સ્વયં વિલક્ષણસ્પન્દશ્ ચિદ્વાયુર્ અજડાત્મકઃ । સ્વયં વિચિત્રવલનં ચિદ્વારિ ન નિખાતગમ્
ચેતનાનો અનોખો સ્પંદન, ચેતનાનો પવન, પોતેથી જ ઊભો થાય છે, તેની સ્વભાવ જડ નથી; ચેતનાનું વિવિધ વહન, ચેતનાનું પાણી, પોતેથી જ વહે છે, તે કોઈ નાળામાં બંધાયેલું નથી.
સ્વયં વિચિત્રધાતૂચ્ચૈશ્ ચિચ્છૃઙ્ગમ્ અપનિર્મિતમ્ । સ્વયં ચિત્રરસોલ્લાસા ચિજ્જ્યોત્સ્ના સતતોદિતા
ચેતનાનો અદભુત શિખર, પોતેથી જ ઊંચે ઊઠે છે, તેને કોઈ બનાવ્યું નથી; ચેતનાની મનમોહક કિરણ, સતત પ્રકાશિત થાય છે, તે હંમેશા પ્રગટ રહે છે.
સ્વયં સદૈવ પ્રકટશ્ ચિદાલોકો ઽમલાત્મકઃ । સ્વયમ્ અસ્તઙ્ગતેવાજ્ઞે જ્ઞે જ્ઞાનાદ્ ઉદિતા ચિતિઃ
ચેતનાનો પ્રકાશ હંમેશા પોતે જ ઉજળો અને શુદ્ધ સ્વરૂપે ઝળહળે છે; જ્ઞાનથી જ્ઞાતા પાસે તે આપોઆપ પ્રગટે છે, અને અજ્ઞાનમાં તે જાણે અસ્ત થઈ જાય છે.
સ્વયં જડેષુ જાડ્યેન પદં સૌષુપ્તમ્ આગતા । સ્વયં સ્પન્દિ તથાસ્પન્દિ ચિત્ત્વાચ્ ચિતિમહાનભઃ
પોતાની જ જડતાથી, ચેતના જડ વસ્તુઓમાં ઊંઘની અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે; અને પોતાની જ હલચલ કે નિશ્ચલતાથી, ચેતનાનું વિશાળ આકાશ ક્યારેક મન બની જાય છે, તો ક્યારેક શુદ્ધ ચેતના જ રહે છે.
ચિત્પ્રકાશપ્રકાશો હિ જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ । ચિદાકાશૈકશૂન્યત્વં જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ
ચેતનાનો પ્રકાશ એ જ પ્રકાશ છે, જેના કારણે જગત છે પણ અને નથી પણ; ચેતનાના આકાશની એકમાત્ર ખાલીપામાં જગત છે પણ અને નથી પણ.
ચિદાલોકમહારૂપં જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ । ચિન્મારુતઘનસ્પન્દો જગદ્ અસ્તિ ન ચાસ્તિ ચ
ચેતનાના પ્રકાશના મહાન સ્વરૂપે જગત છે પણ અને નથી પણ; ચેતનાના ઘન પવન જેવી હલચલમાં જગત છે પણ અને નથી પણ.
ચિદ્ઘનધ્વાન્તકૃષ્ણત્વં જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ । ચિદર્કાલોકદિવસો જગદ્ અસ્તિ ન ચાસ્તિ ચ
ચેતનાનું ઘન અંધકાર જેવું કાળુંપણું, એ જગત છે પણ નથી પણ. ચેતનાના સૂર્યના પ્રકાશ જેવો દિવસ, એ જગત છે પણ નથી પણ.
ચિત્કજ્જલરજશ્શૈલપરમાણુર્ જગદ્ભ્રમઃ । ચિદગ્ન્યૌષ્ણ્યં જગલ્લેખા જગચ્ ચિચ્છઙ્ખશુક્લતા
ચેતનાની ધૂળથી પર્વત કે રજુકણ જેવું જગતનું ભ્રમ થાય છે. ચેતનાની અગ્નિનું તાપ એ જગતની તેજસ્વિતા છે. ચેતનાના શંખની સફેદી એ જગતની ચમક છે.
જગચ્ ચિચ્છૈલજઠરં ચિજ્જલદ્રવતા જગત્ । જગચ્ ચિદિક્ષુમાધુર્યં ચિત્ક્ષીરસ્નિગ્ધતા જગત્
ચેતનાના પર્વતનું પેટ એ જગત છે. ચેતનાના પાણીની પ્રવાહિતા એ જગત છે. ચેતનાના ઈખુની મીઠાશ એ જગત છે. ચેતનાના દૂધની નરમાઈ એ જગત છે.
જગચ્ ચિદ્ધિમશીતત્વં ચિજ્જ્વાલાજ્વલનં જગત્ । જગચ્ ચિત્સર્પિષિ સ્નેહો વીચિશ્ ચિત્સરિતો જગત્
ચેતનાના હિમની ઠંડક એ જગત છે. ચેતનાની જ્વાળાની દહનતા એ જગત છે. ચેતનાના ઘીનું તેલપણું એ જગત છે. ચેતનાની નદીની લહેર એ જગત છે.
જગચ્ ચિત્ક્ષૌદ્રમાધુર્યં જગચ્ ચિત્કનકાઙ્ગદમ્ । જગચ્ ચિત્પુષ્પસૌગન્ધ્યં ચિલ્લતાગ્રફલં જગત્
આ જગત ચેતનાની મધ જેવી મીઠાશ છે; જગત ચેતનાનું સુવર્ણ આભૂષણ છે; જગત ચેતનાના ફૂલની સુગંધ છે; અને જગત ચેતનાની વેલ પરનું ફળ છે.
ચિત્સત્તૈવ જગત્સત્તા જગત્સત્તૈવ ચિદ્વપુઃ । અત્ર ભેદવિકારાદિ ન ખે મલમ્ ઇવ સ્થિતમ્
જગતનું અસ્તિત્વ એ ચેતનાનું જ અસ્તિત્વ છે; જગતનું અસ્તિત્વ એટલે ચેતનાનું સ્વરૂપ. અહીં ભેદ કે ફેરફાર રહેતો નથી, જેમ આકાશમાં કચરો ટકતો નથી.
ઇતીદં સન્મયત્વેન સદ્ અસદ્ ભુવનત્રયમ્ । અવિકલ્પ્યતદાત્મત્વાત્ સત્તાસત્તે તદ્ એવ વા
આ રીતે, સત્યના સ્વરૂપથી, ત્રણેય લોક – સત્ય કે અસત્ય – એકરૂપ છે; કારણ કે તેમનું મૂળ સ્વરૂપ એક જ છે. એટલે અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વ પણ એ જ છે.
અવયવાવયવિતાશબ્દાર્થૌ શશશૃઙ્ગવત્ । અનુભૂત્યપલાપાય કલ્પિતૌ યૈર્ ધિગ્ અસ્તુ તાન્
‘ભાગ’ અને ‘સમગ્ર’ શબ્દોના અર્થ તો ખરગોશના શિંગડા જેવા કલ્પિત છે; જે લોકો સીધી અનુભૂતિને નકારવા ઇચ્છે છે, તેમને ધિક્કાર છે.
ન વિદ્યતે જગદ્ યત્ર સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશ્વરમ્ । ચિદેકત્વાત્ પ્રસઙ્ગસ્ સ્યાત્ કસ્ તત્રેતરવિભ્રમે
જ્યાં જગત નથી—પર્વતો, ધરતી, નદીઓ કે કોઈ શાસક નથી—માત્ર ચેતનાનું એકત્વ છે, ત્યાં આ અને તેવો ભ્રમ કેવી રીતે ઊભો રહી શકે?
શિલાહૃદયપીનાપિ સ્વાકાશવિશદૈવ ચિત્ । ધત્તે ઽન્તર્ અખિલં શાન્તં સન્નિવેશં યથા શિલા
પથ્થર જેટલું ઘન પણ ચેતનાનું હૃદય હોય, તો પણ તે પોતાના આકાશમાં સ્પષ્ટ રહે છે અને એમાં સર્વે શાંત વ્યવસ્થાઓને પોતે જ ધારણ કરે છે, જેમ પથ્થર કરે છે.
પદાર્થનિકરાકાશે ત્વમ્ આકાશલવોપમઃ । ત્વત્તામત્તાત્મતાતત્તાસત્તોલ્લેખા ન સન્તિ તે
પદાર્થોના વિશાળ આકાશમાં, તું તો આકાશના કણ જેવો છે; તારે માટે 'તું', 'એ', 'હું', 'આત્મા', 'હોય' કે 'નહોય' એવા કોઈ વિચાર જ નથી.
પલ્લવાન્તરલેખૌઘસન્નિવેશવદ્ આતતમ્ । અન્યાનન્યાત્મકમ્ ઇદં ધત્તે ઽન્તશ્ ચિત્ સ્વભાવતઃ
પાંદડાની અંદર અનેક રેખાઓની ગોઠવણી જેવી, એ રીતે ચેતના પોતાની સ્વભાવથી અંદર અલગ અને એકરૂપ બંનેને ધારણ કરે છે.
સમસ્તકારણૌઘાનાં કારણાદિપિતામહમ્ । સ્વભાવતો ઽકારણાત્મ ચિત્ત્વં વિદ્ધ્ય્ અનુભૂતિતઃ
બધા કારણોના મૂળરૂપે રહેલું ચેતન, જે બ્રહ્માજીનું પણ કારણ છે અને સ્વભાવથી જ કારણરહિત છે—આવું ચેતન તું પોતાની અનુભૂતિથી જાણી લે.
ન ચાસત્ત્વમ્ અચેત્યાયાશ્ ચિતો વાચાપિ સિધ્યતિ । યદ્ અસ્તિ તદ્ ઉદેતીતિ દૃષ્ટં બીજાદ્ ઇવાઙ્કુરમ્
આ ચેતન, જે જાણવામાં આવતું નથી, તેનું અસ્તિત્વ ન હોવું તો બોલવાથી પણ સાબિત કરી શકાય નહીં; કારણ કે જે કંઈ છે, તે બીજમાંથી અંકુર નીકળે તેમ, દેખાય છે કે ઉદ્ભવે છે.
ગગનમ્ ઇવ સુશૂન્યભેદમ્ અસ્તિ ત્રિભુવનમ્ અઙ્ગ મહાચિતો ઽન્તર્ અસ્યાઃ । પરમપદમયં સમસ્તદૃશ્યં ત્વ્ ઇદમ્ ઇતિ નિશ્ચયવાન્ ભવાનુભૂતેઃ
જેમ ત્રણેય લોક આકાશમાં છે અને તે આખું ખાલી અને અખંડિત છે, તેમ મહાન ચેતનના અંતરમાં બધું દેખાતું પણ ખરેખર પરમ પદરૂપ છે—આવી અનુભૂતિથી તું દૃઢ નિશ્ચય ધરજે.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
મુનિએ આ રીતે કહ્યું પછી, દિવસ સાંજ તરફ વળ્યો, સૂર્ય અસ્ત ગયો અને સભામાં બેઠેલા સૌએ વંદન કરીને સ્નાન કરવા ગયા, જ્યારે સૂર્યકિરણો ધીરે ધીરે ઓગળી ગયા.
જગદ્ આકાશમ્ એવેદં યથા હિ વ્યોમ્નિ મૌક્તિકમ્ । વિમલે ભાતિ ખાત્મૈવ જગચ્ ચિદ્ગગને તથા
આ જગત તો માત્ર આકાશ જેવું છે. જેમ નિર્ભર આકાશમાં મોતી ઝલકે છે, એમ જ શુદ્ધ ચેતનાના આકાશમાં આ જગત પ્રકાશે છે.
અનુત્કીર્ણૈવ ભાતીવ ત્રિજગત્સાલભઞ્જિકા । ચિત્સ્તમ્ભે ન ચ સોત્કીર્ણા ન ચોત્કર્તાત્ર વિદ્યતે
જેમ સ્તંભ પર ઉકેલેલી દેવકન્યા અલગ દેખાય છે પણ ખરેખર અલગ નથી, તેમ ચેતનાના સ્તંભમાં ન કોઈ ઉકેલ છે, ન કોઈ ઉકેલનાર છે.
સમુદ્રે ઽન્તર્ જલાસ્પન્દાસ્ સ્વભાવાદ્ અચ્યુતા અપિ । વિદિ વેદ્યા ભવન્તીવ પરે દૃશ્યવિદસ્ તથા
જેમ સમુદ્રમાં પાણીની લહેરો પોતાનાં સ્વરૂપે અડગ રહીને પણ કુદરતી રીતે દેખાય છે, તેમ પરમાત્મામાં જ્ઞાન અને જ્ઞાતા અલગ દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં અલગ નથી.
જલાન્તર્ગતસૂર્યાભાજાલકારચનાન્ય્ અપિ । જગદ્ભાનં પ્રતિ સ્થૂલાન્ય્ અણું પ્રતિ યથાચલાઃ
જેમ પાણીમાં પડેલી સૂર્યકિરણોની રચના જગતને ઘન દેખાય છે, પણ અણુ માટે તે અચળ અને અસ્થિર છે, તેમ આ જગતનું દેખાવ પણ છે.
જગદ્ભાનમ્ અભાનાભં બ્રહ્મણો ઽવ્યતિરેકતઃ । જલસૂર્યાંશુજાલં તુ વ્યતિરેકાનુભૂતિદમ્
આ જગતનું દેખાવ, જે સ્પષ્ટ પણ નથી અને અસ્પષ્ટ પણ નથી, તે બ્રહ્મથી અલગ નથી; એ તો એવું છે જેમ પાણી પર પડતી સૂર્યકિરણોની જાળ અલગ જણાય છે, પણ વાસ્તવમાં અલગ નથી.
અનુભૂતાન્ય્ અપીમાનિ જગતિ વ્યોમરૂપિણિ । પૃથ્વ્યાદીનિ ન સન્ત્ય્ એવ સ્વપ્નસઙ્કલ્પયોર્ ઇવ
આ જગતમાં, જે આકાશસ્વરૂપ છે, પૃથ્વી અને બીજા તત્વો અનુભવાય છે એવું લાગે છે, પણ એ સાચે છે જ નહીં—જેમ સ્વપ્ન કે કલ્પનામાં વસ્તુઓ દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં હોય નથી.
પિણ્ડગ્રહે સદ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ વિજ્ઞાનાકાશરૂપિણિ । મરુનદ્યાં જલમ્ ઇવ ન સમ્ભવતિ કુત્રચિત્
જ્ઞાનરૂપ આ આકાશમાં, જ્યાં પદાર્થોને સાચા માનીને પકડાય છે, ત્યાં વાસ્તવમાં કશું ઊભું થતું નથી—જેમ રણમાં દેખાતી નદીમાં પાણી હોતું નથી.
જગત્ય્ અપિણ્ડગ્રાહે ઽસ્મિન્ ગન્ધર્વનગરોપમે । મરૌ સરિદ્ ઇવાભાતિ દૃશ્યતા ભ્રાન્તિરૂપિણી
આ જગતમાં, જ્યાં પદાર્થોને પકડવાની ભાવના જ નથી, જે ગંધર્વનગરી જેવી છે, ત્યાં વસ્તુઓનું દેખાવ રણમાં દેખાતી નદી જેવું છે—માત્ર ભ્રાંતિરૂપ દેખાવ છે.