કિં સમ્પદા કિં વિપદા કિં ગેહેન કિમ્ ઈહિતૈઃ । સર્વમ્ એવાસદ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીમ્ એકો ઽવતિષ્ઠતે
"શુ ધનથી, શુ દુઃખથી, શુ ઘરથી, શુ પ્રયત્નોથી? બધું ખોટું છે," એમ કહીને એ માણસ એકલો અને ચૂપચાપ રહે છે.
નોદેતિ પરિહાસેષુ ન ભોગેષુ નિમજ્જતિ । ન ચ તિષ્ઠતિ કાર્યેષુ મૌનમ્ એવાવલમ્બતે
એ હસવામાં જોડાતો નથી, ભોગમાં ડૂબતો નથી, કે કોઈ કામમાં લાગતો નથી—માત્ર મૌન ધારણ કરે છે.
વિલોલાલકવલ્લર્યો હેલાવલિતલોચનાઃ । નાનન્દયન્તિ તં નાર્યો મૃગ્યો વનતરું યથા
લહેરાતા વાળ અને રમૂજી નજરવાળી સ્ત્રીઓ પણ એને આનંદ આપતી નથી, જેમ હરણો જંગલના વૃક્ષથી ખુશ થતાં નથી.
એકાન્તેષુ દિગન્તેષુ તીરેષુ વિપિનેષુ ચ । રતિમ્ આયાત્ય્ અરણ્યેષુ વિક્રીતવદ્ અજન્તુષુ
એકાંતમાં, દિશાના અંતે, નદીકાંઠે કે જંગલમાં—even જંગલી પ્રાણીઓ વચ્ચે પણ—એને એવું આનંદ મળે છે જાણે એ પોતાનાં જ હોય.
વસ્ત્રપાનાશનાદાનપરાઙ્મુખતયા તયા । પરિવ્રાડ્ધર્મિણાં રાજન્ સો ઽનુયાતિ તપસ્વિનામ્
હે રાજન, જે વ્યક્તિ કપડાં, પીણું, ખોરાક અને માલમત્તા તરફથી મન ફેરવીને રહે છે, તે સંન્યાસીઓની રીતને અનુસરે છે અને તપસ્યાનો માર્ગ પકડે છે.
એક એવ વસન્ દેશે જનશૂન્યે જનેશ્વર । ન હસત્ય્ એકયા બુદ્ધ્યા ન ગાયતિ ન રોદિતિ
હે મનુષ્યાધિપતિ, જે વ્યક્તિ એકલાં, જનશૂન્ય સ્થળે રહે છે, તે પોતાના મનમાં હસતો નથી, ગીત ગાતા નથી અને રડતો પણ નથી.
બદ્ધપદ્માસનશ્ શૂન્યમના વામકરસ્થલે । કપોલતલમ્ આદાય કેવલં પરિતિષ્ઠતિ
પદ્માસન બાંધીને, મનને ખાલી રાખીને, ડાબા હાથ પર ગાલ રાખી, એ વ્યક્તિ માત્ર શાંતિથી બેઠો રહે છે.
નાભિમાનમ્ ઉપાદત્તે નાભિવાઞ્છતિ રાજતામ્ । નોદેતિ નાસ્તમ્ આયાતિ સુખદુઃખાનુવૃત્તિષુ
એ વ્યક્તિ પોતાને કદી મહાન માને નહીં, રાજપદની ઈચ્છા પણ રાખે નહીં અને સુખ-દુઃખના આવાગમનમાં કદી ઉછળતો કે ડૂબતો નથી.
ન વિદ્મઃ કિમ્ અસૌ જાતઃ કિં કરોતિ કિમ્ ઈહતે । કિં ધ્યાયતિ કિમ્ આયાતિ કથં કિમ્ અનુધાવતિ
અમે જાણતા નથી કે એ જન્મેલો છે કે નહીં, એ શું કરે છે, શું ઈચ્છે છે, શું વિચારે છે, કયાં જાય છે, કેમ અને કેવી રીતે ચાલે છે.
પ્રત્યહં કૃશતાં યાતિ પ્રત્યહં યાતિ પાણ્ડુતામ્ । વિરાગં પ્રત્યહં યાતિ શરદન્ત ઇવ દ્રુમઃ
દરેક દિવસે એ સુકાઈ જાય છે, દરેક દિવસે પીળો પડે છે, અને દરેક દિવસે વૈરાગ્ય પામે છે, જેમ શરદઋતુના અંતે વૃક્ષ સુકાઈ જાય છે.
અનુયાતૌ તમ્ એવૈતૌ રાજઞ્ શત્રુઘ્નલક્ષ્મણૌ । તાદૃશાવ્ એવ તસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બાવ્ ઇવોત્થિતૌ
રાજા, શત્રુઘ્ન અને લક્ષ્મણ એના પાછળ-પાછળ જાય છે, જાણે એ બંને એના પ્રતિબિંબ જ હોય અને એના જેવાં જ ઊભાં થયા હોય.
ભૃત્યૈ રાજભિર્ અમ્બાભિસ્ સ પૃષ્ટો ઽપિ પુનઃ પુનઃ । ઉક્ત્વા ન કિઞ્ચિદ્ એવેતિ તૂષ્ણીમ્ આસ્તે નિરીહિતઃ
ભૃત્યો, રાજાઓ અને માતાઓ વારંવાર પૂછે છે, પણ એ ફક્ત 'કંઈ નથી' એમ કહે છે અને ઈચ્છાવિહોણો થઈને ચૂપચાપ બેસી રહે છે.
આપાતમાત્રહૃદ્યેષુ મા ભોગેષુ મનઃ કૃથાઃ । ઇતિ પાર્શ્વગતં ભવ્યમ્ અનુશાસ્તિ સુહૃજ્જનમ્
પારશ્વમાં બેઠેલા પોતાના પ્રિય મિત્રને એ કહે છે: 'મનને એવાં સુખોમાં ન ફસાવજે, જે ક્ષણભર જ હૃદયને સ્પર્શી જાય છે.'
નાનાવિભવરમ્યાસુ સ્ત્રીષુ ગોષ્ઠીકથાસુ ચ । પુરસ્સ્થિતમ્ ઇવાસ્નેહો નાશમ્ એવાનુપશ્યતિ
જે સ્ત્રીઓ વિવિધ ભોગમાં આનંદ મેળવે છે, કે જ્યાં મંડળીમાં વાતો થાય છે, એ બધામાં પણ જે લાગણી હોય છે, એ આંખ સામે જ ઓગળી જાય છે એવું તે જુએ છે.
રીતિમાધુર્યસાયાસપદસંસ્થિતિવર્જિતૈઃ । ચેષ્ટિતૈર્ એવ કાકલ્યા ભૂયો ભૂયઃ પ્રગાયતિ
કાગડો વારંવાર એવાં હલનચલનથી જ ગાય છે, જેમાં ન તો કોઈ લય હોય છે, ન મીઠાશ, ન મહેનત, કે યોગ્ય રીતે ગાવાનું સૌંદર્ય.
સમ્રાડ્ ભવેતિ પાર્શ્વસ્થં વદન્તમ્ અનુજીવિનમ્ । પ્રલપન્તમ્ ઇવોન્મત્તં હસત્ય્ અન્યમના મુનિઃ
પારશ્વમાં ઊભેલો કોઈ આધારિત માણસ કહે છે: 'તમે રાજા બનો,' ત્યારે મુનિ બીજે જ મન મૂકીને, એને પાગલની જેમ બકબક કરતો જોઈ, હસી ઉઠે છે.
ન પ્રોક્તમ્ આકર્ણયતિ પ્રેક્ષતે ન પુરોગતમ્ । કરોત્ય્ અવજ્ઞાં સર્વત્ર સુમહત્ય્ અપિ વસ્તુનિ
જે કહે છે તે સાંભળતો નથી, સામે શું છે તે જોતો નથી; તે બધું અવગણે છે, મોટા થી મોટું પણ.
અપ્ય્ આકાશસરોજિન્યામ્ અપ્ય્ આકાશમહાવને । ઇત્થમ્ એતત્ કથમ્ ઇતિ વિસ્મયો ઽસ્ય ન જાયતે
આકાશમાં કમળનું તળાવ હોય કે વિશાળ જંગલ હોય, તો પણ તેને ક્યારેય આશ્ચર્ય થતું નથી કે, 'આ કેમ છે?'
કાન્તામધ્યગતસ્યાપિ મનો ઽસ્ય મદનેષવઃ । ન ભેદયન્તિ દુર્ભેદં ધારા ઇવ મહોપલમ્
સુંદર સ્ત્રીઓની વચ્ચે બેઠો હોય ત્યારે પણ પ્રેમના બાણો તેના મનને ભેદી શકતા નથી; તેનું મન મોટા પથ્થર જેવું અડગ છે.
આપદામ્ એકમ્ આવાસમ્ અભિવાઞ્છસિ કિં ધનમ્ । અનુશાસ્યેતિ સર્વસ્વમ્ અર્થિને સ પ્રયચ્છતિ
કોઈ દુઃખી માણસ પૂછે કે, 'તને એક ઘર જોઈએ કે ધન જોઈએ?' તો તે બધું જ માગનારને આપી દે છે, જાણે એ જ તેની આજ્ઞા હોય.
ઇયમ્ આપદ્ ઇયં સમ્પદ્ ઇત્ય્ અયં કલ્પનામયઃ । મનસ્ય્ અભ્યુદિતો મોહ ઇતિ શોકાત્ પ્રગાયતિ
આ દુઃખ છે, આ સુખ છે—આ બધું મનની કલ્પના છે. જ્યારે મનમાં આવું ભ્રમ ઊભું થાય છે, ત્યારે એ દુઃખમાં ડૂબી જાય છે.
હા હતો ઽહમ્ અનાથો ઽહમ્ ઇત્ય્ આક્રન્દપરો ઽપિ સન્ । ન જનો યાતિ વૈરાગ્યં ચિત્રમ્ ઇત્ય્ એવ વક્ત્ય્ અસૌ
હાય, હું બરબાદ થઈ ગયો, હું નિરાધાર છું—આવી રડતો હોય છતાં, એ માણસને વૈરાગ્ય કેમ નથી આવતું, એ ખરેખર આશ્ચર્ય છે.
રઘુકાનનસાલેન રામેણ રિપુઘાતિના । ભૃશમ્ ઇત્થં સ્થિતેનૈવ વયં ખેદમ્ ઉપાગતાઃ
રઘુકુલના સિંહ અને દુશ્મનોના વિનાશક એવા રામજી આ રીતે ગાઢ ધ્યાનમાં લીન છે, તેથી અમને પણ ભારે ચિંતા લાગી છે.
ન વિદ્મઃ કિં મહાબાહો તસ્ય તાદૃશચેતસઃ । કુર્મઃ કમલપત્ત્રાક્ષ ગતિર્ અત્ર હિ નો ભવાન્
હે મહાબાહુ, આવું મન ધરાવનાર માટે આપણે શું કરવું એ અમને ખબર નથી. હે કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવનાર, અહીં તો તમે જ અમારો આધાર છો.
રાજાનમ્ અથ વા વિપ્રમ્ ઉપદેષ્ટારમ્ અગ્રગમ્ । હસન્ પશુમ્ ઇવાવ્યગ્રસ્ સો ઽવધીરયતિ પ્રભો
એ રાજા હોય કે બ્રાહ્મણ કે શ્રેષ્ઠ ગુરુ હોય, એ બધાને એ માણસ નિરસાઈથી જુએ છે, પ્રભુ, જાણે કોઈ પશુ નિર્વિકાર રીતે અવગણે છે એમ.
પ્રપઞ્ચો ઽયમ્ ઇહ સ્ફારં જગન્નામ યદ્ ઉત્થિતમ્ । નૈતદ્ વસ્તુ ન ચૈવાહમ્ ઇતિ નિર્ણીય સંસ્થિતઃ
આ વિશાળ જગત જે પ્રપંચના નામે ઓળખાય છે, એ અહીં ઊભું થયું છે; પણ એ માણસે નક્કી કરી લીધું છે કે આ સત્ય નથી, ને હું પણ નથી, અને એમાં જ સ્થિર રહી ગયો છે.
નારૌ નાત્મનિ નો મિત્રે ન રાજ્યે ન ચ માતરિ । ન સમ્પદાપદોર્ નાન્તસ્ તસ્યાસ્થા ન વિભોર્ બહિઃ
એને શરીર, આત્મા, મિત્ર, રાજ્ય કે માતા—કોઈમાં લગાવ નથી; ને સંપત્તિ કે દુઃખ, અંદર કે બહાર—કશામાં પણ એનો વિશ્વાસ નથી.
નિરસ્તાસ્થો નિરાશો ઽસૌ નિરીહો ઽસૌ નિરાસ્પદઃ । મોહેન ચ વિમુક્તો ઽસૌ તેન તપ્યામહે વયમ્
એ માણસ બંધનથી મુક્ત છે, આશા-ઇચ્છા કે આધાર કશું જ નથી; મોહમાંથી છૂટેલો છે, ને એના કારણે અમે દુઃખી છીએ.
કિં ધનેન કિમ્ અમ્બાભિઃ કિં રાજ્યેન કિમ્ ઈહયા । ઇતિ નિશ્ચયવાન્ અન્તઃ પ્રાણત્યાગમનાસ્ સ્થિતઃ
ધનથી શું લાભ, માતાથી શું લાભ, રાજથી શું લાભ, ઇચ્છાથી શું લાભ? આવી મજબૂત નિશ્ચયવૃત્તિથી, તે મનમાં જીવન ત્યાગવા તૈયાર ઊભો છે.
ભોગેષ્વ્ આયુષિ રાજ્યે ચ મિત્રે પિતરિ માતરિ । પરમ્ ઉદ્વેગમ્ આયાતશ્ ચાતકો ઽવગ્રહે યથા
ભોગોમાં, આયુષ્યમાં, રાજમાં, મિત્રમાં, પિતામાં કે માતામાં—તેને ઘનઘોર દુઃખ આવી ગયું છે, જાણે ચાતકપંખી દુષ્કાળમાં તરસે.