આસ્થાનં પૂરયામ્ આસુર્ મહીપાલાનુયાયિનઃ । ઉત્ફુલ્લકમલાકીર્ણં હંસા ઇવ સરોવરમ્
રાજાઓના અનુયાયીઓ સભા-મંડપમાં આવીને ભરાઈ ગયા, જેમ ખીલેલા કમળોથી ભરેલા સરોવરમાં હંસો ભેગા થાય.
સિંહાસનસમીપસ્થે હૈમવેત્રાસને શુભે । ઉપાવિશદ્ અસૌ લીલા લીલેવ સ્મરચેતસિ
સિંહાસન પાસે, સુંદર સુવર્ણ દંડવાળું આસન હતું, ત્યાં લિલા આવીને બેસી ગઈ, જાણે પ્રેમભર્યા મનમાં રમણિયતા પોતે જ બેસી હોય.
દદર્શ તાન્ નૃપાન્ ભૃત્યાન્ સર્વાન્ એવ યથાસ્થિતાન્ । ગુરૂન્ આર્યાન્ સખીન્ ભૃત્યાન્ સુહૃત્સમ્બન્ધિબાન્ધવાન્
તેણીએ બધા રાજાઓને અને તેમના સેવકોને જેમ તેઓ હતા તેમ જોયા, તેમજ વડીલો, સજ્જન, મિત્રો, સેવકો, શુભેચ્છુકો અને સંબંધીઓ પણ જોઈ લીધા.
સકલમ્ એવ હિ પૂર્વવદ્ એવ સા સમવલોક્ય મુદં પરમાં યયૌ । નૃપતિરાષ્ટ્રજનઃ ખલુ જીવતીત્ય્ ઉદિતયા ચ બભૌ શશિવચ્ છ્રિયા
બધું પહેલાં જેવું હતું એ જ રીતે જોઈને, તેણી અત્યંત આનંદથી ભરાઈ ગઈ; અને જ્યારે કહેવામાં આવ્યું કે રાજા અને રાજ્યના લોકો સાચે જીવિત છે, ત્યારે તેણી ચાંદની જેવી તેજસ્વી બની ગઈ.
ઇત્થં વિનોદયામીદં દુઃખિતં ચિત્તમ્ ઇત્ય્ અલમ્ । બોધયિત્વેઙ્ગિતૈર્ ભૂપાન્ આસ્થાનાદ્ ઉત્થિતાથ સા
‘આ દુઃખી મનને હર્ષિત કરું’ એમ વિચારી, અને રાજાઓને સંકેતથી સમજાવી, પછી તે સભામાંથી ઊભી થઈ.
પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં ભર્તુઃ પાર્શ્વે ઽન્તઃપુરમણ્ડપે । વિવેશ પુષ્પગુપ્તસ્ય ચિન્તયામ્ આસ ચેતિ સા
પછી તે પતિના અંતઃપુરમાં ગઈ, અને ત્યાં પુષ્પગુપ્તના મંડપમાં પ્રવેશી, વિચાર કરવા લાગી.
અહો વિચિત્રા માયેયમ્ એતે ઽસ્મત્પુરમાનવાઃ । બહિર્ અન્તશ્ ચિદાદર્શે તત્ર ચેહ ચ સંસ્થિતાઃ
આહા, કેવી અદભુત છે આ માયા! આપણા શહેરના લોકો બહાર પણ દેખાય છે અને ચેતનાના દર્પણમાં અંદર પણ દેખાય છે; બંને જગ્યાએ એકસાથે હાજર છે.
તાલીતમાલહિન્તાલમાલિતા ગિરયો ઽપ્ય્ અમી । યથા તત્ર તથેહાપિ બત માયેયમ્ આતતા
આ તાડ, તમાલ અને હિંતા તાડના પર્વતો અહીં પણ એ જ રીતે શોભે છે જેમ ત્યાં છે; ખરેખર, આ માયા બંને જગ્યાએ વ્યાપી ગઈ છે.
આદર્શે બહિર્ અન્તશ્ ચ યથા શૈલો ઽનુભૂયતે । બહિર્ અન્તશ્ ચિદાદર્શે તથા સર્ગો ઽનુભૂયતે
જેમ પર્વત બહાર અને દર્પણમાં અંદર બંને રીતે અનુભવાય છે, તેમ સૃષ્ટિ પણ બહાર અને ચેતનાના દર્પણમાં અંદર બંને રીતે અનુભવાય છે.
અત્ર ભ્રાન્તિમયસ્ સર્ગઃ કસ્ સ્યાત્ કઃ પારમાર્થિકઃ । ઇતિ પૃચ્છામિ વાગીશીમ્ અભ્યર્ચ્યોત્તમસંશયમ્
અહીં કયો સૃષ્ટિ ભ્રમથી ભરેલો છે અને કયો સાચો છે? એ મહાન શંકા વિશે હું વાણીદેવીને પૂજીને પૂછું છું.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય તાં દેવીં પૂજયામ્ આસ સા તદા । દદર્શ ચ પુરઃ પ્રાપ્તાં કુમારીરૂપધારિણીમ્
આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને, તેણે એ દેવીની પૂજા કરી. પછી તેણે જોયું કે એ દેવી કન્યાના રૂપમાં સામે આવીને ઉભી છે.
ભદ્રાસનગતાં દેવીમ્ ઉપવિશ્ય પુરોગતા । પરમાર્થમહાશક્તિં લીલાપૃચ્છદ્ ભુવિ સ્થિતા
શુભ આસન પર બેસીને, લિલાએ એ દેવી સામે બેઠી રહી અને ધરતી પર સ્થિર રહીને પરમ સત્તાની પાસે પ્રશ્ન કર્યો.
અનુકમ્પ્યસ્ય નો દેવિ ભજન્ત્ય્ ઉદ્વેગમ્ ઉત્તમાઃ । ત્વયૈવ કિલ સર્ગાદૌ સ્થાપિતેતિ પુરાસ્થિતિઃ
હે દેવી, મહાન લોકો કદી પણ દયાને લાયક વ્યક્તિ માટે ચિંતા કરતા નથી. કહેવાય છે કે સૃષ્ટિના આરંભમાં તું જ આ પ્રાચીન વ્યવસ્થા સ્થાપી હતી.
તદ્ ઇયં યત્ પુરા પ્રહ્વા પૃચ્છામિ પરમેશ્વરિ । ત્વં બ્રૂહિ ત્વત્કૃતો નૂનં સફલો મે ઽસ્ત્ય્ અનુગ્રહઃ
એથી, હે પરમેશ્વરી, હું નમ્રતાથી તને એ જૂના વિષય વિશે પૂછું છું. કૃપા કરીને મને કહેજે—નિશ્ચિતપણે તારી કૃપાથી મારું માગણું ફળ આપશે.
અસ્ત્ય્ આદર્શો જગન્નામ્નઃ ખાદ્ અપ્ય્ અધિકનિર્મલઃ । યસ્ય યોજનકોટીનાં કોટયો ઽવયવો મનાક્
આ જગતનું નામ ધરાવતું એક દર્પણ છે, જે આકાશ કરતાં પણ વધુ શુદ્ધ છે. તેનું દરેક અંગ અણગણ્ય યોજનાઓ જેટલું વિશાળ છે.
નિસ્સન્ધિબન્ધો ઽભિઘનો મૃદુર્ મસૃણશીતલઃ । અચેત્યચિદ્ ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના નિર્ભિત્તિર્ અગ્રહઃ
એ દર્પણ કોઈ જોડાણ વિના, એકરૂપ, મૃદુ, ગોળ તથા ઠંડું છે. તેને 'જડ-ચેતન' નામે ઓળખાય છે, એ અખંડિત છે અને તેમાં કોઈ પકડ નથી.
દિક્કાલકલનાકાશપ્રકાશનિયતિક્રમાઃ । યત્રેમે પ્રતિબિમ્બન્તિ પરાં પરિમિતિં ગતાઃ
તેમાં દિશા, સમય, ગણતરી, આકાશ, પ્રકાશ અને નિયતિની મર્યાદા પાર કરનાર સૌના પ્રતિબિંબ દેખાય છે.
ત્રિજગત્પ્રતિબિમ્બશ્રીર્ બહિર્ અન્તશ્ ચ સંસ્થિતા । તત્રામ્બ કૃત્રિમા કા સ્યાત્ કાસૌ વા સ્યાદ્ અકૃત્રિમા
માતા, ત્રણેય લોકનું પ્રતિબિંબ રૂપ સૌંદર્ય એ દર્પણમાં બહાર અને અંદર બંને છે. તેમાં શું કૃત્રિમ ગણાય અને શું સ્વાભાવિક ગણાય?
અકૃત્રિમત્વં સર્ગસ્ય કીદૃશં વદ સુન્દરિ । કીદૃશં કૃત્રિમત્વં સ્યાદ્ યથાવત્ કથયેતિ મે
સુંદરિ, મને સાચું કહો કે, કુદરતી સર્જન કેવું હોય છે અને બનાવટવાળું સર્જન કેવું હોય છે? મને સાચી રીતે સમજાવો.
યથાહમ્ ઇહ તિષ્ઠામિ ત્વં ચ દેવિ સ્થિતામ્બિકે । અસાવ્ અકૃત્રિમસ્ સર્ગ ઇતિ દેવેશિ વેદ્મ્ય્ અહમ્
જેમ હું અહીં ઊભો છું અને તું પણ, દેવી અંબિકા, અહીં હાજર છે, એ જ રીતે એ કુદરતી સર્જન છે, દેવીશ્વરી, મને એ જાણ છે.
યત્રાધુના સ ભર્તા મે સ્થિતસ્ સર્ગસ્ સ કૃત્રિમઃ । અહં મન્યે યતશ્ શૂન્યો દેશકાલાદ્યપૂરકઃ
જે જગ્યા પર હમણાં મારા પતિ છે, એ સર્જન બનાવટવાળું છે એવું હું માનું છું, કારણ કે એ ખાલી છે, તેમાં સ્થાન, સમય અને બીજું કંઈ નથી.
કૃત્રિમો ઽકૃત્રિમાત્ સર્ગો ન કદાચન જાયતે । ન હિ કારણતઃ કાર્યમ્ ઉદેત્ય્ અસદૃશં ક્વચિત્
બનાવટવાળું સર્જન ક્યારેય કુદરતી સર્જનમાંથી થતું નથી, કારણ કે કોઈ અસમાન કારણમાંથી અસમાન પરિણામ ક્યારેય ઊભું થતું નથી.
દૃશ્યતે કારણાત્ કાર્યં સુવિલક્ષણમ્ અમ્બિકે । અમ્બ્વ્ આદાતુમ્ અશક્તા મૃદ્ ઘટસ્ તજ્જસ્ તદાસ્પદમ્
હે અંબિકા, આપણે સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકીએ છીએ કે પરિણામ તેના કારણથી અલગ જ હોય છે. માટીમાંથી પાણી કાઢી શકાય નહીં, પણ માટીથી બનેલો ઘડો પાણી રાખવાનો વાસણ બની જાય છે.
સમ્પદ્યતે હિ યત્ કાર્યં કારણૈસ્ સહકારિભિઃ । મુખ્યકારણવૈચિત્ર્યં કિઞ્ચિત્ તસ્યાવલોક્યતે
કોઈપણ પરિણામ સહાયક કારણોની મદદથી જ બને છે, પણ તેમાં મુખ્ય કારણની વિશિષ્ટતા કોઈક રીતે દેખાય છે.
ન ચ ત્વદ્ભર્તૃસર્ગસ્ય કિઞ્ચિત્ પૃથ્વ્યાદિ કારણમ્ । ન ભૂમણ્ડલતો ભૂમિર્ જાતા તત્ર વરાનને
હે સુંદરમુખી, તમારા પતિની સર્જનામાં પૃથ્વી વગેરે જેવું કોઈપણ કારણ નથી. ત્યાં પૃથ્વી પૃથ્વીગોળમાંથી ઉત્પન્ન થઈ નથી.
ગતા ચિદ્ ઇત ઉડ્ડીય કુતસ્ સ્યાદ્ ઇહભૂતલમ્ । સહકારીણિ કાન્ય્ એવ કારણાન્ય્ અત્ર કારણમ્
જ્યારે ચેતના અહીંથી ઉડીને દૂર ચાલી ગઈ છે, ત્યારે આ પૃથ્વી અહીં કેવી રીતે રહી શકે? અહીં સહાયક કારણો કે મુખ્ય કારણ કયાં છે?
કારણાનામ્ અભાવે ઽપિ યદ્ એતિ સહકારિણામ્ । તત્ પૂર્વકારણાન્ નાન્યત્ સર્વેણેત્ય્ અનુભૂયતે
જ્યારે મુખ્ય કારણો હાજર ન હોય, ત્યારે પણ સહાયક કારણોથી જે ફળ મળે છે, એ પણ અગાઉના મુખ્ય કારણોના પરિણામ સિવાય બીજું કશું જ નથી—આ વાત સૌ કોઈ અનુભવ કરે છે.
સ્મૃતિસ્ સા દેવિ મદ્ભર્તુસ્ તથા સ્ફારત્વમ્ આગતા । સ્મૃતેશ્ ચ કારણં વેદ્મિ સર્ગો ઽયમ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ
હે દેવી, મારા પતિની જે સ્મૃતિ છે, એ હવે સ્પષ્ટ રીતે પ્રગટ થઈ છે; અને હું જાણું છું કે સ્મૃતિનું મૂળ કારણ આ જ સૃષ્ટિ છે—આ વાત નિશ્ચિત છે.
સ્મૃતિર્ આકાશરૂપૈવ યથા તજ્જસ્ તથૈવ તે । ભર્તૃસર્ગો ઽનુભૂતો હિ સ ખમ્ એવ તથાબલે
સ્મૃતિ આકાશ જેવી છે; જેમ એ ઉદ્ભવે છે, તેમ તને પણ અનુભૂતિ થાય છે. પતિની સૃષ્ટિ ખરેખર અનુભવાઈ છે અને એ પણ આકાશ જેવી શક્તિ ધરાવે છે.
સ્મૃત્યાકાશમયસ્ સર્ગો યથા ભર્તુર્ મમોદિતઃ । તથૈવેમમ્ અહં મન્યે સ સર્ગો ઽત્ર નિદર્શનમ્
મારા પતિએ જે સ્મૃતિ અને આકાશથી બનેલી સૃષ્ટિનું વર્ણન કર્યું છે, એ જ રીતે હું પણ આ સૃષ્ટિને એનું ઉદાહરણ માનું છું.