ઇતિ નિશ્ચિત્ય તાં દેવીં પૂજયામ્ આસ સા તદા । દદર્શ ચ પુરઃ પ્રાપ્તાં કુમારીરૂપધારિણીમ્
આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને, તેણે એ દેવીની પૂજા કરી. પછી તેણે જોયું કે એ દેવી કન્યાના રૂપમાં સામે આવીને ઉભી છે.
ભદ્રાસનગતાં દેવીમ્ ઉપવિશ્ય પુરોગતા । પરમાર્થમહાશક્તિં લીલાપૃચ્છદ્ ભુવિ સ્થિતા
શુભ આસન પર બેસીને, લિલાએ એ દેવી સામે બેઠી રહી અને ધરતી પર સ્થિર રહીને પરમ સત્તાની પાસે પ્રશ્ન કર્યો.
અનુકમ્પ્યસ્ય નો દેવિ ભજન્ત્ય્ ઉદ્વેગમ્ ઉત્તમાઃ । ત્વયૈવ કિલ સર્ગાદૌ સ્થાપિતેતિ પુરાસ્થિતિઃ
હે દેવી, મહાન લોકો કદી પણ દયાને લાયક વ્યક્તિ માટે ચિંતા કરતા નથી. કહેવાય છે કે સૃષ્ટિના આરંભમાં તું જ આ પ્રાચીન વ્યવસ્થા સ્થાપી હતી.
તદ્ ઇયં યત્ પુરા પ્રહ્વા પૃચ્છામિ પરમેશ્વરિ । ત્વં બ્રૂહિ ત્વત્કૃતો નૂનં સફલો મે ઽસ્ત્ય્ અનુગ્રહઃ
એથી, હે પરમેશ્વરી, હું નમ્રતાથી તને એ જૂના વિષય વિશે પૂછું છું. કૃપા કરીને મને કહેજે—નિશ્ચિતપણે તારી કૃપાથી મારું માગણું ફળ આપશે.
અસ્ત્ય્ આદર્શો જગન્નામ્નઃ ખાદ્ અપ્ય્ અધિકનિર્મલઃ । યસ્ય યોજનકોટીનાં કોટયો ઽવયવો મનાક્
આ જગતનું નામ ધરાવતું એક દર્પણ છે, જે આકાશ કરતાં પણ વધુ શુદ્ધ છે. તેનું દરેક અંગ અણગણ્ય યોજનાઓ જેટલું વિશાળ છે.
નિસ્સન્ધિબન્ધો ઽભિઘનો મૃદુર્ મસૃણશીતલઃ । અચેત્યચિદ્ ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના નિર્ભિત્તિર્ અગ્રહઃ
એ દર્પણ કોઈ જોડાણ વિના, એકરૂપ, મૃદુ, ગોળ તથા ઠંડું છે. તેને 'જડ-ચેતન' નામે ઓળખાય છે, એ અખંડિત છે અને તેમાં કોઈ પકડ નથી.
દિક્કાલકલનાકાશપ્રકાશનિયતિક્રમાઃ । યત્રેમે પ્રતિબિમ્બન્તિ પરાં પરિમિતિં ગતાઃ
તેમાં દિશા, સમય, ગણતરી, આકાશ, પ્રકાશ અને નિયતિની મર્યાદા પાર કરનાર સૌના પ્રતિબિંબ દેખાય છે.
ત્રિજગત્પ્રતિબિમ્બશ્રીર્ બહિર્ અન્તશ્ ચ સંસ્થિતા । તત્રામ્બ કૃત્રિમા કા સ્યાત્ કાસૌ વા સ્યાદ્ અકૃત્રિમા
માતા, ત્રણેય લોકનું પ્રતિબિંબ રૂપ સૌંદર્ય એ દર્પણમાં બહાર અને અંદર બંને છે. તેમાં શું કૃત્રિમ ગણાય અને શું સ્વાભાવિક ગણાય?
અકૃત્રિમત્વં સર્ગસ્ય કીદૃશં વદ સુન્દરિ । કીદૃશં કૃત્રિમત્વં સ્યાદ્ યથાવત્ કથયેતિ મે
સુંદરિ, મને સાચું કહો કે, કુદરતી સર્જન કેવું હોય છે અને બનાવટવાળું સર્જન કેવું હોય છે? મને સાચી રીતે સમજાવો.
યથાહમ્ ઇહ તિષ્ઠામિ ત્વં ચ દેવિ સ્થિતામ્બિકે । અસાવ્ અકૃત્રિમસ્ સર્ગ ઇતિ દેવેશિ વેદ્મ્ય્ અહમ્
જેમ હું અહીં ઊભો છું અને તું પણ, દેવી અંબિકા, અહીં હાજર છે, એ જ રીતે એ કુદરતી સર્જન છે, દેવીશ્વરી, મને એ જાણ છે.
યત્રાધુના સ ભર્તા મે સ્થિતસ્ સર્ગસ્ સ કૃત્રિમઃ । અહં મન્યે યતશ્ શૂન્યો દેશકાલાદ્યપૂરકઃ
જે જગ્યા પર હમણાં મારા પતિ છે, એ સર્જન બનાવટવાળું છે એવું હું માનું છું, કારણ કે એ ખાલી છે, તેમાં સ્થાન, સમય અને બીજું કંઈ નથી.
કૃત્રિમો ઽકૃત્રિમાત્ સર્ગો ન કદાચન જાયતે । ન હિ કારણતઃ કાર્યમ્ ઉદેત્ય્ અસદૃશં ક્વચિત્
બનાવટવાળું સર્જન ક્યારેય કુદરતી સર્જનમાંથી થતું નથી, કારણ કે કોઈ અસમાન કારણમાંથી અસમાન પરિણામ ક્યારેય ઊભું થતું નથી.
દૃશ્યતે કારણાત્ કાર્યં સુવિલક્ષણમ્ અમ્બિકે । અમ્બ્વ્ આદાતુમ્ અશક્તા મૃદ્ ઘટસ્ તજ્જસ્ તદાસ્પદમ્
હે અંબિકા, આપણે સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકીએ છીએ કે પરિણામ તેના કારણથી અલગ જ હોય છે. માટીમાંથી પાણી કાઢી શકાય નહીં, પણ માટીથી બનેલો ઘડો પાણી રાખવાનો વાસણ બની જાય છે.
સમ્પદ્યતે હિ યત્ કાર્યં કારણૈસ્ સહકારિભિઃ । મુખ્યકારણવૈચિત્ર્યં કિઞ્ચિત્ તસ્યાવલોક્યતે
કોઈપણ પરિણામ સહાયક કારણોની મદદથી જ બને છે, પણ તેમાં મુખ્ય કારણની વિશિષ્ટતા કોઈક રીતે દેખાય છે.
ન ચ ત્વદ્ભર્તૃસર્ગસ્ય કિઞ્ચિત્ પૃથ્વ્યાદિ કારણમ્ । ન ભૂમણ્ડલતો ભૂમિર્ જાતા તત્ર વરાનને
હે સુંદરમુખી, તમારા પતિની સર્જનામાં પૃથ્વી વગેરે જેવું કોઈપણ કારણ નથી. ત્યાં પૃથ્વી પૃથ્વીગોળમાંથી ઉત્પન્ન થઈ નથી.
ગતા ચિદ્ ઇત ઉડ્ડીય કુતસ્ સ્યાદ્ ઇહભૂતલમ્ । સહકારીણિ કાન્ય્ એવ કારણાન્ય્ અત્ર કારણમ્
જ્યારે ચેતના અહીંથી ઉડીને દૂર ચાલી ગઈ છે, ત્યારે આ પૃથ્વી અહીં કેવી રીતે રહી શકે? અહીં સહાયક કારણો કે મુખ્ય કારણ કયાં છે?
કારણાનામ્ અભાવે ઽપિ યદ્ એતિ સહકારિણામ્ । તત્ પૂર્વકારણાન્ નાન્યત્ સર્વેણેત્ય્ અનુભૂયતે
જ્યારે મુખ્ય કારણો હાજર ન હોય, ત્યારે પણ સહાયક કારણોથી જે ફળ મળે છે, એ પણ અગાઉના મુખ્ય કારણોના પરિણામ સિવાય બીજું કશું જ નથી—આ વાત સૌ કોઈ અનુભવ કરે છે.
સ્મૃતિસ્ સા દેવિ મદ્ભર્તુસ્ તથા સ્ફારત્વમ્ આગતા । સ્મૃતેશ્ ચ કારણં વેદ્મિ સર્ગો ઽયમ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ
હે દેવી, મારા પતિની જે સ્મૃતિ છે, એ હવે સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થઈ છે; અને હું જાણું છું કે સ્મૃતિનું મૂળ કારણ આ જ સૃષ્ટિ છે—આ વાત નિશ્ચિત છે.
સ્મૃતિર્ આકાશરૂપૈવ યથા તજ્જસ્ તથૈવ તે । ભર્તૃસર્ગો ઽનુભૂતો હિ સ ખમ્ એવ તથાબલે
સ્મૃતિ આકાશ જેવી છે; જેમ એ ઉદ્ભવે છે, તેમ તને પણ અનુભૂતિ થાય છે. પતિની સૃષ્ટિ ખરેખર અનુભવાઈ છે અને એ પણ આકાશ જેવી શક્તિ ધરાવે છે.
સ્મૃત્યાકાશમયસ્ સર્ગો યથા ભર્તુર્ મમોદિતઃ । તથૈવેમમ્ અહં મન્યે સ સર્ગો ઽત્ર નિદર્શનમ્
મારા પતિએ જે સ્મૃતિ અને આકાશથી બનેલી સૃષ્ટિનું વર્ણન કર્યું છે, એ જ રીતે હું પણ આ સૃષ્ટિને એનું ઉદાહરણ માનું છું.
એવમ્ એતદ્ અસત્સર્ગો ભર્તુસ્ તે ભાતિ ભાસુરઃ । તથૈવાયમ્ ઇહાભાતિ પશ્યામ્ય્ એતદ્ અહં સુતે
એવી રીતે, પતિનું આ અસત્ય સર્જન પણ તેજસ્વી રીતે પ્રકાશે છે; એ જ રીતે, અહીં પણ આ બધું દેખાય છે—હું એ જોઈ રહી છું, બાલા.
યથા પત્યુર્ અમૂર્તો ઽસ્માત્ સર્ગાત્ સર્ગો ભ્રમાત્મકઃ । જાતસ્ તથાયં વદ મે જગત્કુડ્યનિવૃત્તયે
જેમ પતિના આકૃતિરહિત સર્જનમાંથી ભ્રમરૂપ બીજું સર્જન થાય છે, એ જ રીતે આ જગત પણ છે; હવે મને કહો, જગતની આ દીવાલ દૂર કરવા માટે શું કરવું.
પ્રાક્સ્મૃતિર્ ભ્રાન્તિમાત્રાત્મા સર્ગો ઽયમ્ ઉદિતો યથા । સ્વપ્નભ્રમાત્મકો ભાતિ તથેદં કથ્યતે શૃણુ
પહેલાં સ્મૃતિ માત્ર ભ્રમરૂપ હતી, અને એ રીતે આ સર્જન ઊભું થયું; સ્વપ્નમાં જેવું ભ્રમ દેખાય છે, એ જ રીતે આ જગત પણ છે—આ સાંભળ.
અસ્તિ કશ્ચિચ્ ચિદાકાશે ક્વચિત્ સંસારમણ્ડપઃ । આકાશકાચદલવચ્ છાદનાચ્છાદનાકૃતિઃ
ચેતનાના આકાશમાં ક્યાંક સંસારનું એક મંડપ છે, જે આકાશમાં ઉગેલા કમળની પાંદડીઓ જેવી ઢાંકી અને ઉઘાડી રહે છે.
મેરુસ્તમ્ભસ્થલોકેશપુરશ્રીસાલભઞ્જિકઃ । ચતુર્દશાપવરકસ્ ત્રિગર્તો ભાનુદીપકઃ
તે મેરુ પર્વતને આધાર આપતી મૂર્તિ જેવો છે, શહેરનો રાજા છે, સુંદર શાલભંજિકા જેવો છે, ચૌદ રક્ષકોમાંનો એક છે, ત્રિગર્ત દેશનો રાજા છે અને સૂર્યને પ્રકાશ આપતો દીવો છે.
કોણસ્થભૂતવલ્મીકવ્યાપ્તપર્વતલોષ્ટકઃ । અનેકપુત્રજરઢપ્રજેશબ્રાહ્મણાસ્પદમ્
તે ખૂણામાં આવેલા વાંદળીના ઢગલા વડે ઢંકાયેલા પર્વતના પથ્થર જેવો છે, અનેક પુત્રો, વૃદ્ધો, શાસકો અને બ્રાહ્મણોનું નિવાસસ્થાન છે.
ઋક્ષૌઘકોશકારાઢ્યવ્યોમોર્ધ્વતલકાલિમા । નભોનિવાસિસિદ્ધૌઘમષકાહિતઘુઙ્ઘુમઃ
તે તારાઓથી ભરેલી ખજાનાની જેમ છે, આકાશના ઊંચા ભાગે અંધકાર છે, સ્વર્ગમાં વસતા સિદ્ધોનો ગુંજન છે અને મચ્છરોની ગુંજનાટ છે.
પયોદગૃહધૂમોગ્રજાલાવલિતકોણકઃ । વાતમાર્ગમહાવંશસ્થિતવૈમાનિકક્રિમિઃ
તે મેઘમંડપોના ઘન ધૂમાડાથી ઘેરાયેલા ખૂણે જેવો છે, પવનના માર્ગ પર ઊભેલા મોટા વાંસ પર બેસેલો આકાશમાં ઉડતો જીવ છે.
સુરાસુરાદિદુર્બાલલીલાકલકલાકુલઃ । લોકાન્તરપુરગ્રામભાણ્ડોપસ્કરનિર્ભરઃ
તે જગત દેવો, દૈત્યો અને બીજા નાના બાળકોની રમૂજી વાતોથી ભરેલું છે અને શહેરો, ગામો અને દુનિયાના વાસણો તથા સાધનોની ભીડથી છલકાય છે.
સરિત્સ્રોતોઽબ્ધિસરસીજલોક્ષિતમહીતલઃ । પાતાલભૂતલસ્વર્ગાભોગભાસુરકોટરઃ
અહીંની ધરતી નદીઓના પ્રવાહ, દરિયાની લહેરો અને તળાવના પાણીથી ધોઈને પવિત્ર બનેલી છે અને એની ગુફાઓ પાતાળ, ભૂમિ અને સ્વર્ગના સુખોથી તેજસ્વી બનેલી છે.