ગગનમ્ ઇવ સુશૂન્યભેદમ્ અસ્તિ ત્રિભુવનમ્ અઙ્ગ મહાચિતો ઽન્તર્ અસ્યાઃ । પરમપદમયં સમસ્તદૃશ્યં ત્વ્ ઇદમ્ ઇતિ નિશ્ચયવાન્ ભવાનુભૂતેઃ
જેમ ત્રણેય લોક આકાશમાં છે અને તે આખું ખાલી અને અખંડિત છે, તેમ મહાન ચેતનના અંતરમાં બધું દેખાતું પણ ખરેખર પરમ પદરૂપ છે—આવી અનુભૂતિથી તું દૃઢ નિશ્ચય ધરજે.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
મુનિએ આ રીતે કહ્યું પછી, દિવસ સાંજ તરફ વળ્યો, સૂર્ય અસ્ત ગયો અને સભામાં બેઠેલા સૌએ વંદન કરીને સ્નાન કરવા ગયા, જ્યારે સૂર્યકિરણો ધીરે ધીરે ઓગળી ગયા.
જગદ્ આકાશમ્ એવેદં યથા હિ વ્યોમ્નિ મૌક્તિકમ્ । વિમલે ભાતિ ખાત્મૈવ જગચ્ ચિદ્ગગને તથા
આ જગત તો માત્ર આકાશ જેવું છે. જેમ નિર્ભર આકાશમાં મોતી ઝલકે છે, એમ જ શુદ્ધ ચેતનાના આકાશમાં આ જગત પ્રકાશે છે.
અનુત્કીર્ણૈવ ભાતીવ ત્રિજગત્સાલભઞ્જિકા । ચિત્સ્તમ્ભે ન ચ સોત્કીર્ણા ન ચોત્કર્તાત્ર વિદ્યતે
જેમ સ્તંભ પર ઉકેલેલી દેવકન્યા અલગ દેખાય છે પણ ખરેખર અલગ નથી, તેમ ચેતનાના સ્તંભમાં ન કોઈ ઉકેલ છે, ન કોઈ ઉકેલનાર છે.
સમુદ્રે ઽન્તર્ જલાસ્પન્દાસ્ સ્વભાવાદ્ અચ્યુતા અપિ । વિદિ વેદ્યા ભવન્તીવ પરે દૃશ્યવિદસ્ તથા
જેમ સમુદ્રમાં પાણીની લહેરો પોતાનાં સ્વરૂપે અડગ રહીને પણ કુદરતી રીતે દેખાય છે, તેમ પરમાત્મામાં જ્ઞાન અને જ્ઞાતા અલગ દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં અલગ નથી.
જલાન્તર્ગતસૂર્યાભાજાલકારચનાન્ય્ અપિ । જગદ્ભાનં પ્રતિ સ્થૂલાન્ય્ અણું પ્રતિ યથાચલાઃ
જેમ પાણીમાં પડેલી સૂર્યકિરણોની રચના જગતને ઘન દેખાય છે, પણ અણુ માટે તે અચળ અને અસ્થિર છે, તેમ આ જગતનું દેખાવ પણ છે.
જગદ્ભાનમ્ અભાનાભં બ્રહ્મણો ઽવ્યતિરેકતઃ । જલસૂર્યાંશુજાલં તુ વ્યતિરેકાનુભૂતિદમ્
આ જગતનું દેખાવ, જે સ્પષ્ટ પણ નથી અને અસ્પષ્ટ પણ નથી, તે બ્રહ્મથી અલગ નથી; એ તો એવું છે જેમ પાણી પર પડતી સૂર્યકિરણોની જાળ અલગ જણાય છે, પણ વાસ્તવમાં અલગ નથી.
અનુભૂતાન્ય્ અપીમાનિ જગતિ વ્યોમરૂપિણિ । પૃથ્વ્યાદીનિ ન સન્ત્ય્ એવ સ્વપ્નસઙ્કલ્પયોર્ ઇવ
આ જગતમાં, જે આકાશસ્વરૂપ છે, પૃથ્વી અને બીજા તત્વો અનુભવાય છે એવું લાગે છે, પણ એ સાચે છે જ નહીં—જેમ સ્વપ્ન કે કલ્પનામાં વસ્તુઓ દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં હોય નથી.
પિણ્ડગ્રહે સદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ વિજ્ઞાનાકાશરૂપિણિ । મરુનદ્યાં જલમ્ ઇવ ન સમ્ભવતિ કુત્રચિત્
જ્ઞાનરૂપ આ આકાશમાં, જ્યાં પદાર્થોને સાચા માનીને પકડાય છે, ત્યાં વાસ્તવમાં કશું ઊભું થતું નથી—જેમ રણમાં દેખાતી નદીમાં પાણી હોતું નથી.
જગત્ય્ અપિણ્ડગ્રાહે ઽસ્મિન્ ગન્ધર્વનગરોપમે । મરૌ સરિદ્ ઇવાભાતિ દૃશ્યતા ભ્રાન્તિરૂપિણી
આ જગતમાં, જ્યાં પદાર્થોને પકડવાની ભાવના જ નથી, જે ગંધર્વનગરી જેવી છે, ત્યાં વસ્તુઓનું દેખાવ રણમાં દેખાતી નદી જેવું છે—માત્ર ભ્રાંતિરૂપ દેખાવ છે.
સ્વપ્નાદ્રિણેવ જગતા તુલાદેશૌ ન કૌચન । પૂરિતૌ કલનોન્મુક્તા દૃશ્યશ્રીર્ વ્યોમ કેવલમ્
જેમ સ્વપ્નમાં પર્વત હોય છે, પણ વાસ્તવમાં તુલા કે માપદંડ કંઈ નથી, એ જ રીતે આ જગતમાં પણ દેખાતા બધા રૂપ માત્ર કલ્પનાથી ભરેલા છે, વાસ્તવમાં તો બધું ખાલી આકાશ છે.
વર્જયિત્વાજ્ઞવિજ્ઞાતજગચ્છબ્દાર્થભાવનમ્ । જગદ્બ્રહ્મખશબ્દાનામ્ અર્થે નાસ્ત્ય્ એવ ભિન્નતા
મૂર્ખ માણસ જે 'જગત' અને 'બ્રહ્મ' શબ્દોના અર્થને જુદાં જુદાં માને છે, એ સિવાય હકીકતમાં 'જગત', 'બ્રહ્મ' અને 'આકાશ' શબ્દોના અર્થમાં કોઈ ફરક નથી.
ઇદં ત્વ્ અચેત્યચિન્માત્રભાનોર્ ભાનં નભઃ પ્રતિ । તથા સૂક્ષ્મં યથા મેઘં પ્રતિ સઙ્કલ્પવારિદઃ
જેમ ચેતન અને અચેતનનું માત્ર પ્રકાશ છે, એ આકાશ સાથે એટલું જ સૂક્ષ્મ સંબંધ ધરાવે છે, જેટલું કલ્પનાના મેઘનું વાસ્તવિક વાદળ સાથે હોય છે.
યથા સ્વપ્નપુરં સ્વચ્છં જાગ્રત્પુરવરં પ્રતિ । તથા જગદ્ ઇદં સ્વચ્છં સઙ્કલ્પિતજગત્ પ્રતિ
જેમ સ્વપ્નનું શહેર જાગૃત શહેરની તુલનાએ વધુ સ્પષ્ટ લાગે છે, એ જ રીતે આ જગત પણ કલ્પિત જગતની સામે વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
તસ્માદ્ અચેત્યચિદ્રૂપં જગદ્ વ્યોમૈવ કેવલમ્ । શૂન્યૌ વ્યોમજગચ્છબ્દૌ પર્યાયૌ વિદ્ધિ ચિન્મયૌ
આથી, આ જગત જે જડ અને ચેતન રૂપે દેખાય છે, તે વાસ્તવમાં માત્ર શુદ્ધ આકાશ જ છે; 'શૂન્ય' અને 'આકાશજગત' એ બંને શબ્દો ચેતન સ્વરૂપ છે અને એકબીજાના પર્યાય છે, એવું જાણ.
તસ્માન્ ન કિઞ્ચિદ્ ઉત્પન્નં જગદાદીહ દૃશ્યકમ્ । અનાખ્યમ્ અનભિવ્યક્તં યથાસ્થિતમ્ અવસ્થિતમ્
આથી, અહીં કશું પણ જન્મેલું નથી—ન જગત, ન તેનું આરંભ, ન કોઈ દેખાતું વસ્તુ; બધું જેમ છે તેમ જ અખંડિત અને અવ્યક્ત રહે છે.
જગદ્ એવ મહાકાશં ચિદાકાશમ્ અભિત્તિમત્ । તદ્ દેશસ્યાણુમાત્રસ્ય તુલાયાશ્ ચાપ્રપૂરકમ્
જગત પોતે જ મહા-આકાશ છે, ચેતન-આકાશ છે, જેમાં કોઈ વિભાજન નથી; તે એટલું સૂક્ષ્મ છે કે જાણે અણુ જેટલું સ્થાન હોય અથવા એવી તુલા જે કદી ભરાય નહીં.
આકાશરૂપમ્ એવાચ્છં પિણ્ડગ્રહવિવર્જિતમ્ । વ્યોમ્નિ વ્યોમમયં ચિત્રં સઙ્કલ્પપુરવત્ સ્થિતમ્
તે આકાશ સ્વરૂપ છે, નિર્મળ છે, અને કોઈ પણ રૂપને પકડતું નથી; આકાશમાં, આકાશથી બનેલું એક અદ્ભુત દૃશ્ય સ્થિર છે, જાણે કલ્પનાથી ઊભેલું શહેર હોય.
અત્રેદં મણ્ડપાખ્યાનં શૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ । નિસ્સન્દેહો યથૈષો ઽર્થશ્ ચિત્તે વિશ્રાન્તિમ્ એતિ તે
અહીં, કાનને આનંદ આપતી મંડપની વાર્તા સાંભળો; જેના દ્વારા નિશ્ચયથી આ અર્થ તમારા મનને શાંતિ આપશે.
સદ્બોધવૃદ્ધયે બ્રહ્મન્ સમાસેન વદાશુ મે । મણ્ડપાખ્યાનમ્ અખિલં યેન બોધો વિવર્ધતે
હે બ્રહ્મન, સાચી સમજ વધે એ માટે, કૃપા કરીને ટૂંકમાં મંડપની આખી વાર્તા મને વહેલી કહો, જેથી જ્ઞાન વધે.
અભૂદ્ અસ્મિન્ મહીપીઠે કુલપદ્મો વિકાસવાન્ । પદ્મો નામ નૃપશ્ શ્રીમાન્ બહુપુત્રો ઽતિકોશવાન્
આ ધરતી પર એક ઉન્નત કુળમાં પૂર્ણ વિકસિત કમળ જેવો, પદ્મ નામે એક મહાન રાજા હતો, જે બહુ પુત્રો અને મોટી સંપત્તિ ધરાવતો હતો.
મર્યાદાપાલને ઽમ્ભોધિર્ દ્વિષત્તિમિરભાસ્કરઃ । કાન્તાકુમુદિનીચન્દ્રો દોષતૃણહુતાશનઃ
મર્યાદા જાળવવામાં એ સાગર જેવો હતો; દુશ્મનો માટે અંધકાર દૂર કરતો સૂર્ય; પ્રિયજન માટે રાત્રિના કમળો માટે ચાંદની જેમ; અને દોષો માટે ઘાસને ભસ્મ કરતો અગ્નિ હતો.
મેરુર્ વિબુધવૃન્દાનાં યશશ્ચન્દ્રોદ્ભવાર્ણવઃ । સરસ્ સદ્ગુણહંસાનાં કલાકમલભાસ્કરઃ
તે વિદ્વાનોની સભામાં મેરુ પર્વત જેવો હતો, પ્રસિદ્ધિનું ચાંદ્રમું જે સમુદ્રમાંથી ઉગે છે એવો હતો, સારા ગુણો ધરાવનારા હંસો માટે સરોવર જેવો હતો અને કળાના કમળ માટે સૂર્ય જેવો હતો.
શાત્રવામ્ભોદપવનો માનમાતઙ્ગકેસરી । સમસ્તવિદ્યાદયિતસ્ સર્વાશ્ચર્યગુણાકરઃ
તે દુશ્મનોના સમુદ્રને ઉથલાવી નાખતો પવન હતો, અહંકારના હાથીઓમાં સિંહ હતો, બધી જ વિદ્યા-શાખાઓનો પ્રિય હતો અને સર્વ અજાયબી ગુણોનો ખજાનો હતો.
શૂરારિસાગરક્ષોભવિલસન્મન્દરાચલઃ । વિલાસપુષ્પૌઘમધુસ્ સૌભાગ્યકુસુમાયુધઃ
તે શૂરવીરોના દુશ્મનોના સાગરને ઉથલાવી દેતો મંદર પર્વત હતો, સૌંદર્યના ફૂલોના સમૂહનું મધ હતો અને સૌભાગ્યના ફૂલો ધરાવતો કામદેવ હતો.
લીલાલતાલાસ્યમરુત્ સાહસોત્સવકેશવઃ । સૌજન્યકૈરવશશી દુર્લીલાલતિકાનલઃ
તે રમણિય લતાની રમતમાં વહેતો પવન હતો, સાહસના ઉત્સવમાં વીર હતો, સૌજન્યના રાત્રીમાં ખીલતા કૈરવના ચાંદ્રમાં જેવો હતો અને દુર્લભ રમણીય લતામાં અગ્નિ જેવો હતો.
તસ્યાસીત્ સુભગા ભાર્યા લીલા નામ વિલાસિની । સર્વસૌભાગ્યવલિતા કમલેવોદિતાવનૌ
તેને એક ભાગ્યશાળી પત્ની હતી, નામ લીલા, જે અત્યંત આકર્ષક અને સૌભાગ્યથી ભરપૂર હતી, પૃથ્વી પર તાજું ખીલેલું કમળ જેવું સુંદર દેખાતી હતી.
સર્વસમ્પત્તિલલિતા લીલામધુરભાષિણી । સાનન્દમન્દવલિતા દ્વિતીયેન્દૂદયસ્મિતા
તે સર્વસંપત્તિથી શોભિત, રમતમાં મધુર બોલતી, આનંદથી હળવી ઝલકતી અને એની સ્મિત બીજા ચાંદની જેમ ઉજળી હતી.
અલકાલિમનોહારિવદનામ્ભોજશાલિની । શીતાઙ્ગી કર્ણિકાગૌરી જઙ્ગમેવ સરોજિની
એનું કમળ જેવું મુખ અલકાનગરના વાસીઓનું મન મોહી લેતું, એનું શરીર શીતળ અને હૃદય કમળની કર્ણિકા જેટલું શુદ્ધ, જીવંત કમળ જેવી હતી.
લતાવિલાસકુન્દૌઘહાસિની રસશાલિની । પ્રવાલહસ્તા પુષ્પાઢ્યા મધુશ્રીર્ ઇવ દેહિની
વેલીઓની રમતમાં કુંદના ગુચ્છો જેવી હાસ્યવતી, રસથી ભરપૂર, નવો પાંગડો જેવી કોમળ હથેળી, ફૂલોની શોભાથી સજ્જ, માનવી સ્વરૂપે સુખસમૃદ્ધિની દેવી જેવી હતી.