરૂપ બીજું સર્જન થાય છે, એ જ રીતે આ જગત પણ છે; હવે મને કહો, જગતની આ દીવાલ દૂર કરવા માટે શું કરવું.
પ્રાક્સ્મૃતિર્ ભ્રાન્તિમાત્રાત્મા સર્ગો ઽયમ્ ઉદિતો યથા । સ્વપ્નભ્રમાત્મકો ભાતિ તથેદં કથ્યતે શૃણુ
પહેલાં સ્મૃતિ માત્ર ભ્રમરૂપ હતી, અને એ રીતે આ સર્જન ઊભું થયું; સ્વપ્નમાં જેવું ભ્રમ દેખાય છે, એ જ રીતે આ જગત પણ છે—આ સાંભળ.
અસ્તિ કશ્ચિચ્ ચિદાકાશે ક્વચિત્ સંસારમણ્ડપઃ । આકાશકાચદલવચ્ છાદનાચ્છાદનાકૃતિઃ
ચેતનાના આકાશમાં ક્યાંક સંસારનું એક મંડપ છે, જે આકાશમાં ઉગેલા કમળની પાંદડીઓ જેવી ઢાંકી અને ઉઘાડી રહે છે.
મેરુસ્તમ્ભસ્થલોકેશપુરશ્રીસાલભઞ્જિકઃ । ચતુર્દશાપવરકસ્ ત્રિગર્તો ભાનુદીપકઃ
તે મેરુ પર્વતને આધાર આપતી મૂર્તિ જેવો છે, શહેરનો રાજા છે, સુંદર શાલભંજિકા જેવો છે, ચૌદ રક્ષકોમાંનો એક છે, ત્રિગર્ત દેશનો રાજા છે અને સૂર્યને પ્રકાશ આપતો દીવો છે.
કોણસ્થભૂતવલ્મીકવ્યાપ્તપર્વતલોષ્ટકઃ । અનેકપુત્રજરઢપ્રજેશબ્રાહ્મણાસ્પદમ્
તે ખૂણામાં આવેલા વાંદળીના ઢગલા વડે ઢંકાયેલા પર્વતના પથ્થર જેવો છે, અનેક પુત્રો, વૃદ્ધો, શાસકો અને બ્રાહ્મણોનું નિવાસસ્થાન છે.
ઋક્ષૌઘકોશકારાઢ્યવ્યોમોર્ધ્વતલકાલિમા । નભોનિવાસિસિદ્ધૌઘમષકાહિતઘુઙ્ઘુમઃ
તે તારાઓથી ભરેલી ખજાનાની જેમ છે, આકાશના ઊંચા ભાગે અંધકાર છે, સ્વર્ગમાં વસતા સિદ્ધોનો ગુંજન છે અને મચ્છરોની ગુંજનાટ છે.
પયોદગૃહધૂમોગ્રજાલાવલિતકોણકઃ । વાતમાર્ગમહાવંશસ્થિતવૈમાનિકક્રિમિઃ
તે મેઘમંડપોના ઘન ધૂમાડાથી ઘેરાયેલા ખૂણે જેવો છે, પવનના માર્ગ પર ઊભેલા મોટા વાંસ પર બેસેલો આકાશમાં ઉડતો જીવ છે.
સુરાસુરાદિદુર્બાલલીલાકલકલાકુલઃ । લોકાન્તરપુરગ્રામભાણ્ડોપસ્કરનિર્ભરઃ
તે જગત દેવો, દૈત્યો અને બીજા નાના બાળકોની રમૂજી વાતોથી ભરેલું છે અને શહેરો, ગામો અને દુનિયાના વાસણો તથા સાધનોની ભીડથી છલકાય છે.
સરિત્સ્રોતોઽબ્ધિસરસીજલોક્ષિતમહીતલઃ । પાતાલભૂતલસ્વર્ગાભોગભાસુરકોટરઃ
અહીંની ધરતી નદીઓના પ્રવાહ, દરિયાની લહેરો અને તળાવના પાણીથી ધોઈને પવિત્ર બનેલી છે અને એની ગુફાઓ પાતાળ, ભૂમિ અને સ્વર્ગના સુખોથી તેજસ્વી બનેલી છે.
તત્ર કસ્મિંશ્ચિદ્ એકસ્મિન્ કોણાપવરકોદરે । શૈલલોષ્ટતલે ઽસ્ત્ય્ એકો ગિરિગ્રામકગર્તકઃ
એમાં કોઈ એક ખૂણાની અંદર, પર્વતના પથ્થર પર એક નાનકડું ખાડું છે, જે પર્વત ગામનું છે.
અસ્મિન્ નદીશૈલવનોપગૂઢે સાગ્નિસ્ સદારસ્ સુતવાન્ અરોગઃ । ગોક્ષીરવાન્ રાજભયાદ્ વિમુક્તઃ સર્વાતિથિર્ ધર્મપરો દ્વિજો ઽભૂત્
આ જગ્યાએ, નદી, પર્વત અને જંગલથી ઘેરાયેલી જગ્યામાં, એક બ્રાહ્મણ પોતાની પત્ની અને પુત્રો સાથે હંમેશા રહેતો હતો; તે તંદુરસ્ત હતો, ગાય અને દૂધ ધરાવતો, રાજાની ભયથી મુક્ત, સૌને આદર આપતો અને ધર્મમાં લાગેલો હતો.
વિત્તવેશવયઃકર્મવિદ્યાવિભવચેષ્ટિતૈઃ । વસિષ્ઠસ્યેવ સદૃશો ન તુ વાસિષ્ઠચેતનઃ
ધન, રૂપ, ઉંમર, કર્મ, વિદ્યા અને વૈભવમાં કોઈ વશિષ્ઠ જેવો હોઈ શકે છે, પણ વશિષ્ઠ જેવું ચેતન તો નહિ જ હોય.
વસિષ્ઠ ઇતિ નામ્નાભૂત્ તસ્યાભૂદ્ ઇન્દુસુન્દરી । નામ્ના ત્વ્ અરુન્ધતી ભાર્યા ભૂમિવ્યોમન્ય્ અરુન્ધતી
તેનું નામ વશિષ્ઠ હતું; તેની પત્નીનું નામ ઇન્દુસુંદરી હતું, પણ પૃથ્વી અને આકાશમાં તેને અરુંધતી તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી.
વિત્તવેશવયઃકર્મવિદ્યાવિભવચેષ્ટિતૈઃ । સમેવ સાપ્ય્ અરુન્ધત્યા ન તુ ચેતનસત્તયા
ધન, રૂપ, ઉંમર, કર્મ, વિદ્યા અને વૈભવમાં એ પણ અરુંધતી જેવી હતી, પણ ચેતનાની સાચી સત્તામાં નહિ.
અકૃત્રિમપ્રેમરસા વિલાસાલસગામિની । સાસ્ય સંસારસર્વસ્વમ્ આસીત્ કુમુદહાસિની
અખૂટ પ્રેમના રસથી ભરપૂર, રમૂજી અને મોહક ચાલ સાથે એ ચાલતી; તે તેની આખી દુનિયા હતી, કમળ જેવી હસતી બેઠી હતી.
સ વિપ્રસ્ તસ્ય શૈલસ્ય સાનૌ સરસશાદ્વલે । કદાચિદ્ ઉપવિષ્ટસ્ સન્ દદર્શાધો મહીપતિમ્
એક વખત એ વિદ્વાન ઋષિ પર્વતની ઢાળ પર સરોવર પાસે લીલાં ઘાસ પર બેઠા હતા, ત્યારે નીચે એક રાજાને જોયા.
સમગ્રપરિવારેણ યાન્તમ્ આખેટકેચ્છયા । મહતા સૈન્યઘોષેણ મેરોર્ ઇવ બિભિત્સયા
રાજા પોતાનો આખો પરિવાર અને સેના સાથે શિકારની મજા માણવા જતો હતો, તેની સેના ના ઘોંઘાટથી જાણે કે એ મેરુ પર્વતને જીતવા નીકળ્યો હોય એમ લાગતું હતું.
ચામરૈઃ કીર્ણચન્દ્રાંશુ પતાકાભિર્ લતાવનમ્ । કુર્વાણં ખં સિતચ્છત્રમણ્ડલૈ રૌપ્યકુટ્ટિમમ્
ચામરાથી પવન કરતા, ચાંદની જેવી સફેદ ધ્વજાઓ અને લતાવનના હારોથી રાજાએ આકાશને જાણે ચાંદીના પટ પર સફેદ છત્રો વડે શોભાવ્યું હતું.
અશ્વીયાગ્નિપૃષત્પૂરપૂર્ણરેણ્વભ્રવર્ણવત્ । હાસ્તિકોત્તમ્ભિતકરવાટાટ્ટાલકગોપિતમ્
ઘોડા અને રથોથી ઉડેલી ધૂળ વાદળ જેવી લાગતી હતી; હાથીઓએ ઊંચા મકાનો અને દરવાજા ઊભા કર્યા હતા, જેના કારણે શહેર છુપાઈ ગયું હતું.