ભર્તુસ્ સિંહાસનસ્યાસ્ય પાર્શ્વે તિષ્ઠામ્ય્ અહં યદિ । પશ્યન્તી સભ્યસઙ્ઘાતં તત્ પ્રજીવામિ નાન્યથા
હું મારા પતિના સિંહાસન પાસે ઊભી રહીને જ્યારે સભાસદોને જોઈ શકું, ત્યારે જ જીવતી રહી શકું છું; નહીં તો મારું જીવવું શક્ય નથી.
સ રાજપરિવારો ઽથ તયેત્ય્ ઉક્તો યથાક્રમમ્ । આસીદ્ અનિદ્રસ્ સુવ્યગ્રસ્ સર્વસ્ સર્વસ્વકર્મસુ
પછી, જ્યારે તેણે આવું કહ્યું, ત્યારે રાજાના સેવકો દરેકે પોતાના કામ પ્રમાણે જાગૃત અને ચુસ્ત બની ગયા, અને બધાએ પોતાના કામમાં પૂરેપૂરો ધ્યાન આપ્યું.
પૌરાન્ સભ્યાન્ સમાનેતું યયુર્ યાષ્ટીકપઙ્ક્તયઃ । વ્યવહારં કલયિતુમ્ ઉર્વીમ્ અર્કકરા ઇવ
દરવાજા પર ઉભેલા રક્ષકો નાગરિકો અને સભાસદોને બોલાવવા માટે નીકળી પડ્યા, અને બધું યોગ્ય રીતે ગોઠવવા લાગ્યા, જાણે સૂર્યની કિરણો ધરા પર ફેલાય છે એમ.
આસ્થાનભૂમિં ભૃત્યાશ્ ચ માર્જયામ્ આસુર્ આદૃતાઃ । પ્રાવૃટ્પયોદમલિનં ખં શરદ્વાસરા ઇવ
વિશ્વાસુ ભૃત્યો સભા સ્થળને સાફ કરવા લાગ્યા, જેમ ચોમાસાની વાદળોથી મલિન થયેલું આકાશ શરદ ઋતુમાં ધીમે ધીમે સ્વચ્છ થાય છે એમ.
અઙ્ગનં પ્રતિ દીપૌઘાસ્ તસ્થુઃ પીતતમોઽમ્ભસઃ । આશ્ચાર્યદર્શનાયેવ પ્રાપ્તા નક્ષત્રપઙ્ક્તયઃ
અંગણાની આસપાસ દીવટીઓની પંક્તિઓ એમ જળમાં રહેલા અંધકારને દૂર કરીને તેજપુર્વક ઊભી હતી, જાણે આકાશના તારાઓની લાઈનો જ અદભુત દર્શન માટે નીચે આવી ગઈ હોય.
જનતાઃ પૂરયામ્ આસુઃ પૂરૈર્ અજિરભૂમિકાઃ । અબ્ધીન્ પ્રલયસંશુષ્કાન્ પુરાસર્ગે ઇવામ્ભસા
લોકોની ભીડે અંજિરની જમીનને ભરપૂર કરી દીધી, જેમ સર્જનના આરંભે, પ્રલય પછી સુકાઈ ગયેલા દરિયાઓ ફરીથી પાણીથી છલકાઈ જાય છે.
આજગ્મુર્ મન્ત્રિસામન્તાસ્ સ્વં સ્વં સ્થાનમ્ અનિન્દિતાઃ । ત્રૈલોક્યે પુનર્ ઉત્પન્ને લોકપાલા યથા દિશઃ
મંત્રીઓ અને સામંતો, નિર્દોષપણે, પોતપોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા, જેમ ત્રણેય લોક ફરીથી સર્જાય ત્યારે લોકપાલો પોતાની દિશામાં પાછા જાય છે.
વવુર્ આકીર્ણકર્પૂરસાન્દ્રા મલયશીતલાઃ । ઉત્ફુલ્લકુસુમોદ્વાન્તમાંસલામોદિનો ઽનિલાઃ
મલય પર્વતની ઠંડી પવન, ફેલાયેલા કપૂરના ઘન સુગંધથી ભરપૂર, ફૂલેલા ફૂલોની સુગંધ સાથે મીઠાશથી ભરાઈને વહેતી હતી.
પર્યન્તેષુ પ્રતીહારાસ્ તસ્થુર્ ધવલવાસસઃ । વૃષ્ટમૂકાર્કતાપાન્તમેઘમાલા ઇવાદ્રિષુ
પ્રવેશદ્વારોએ સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલા દ્વારપાળો ઊભા હતા, જેમ પર્વતોની ટોચે વાદળોની પંક્તિઓ ઊભી હોય અને વરસાદ તથા તપતા સૂર્યને શાંત કરે.
પ્રભાપીતતમઃપુઞ્જાઃ પેતુઃ પુષ્પોત્કરા ભુવિ । મેઘમારુતવિધ્વસ્તાસ્ તારકાનિકરા ઇવ
પ્રભાની ઝાંખી દૂર થઈ ગઈ હતી અને ફૂલોના ગુચ્છો જમીન પર પડી રહ્યા હતા, જાણે વાદળ અને પવનથી તારાઓની ટોળકી વિખેરાઈ જાય.
આસ્થાનં પૂરયામ્ આસુર્ મહીપાલાનુયાયિનઃ । ઉત્ફુલ્લકમલાકીર્ણં હંસા ઇવ સરોવરમ્
રાજાઓના અનુયાયીઓ સભા-મંડપમાં આવીને ભરાઈ ગયા, જેમ ખીલેલા કમળોથી ભરેલા સરોવરમાં હંસો ભેગા થાય.
સિંહાસનસમીપસ્થે હૈમવેત્રાસને શુભે । ઉપાવિશદ્ અસૌ લીલા લીલેવ સ્મરચેતસિ
સિંહાસન પાસે, સુંદર સુવર્ણ દંડવાળું આસન હતું, ત્યાં લિલા આવીને બેસી ગઈ, જાણે પ્રેમભર્યા મનમાં રમણિયતા પોતે જ બેસી હોય.
દદર્શ તાન્ નૃપાન્ ભૃત્યાન્ સર્વાન્ એવ યથાસ્થિતાન્ । ગુરૂન્ આર્યાન્ સખીન્ ભૃત્યાન્ સુહૃત્સમ્બન્ધિબાન્ધવાન્
તેણીએ બધા રાજાઓને અને તેમના સેવકોને જેમ તેઓ હતા તેમ જોયા, તેમજ વડીલો, સજ્જન, મિત્રો, સેવકો, શુભેચ્છુકો અને સંબંધીઓ પણ જોઈ લીધા.
સકલમ્ એવ હિ પૂર્વવદ્ એવ સા સમવલોક્ય મુદં પરમાં યયૌ । નૃપતિરાષ્ટ્રજનઃ ખલુ જીવતીત્ય્ ઉદિતયા ચ બભૌ શશિવચ્ છ્રિયા
બધું પહેલાં જેવું હતું એ જ રીતે જોઈને, તેણી અત્યંત આનંદથી ભરાઈ ગઈ; અને જ્યારે કહેવામાં આવ્યું કે રાજા અને રાજ્યના લોકો સાચે જીવિત છે, ત્યારે તેણી ચાંદની જેવી તેજસ્વી બની ગઈ.
ઇત્થં વિનોદયામીદં દુઃખિતં ચિત્તમ્ ઇત્ય્ અલમ્ । બોધયિત્વેઙ્ગિતૈર્ ભૂપાન્ આસ્થાનાદ્ ઉત્થિતાથ સા
‘આ દુઃખી મનને હર્ષિત કરું’ એમ વિચારી, અને રાજાઓને સંકેતથી સમજાવી, પછી તે સભામાંથી ઊભી થઈ.
પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં ભર્તુઃ પાર્શ્વે ઽન્તઃપુરમણ્ડપે । વિવેશ પુષ્પગુપ્તસ્ય ચિન્તયામ્ આસ ચેતિ સા
પછી તે પતિના અંતઃપુરમાં ગઈ, અને ત્યાં પુષ્પગુપ્તના મંડપમાં પ્રવેશી, વિચાર કરવા લાગી.
અહો વિચિત્રા માયેયમ્ એતે ઽસ્મત્પુરમાનવાઃ । બહિર્ અન્તશ્ ચિદાદર્શે તત્ર ચેહ ચ સંસ્થિતાઃ
આહા, કેવી અદભુત છે આ માયા! આપણા શહેરના લોકો બહાર પણ દેખાય છે અને ચેતનાના દર્પણમાં અંદર પણ દેખાય છે; બંને જગ્યાએ એકસાથે હાજર છે.
તાલીતમાલહિન્તાલમાલિતા ગિરયો ઽપ્ય્ અમી । યથા તત્ર તથેહાપિ બત માયેયમ્ આતતા
આ તાડ, તમાલ અને હિંતા તાડના પર્વતો અહીં પણ એ જ રીતે શોભે છે જેમ ત્યાં છે; ખરેખર, આ માયા બંને જગ્યાએ વ્યાપી ગઈ છે.
આદર્શે બહિર્ અન્તશ્ ચ યથા શૈલો ઽનુભૂયતે । બહિર્ અન્તશ્ ચિદાદર્શે તથા સર્ગો ઽનુભૂયતે
જેમ પર્વત બહાર અને દર્પણમાં અંદર બંને રીતે અનુભવાય છે, તેમ સૃષ્ટિ પણ બહાર અને ચેતનાના દર્પણમાં અંદર બંને રીતે અનુભવાય છે.
અત્ર ભ્રાન્તિમયસ્ સર્ગઃ કસ્ સ્યાત્ કઃ પારમાર્થિકઃ । ઇતિ પૃચ્છામિ વાગીશીમ્ અભ્યર્ચ્યોત્તમસંશયમ્
અહીં કયો સૃષ્ટિ ભ્રમથી ભરેલો છે અને કયો સાચો છે? એ મહાન શંકા વિશે હું વાણીદેવીને પૂજીને પૂછું છું.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય તાં દેવીં પૂજયામ્ આસ સા તદા । દદર્શ ચ પુરઃ પ્રાપ્તાં કુમારીરૂપધારિણીમ્
આ રીતે મનમાં નક્કી કરીને, તેણે એ દેવીની પૂજા કરી. પછી તેણે જોયું કે એ દેવી કન્યાના રૂપમાં સામે આવીને ઉભી છે.
ભદ્રાસનગતાં દેવીમ્ ઉપવિશ્ય પુરોગતા । પરમાર્થમહાશક્તિં લીલાપૃચ્છદ્ ભુવિ સ્થિતા
શુભ આસન પર બેસીને, લિલાએ એ દેવી સામે બેઠી રહી અને ધરતી પર સ્થિર રહીને પરમ સત્તાની પાસે પ્રશ્ન કર્યો.
અનુકમ્પ્યસ્ય નો દેવિ ભજન્ત્ય્ ઉદ્વેગમ્ ઉત્તમાઃ । ત્વયૈવ કિલ સર્ગાદૌ સ્થાપિતેતિ પુરાસ્થિતિઃ
હે દેવી, મહાન લોકો કદી પણ દયાને લાયક વ્યક્તિ માટે ચિંતા કરતા નથી. કહેવાય છે કે સૃષ્ટિના આરંભમાં તું જ આ પ્રાચીન વ્યવસ્થા સ્થાપી હતી.
તદ્ ઇયં યત્ પુરા પ્રહ્વા પૃચ્છામિ પરમેશ્વરિ । ત્વં બ્રૂહિ ત્વત્કૃતો નૂનં સફલો મે ઽસ્ત્ય્ અનુગ્રહઃ
એથી, હે પરમેશ્વરી, હું નમ્રતાથી તને એ જૂના વિષય વિશે પૂછું છું. કૃપા કરીને મને કહેજે—નિશ્ચિતપણે તારી કૃપાથી મારું માગણું ફળ આપશે.
અસ્ત્ય્ આદર્શો જગન્નામ્નઃ ખાદ્ અપ્ય્ અધિકનિર્મલઃ । યસ્ય યોજનકોટીનાં કોટયો ઽવયવો મનાક્
આ જગતનું નામ ધરાવતું એક દર્પણ છે, જે આકાશ કરતાં પણ વધુ શુદ્ધ છે. તેનું દરેક અંગ અણગણ્ય યોજનાઓ જેટલું વિશાળ છે.
નિસ્સન્ધિબન્ધો ઽભિઘનો મૃદુર્ મસૃણશીતલઃ । અચેત્યચિદ્ ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના નિર્ભિત્તિર્ અગ્રહઃ
એ દર્પણ કોઈ જોડાણ વિના, એકરૂપ, મૃદુ, ગોળ તથા ઠંડું છે. તેને 'જડ-ચેતન' નામે ઓળખાય છે, એ અખંડિત છે અને તેમાં કોઈ પકડ નથી.
દિક્કાલકલનાકાશપ્રકાશનિયતિક્રમાઃ । યત્રેમે પ્રતિબિમ્બન્તિ પરાં પરિમિતિં ગતાઃ
તેમાં દિશા, સમય, ગણતરી, આકાશ, પ્રકાશ અને નિયતિની મર્યાદા પાર કરનાર સૌના પ્રતિબિંબ દેખાય છે.
ત્રિજગત્પ્રતિબિમ્બશ્રીર્ બહિર્ અન્તશ્ ચ સંસ્થિતા । તત્રામ્બ કૃત્રિમા કા સ્યાત્ કાસૌ વા સ્યાદ્ અકૃત્રિમા
માતા, ત્રણેય લોકનું પ્રતિબિંબ રૂપ સૌંદર્ય એ દર્પણમાં બહાર અને અંદર બંને છે. તેમાં શું કૃત્રિમ ગણાય અને શું સ્વાભાવિક ગણાય?
અકૃત્રિમત્વં સર્ગસ્ય કીદૃશં વદ સુન્દરિ । કીદૃશં કૃત્રિમત્વં સ્યાદ્ યથાવત્ કથયેતિ મે
સુંદરિ, મને સાચું કહો કે, કુદરતી સર્જન કેવું હોય છે અને બનાવટવાળું સર્જન કેવું હોય છે? મને સાચી રીતે સમજાવો.
યથાહમ્ ઇહ તિષ્ઠામિ ત્વં ચ દેવિ સ્થિતામ્બિકે । અસાવ્ અકૃત્રિમસ્ સર્ગ ઇતિ દેવેશિ વેદ્મ્ય્ અહમ્
જેમ હું અહીં ઊભો છું અને તું પણ, દેવી અંબિકા, અહીં હાજર છે, એ જ રીતે એ કુદરતી સર્જન છે, દેવીશ્વરી, મને એ જાણ છે.