દેહયષ્ટિમ્ ઇમાં દેવ ધારયન્ત ઇમે વયમ્ । ખિન્નાઃ ખેદપરિમ્લાને વિભો રામે સુતે તવ
પ્રભુ, અમે તો ફક્ત આ શરીર જાળવી રહ્યા છીએ, કારણ કે તમારા પુત્ર રામને લઈને અમે ખૂબ જ થાકેલા અને દુઃખી છીએ.
રામો રાજીવપત્ત્રાક્ષો યતઃ પ્રભૃતિ ચાગતઃ । સવિપ્રસ્ તીર્થયાત્રાયાસ્ તતઃ પ્રભૃતિ દુર્મનાઃ
જ્યારે રામ, જેની આંખો કમળની પાંદડી જેવી છે, સાધુઓ સાથે તીર્થયાત્રા પરથી પરત આવ્યા ત્યારથી તે ચિંતિત અને ઉદાસ રહે છે.
યત્નપ્રાર્થનયાસ્માકં નિજવ્યાપારમ્ આહ્નિકમ્ । સાયમ્ અમ્લાનવદનઃ કરોતિ ન કરોતિ વા
અમારા અનેક પ્રયત્નો અને વિનંતી છતાં, સાંજે પોતાનું રોજનું કામ તે ક્યારેક ઉદાસ ચહેરે કરે છે, તો ક્યારેક કરતું જ નથી.
સ્નાનદેવાર્ચનાચારપર્યન્તે પરિખેદવાન્ । પ્રાર્થિતો ઽપિ હિ ના તૃપ્તેર્ અશ્નાત્ય્ અશનમ્ ઈશ્વરઃ
સ્નાન, દેવપૂજા અને નિયમિત આચાર કર્યા પછી પણ તે થાકેલો રહે છે; વિનંતી કર્યા પછી પણ, હે સ્વામી, તે તૃપ્તિ માટે જમતો જ નથી.
લોલાન્તઃપુરનારીભિઃ કૃતદોલાભિર્ અઙ્ગને । ન ચ ક્રીડતિ લીલાભિર્ ધરાદ્ભિર્ ઇવ ચાતકઃ
અંગણામાં ઝૂલામાં ઝૂલાવતી આંતરમહેલની સ્ત્રીઓ સાથે પણ તે રમતો નથી, જાણે પંખી ધરતીના આનંદ તરફ ધ્યાન જ આપતું નથી.
માણિક્યમુક્તાસમ્પ્રોતા કેયૂરકટકાવલી । નાનન્દયતિ તં રાજન્ દ્યૌઃ પાતવિવશં યથા
માણિક અને મુક્તાથી શોભતા કાંકણ અને વળયો પણ, હે રાજા, તેને આનંદ આપતા નથી, જેમ આકાશ પડતા માણસને ખુશી આપતું નથી.
ક્રીડદ્વધૂવિલોલેષુ વહત્કુસુમવાયુષુ । લતાવલયગેહેષુ ભવત્ય્ અતિવિષાદવાન્
રમતી-ફરતી સ્ત્રીઓની વચ્ચે, ફૂલોના સુગંધવાળા પવનમાં અને વેલીઓથી ઘેરાયેલા બાવડામાં પણ એ માણસ ખૂબ જ ઉદાસ રહે છે.
યદ્ રમ્યમ્ ઉચિતં સ્વાદુ પેશલં ચિત્તહારિ વા । બાષ્પપૂરેક્ષણ ઇવ તેનૈવ પરિખિદ્યતે
જે કંઈ મનને ગમતું, યોગ્ય, મીઠું કે આકર્ષક હોય, એ બધું જોઈને પણ એ માણસ એવું લાગે છે કે આંખોમાં આંસુ ભરાયા હોય, એમ થાકી જાય છે.
કિમ્ ઇમા દુઃખદાયિન્યઃ પ્રસ્ફુરન્તિ પુરોગતાઃ । ઇતિ નૃત્તવિલાસેષુ કામિનીઃ પરિનિન્દતિ
નૃત્ય અને રમઝટ વચ્ચે એ સ્ત્રીઓની નિંદા કરે છે અને કહે છે: 'આ દુઃખ આપનારી સ્ત્રીઓ મારી સામે શા માટે આવે છે?'
ભોજનં શયનં સ્નાનં વિલાસં પાનમ્ આસનમ્ । ઉન્મત્તચેષ્ટિતમ્ ઇવ નાભિનન્દતિ નિન્દિતમ્
ખોરાક, ઊંઘ, સ્નાન, રમણ, પીણું કે બેસવું—આ બધામાં એને કોઈ આનંદ નથી; એ બધું પાગલના કામ જેવું માને છે, ને એમાં આનંદ પણ લેતો નથી કે નિંદા પણ કરતો નથી.
કિં સમ્પદા કિં વિપદા કિં ગેહેન કિમ્ ઈહિતૈઃ । સર્વમ્ એવાસદ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીમ્ એકો ઽવતિષ્ઠતે
"શુ ધનથી, શુ દુઃખથી, શુ ઘરથી, શુ પ્રયત્નોથી? બધું ખોટું છે," એમ કહીને એ માણસ એકલો અને ચૂપચાપ રહે છે.
નોદેતિ પરિહાસેષુ ન ભોગેષુ નિમજ્જતિ । ન ચ તિષ્ઠતિ કાર્યેષુ મૌનમ્ એવાવલમ્બતે
એ હસવામાં જોડાતો નથી, ભોગમાં ડૂબતો નથી, કે કોઈ કામમાં લાગતો નથી—માત્ર મૌન ધારણ કરે છે.
વિલોલાલકવલ્લર્યો હેલાવલિતલોચનાઃ । નાનન્દયન્તિ તં નાર્યો મૃગ્યો વનતરું યથા
લહેરાતા વાળ અને રમૂજી નજરવાળી સ્ત્રીઓ પણ એને આનંદ આપતી નથી, જેમ હરણો જંગલના વૃક્ષથી ખુશ થતાં નથી.
એકાન્તેષુ દિગન્તેષુ તીરેષુ વિપિનેષુ ચ । રતિમ્ આયાત્ય્ અરણ્યેષુ વિક્રીતવદ્ અજન્તુષુ
એકાંતમાં, દિશાના અંતે, નદીકાંઠે કે જંગલમાં—even જંગલી પ્રાણીઓ વચ્ચે પણ—એને એવું આનંદ મળે છે જાણે એ પોતાનાં જ હોય.
વસ્ત્રપાનાશનાદાનપરાઙ્મુખતયા તયા । પરિવ્રાડ્ધર્મિણાં રાજન્ સો ઽનુયાતિ તપસ્વિનામ્
હે રાજન, જે વ્યક્તિ કપડાં, પીણું, ખોરાક અને માલમત્તા તરફથી મન ફેરવીને રહે છે, તે સંન્યાસીઓની રીતને અનુસરે છે અને તપસ્યાનો માર્ગ પકડે છે.
એક એવ વસન્ દેશે જનશૂન્યે જનેશ્વર । ન હસત્ય્ એકયા બુદ્ધ્યા ન ગાયતિ ન રોદિતિ
હે મનુષ્યાધિપતિ, જે વ્યક્તિ એકલાં, જનશૂન્ય સ્થળે રહે છે, તે પોતાના મનમાં હસતો નથી, ગીત ગાતા નથી અને રડતો પણ નથી.
બદ્ધપદ્માસનશ્ શૂન્યમના વામકરસ્થલે । કપોલતલમ્ આદાય કેવલં પરિતિષ્ઠતિ
પદ્માસન બાંધીને, મનને ખાલી રાખીને, ડાબા હાથ પર ગાલ રાખી, એ વ્યક્તિ માત્ર શાંતિથી બેઠો રહે છે.
નાભિમાનમ્ ઉપાદત્તે નાભિવાઞ્છતિ રાજતામ્ । નોદેતિ નાસ્તમ્ આયાતિ સુખદુઃખાનુવૃત્તિષુ
એ વ્યક્તિ પોતાને કદી મહાન માને નહીં, રાજપદની ઈચ્છા પણ રાખે નહીં અને સુખ-દુઃખના આવાગમનમાં કદી ઉછળતો કે ડૂબતો નથી.
ન વિદ્મઃ કિમ્ અસૌ જાતઃ કિં કરોતિ કિમ્ ઈહતે । કિં ધ્યાયતિ કિમ્ આયાતિ કથં કિમ્ અનુધાવતિ
અમે જાણતા નથી કે એ જન્મેલો છે કે નહીં, એ શું કરે છે, શું ઈચ્છે છે, શું વિચારે છે, કયાં જાય છે, કેમ અને કેવી રીતે ચાલે છે.
પ્રત્યહં કૃશતાં યાતિ પ્રત્યહં યાતિ પાણ્ડુતામ્ । વિરાગં પ્રત્યહં યાતિ શરદન્ત ઇવ દ્રુમઃ
દરેક દિવસે એ સુકાઈ જાય છે, દરેક દિવસે પીળો પડે છે, અને દરેક દિવસે વૈરાગ્ય પામે છે, જેમ શરદઋતુના અંતે વૃક્ષ સુકાઈ જાય છે.
અનુયાતૌ તમ્ એવૈતૌ રાજઞ્ શત્રુઘ્નલક્ષ્મણૌ । તાદૃશાવ્ એવ તસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બાવ્ ઇવોત્થિતૌ
રાજા, શત્રુઘ્ન અને લક્ષ્મણ એના પાછળ-પાછળ જાય છે, જાણે એ બંને એના પ્રતિબિંબ જ હોય અને એના જેવાં જ ઊભાં થયા હોય.
ભૃત્યૈ રાજભિર્ અમ્બાભિસ્ સ પૃષ્ટો ઽપિ પુનઃ પુનઃ । ઉક્ત્વા ન કિઞ્ચિદ્ એવેતિ તૂષ્ણીમ્ આસ્તે નિરીહિતઃ
ભૃત્યો, રાજાઓ અને માતાઓ વારંવાર પૂછે છે, પણ એ ફક્ત 'કંઈ નથી' એમ કહે છે અને ઈચ્છાવિહોણો થઈને ચૂપચાપ બેસી રહે છે.
આપાતમાત્રહૃદ્યેષુ મા ભોગેષુ મનઃ કૃથાઃ । ઇતિ પાર્શ્વગતં ભવ્યમ્ અનુશાસ્તિ સુહૃજ્જનમ્
પારશ્વમાં બેઠેલા પોતાના પ્રિય મિત્રને એ કહે છે: 'મનને એવાં સુખોમાં ન ફસાવજે, જે ક્ષણભર જ હૃદયને સ્પર્શી જાય છે.'
નાનાવિભવરમ્યાસુ સ્ત્રીષુ ગોષ્ઠીકથાસુ ચ । પુરસ્સ્થિતમ્ ઇવાસ્નેહો નાશમ્ એવાનુપશ્યતિ
જે સ્ત્રીઓ વિવિધ ભોગમાં આનંદ મેળવે છે, કે જ્યાં મંડળીમાં વાતો થાય છે, એ બધામાં પણ જે લાગણી હોય છે, એ આંખ સામે જ ઓગળી જાય છે એવું તે જુએ છે.
રીતિમાધુર્યસાયાસપદસંસ્થિતિવર્જિતૈઃ । ચેષ્ટિતૈર્ એવ કાકલ્યા ભૂયો ભૂયઃ પ્રગાયતિ
કાગડો વારંવાર એવાં હલનચલનથી જ ગાય છે, જેમાં ન તો કોઈ લય હોય છે, ન મીઠાશ, ન મહેનત, કે યોગ્ય રીતે ગાવાનું સૌંદર્ય.
સમ્રાડ્ ભવેતિ પાર્શ્વસ્થં વદન્તમ્ અનુજીવિનમ્ । પ્રલપન્તમ્ ઇવોન્મત્તં હસત્ય્ અન્યમના મુનિઃ
પારશ્વમાં ઊભેલો કોઈ આધારિત માણસ કહે છે: 'તમે રાજા બનો,' ત્યારે મુનિ બીજે જ મન મૂકીને, એને પાગલની જેમ બકબક કરતો જોઈ, હસી ઉઠે છે.
ન પ્રોક્તમ્ આકર્ણયતિ પ્રેક્ષતે ન પુરોગતમ્ । કરોત્ય્ અવજ્ઞાં સર્વત્ર સુમહત્ય્ અપિ વસ્તુનિ
જે કહે છે તે સાંભળતો નથી, સામે શું છે તે જોતો નથી; તે બધું અવગણે છે, મોટા થી મોટું પણ.
અપ્ય્ આકાશસરોજિન્યામ્ અપ્ય્ આકાશમહાવને । ઇત્થમ્ એતત્ કથમ્ ઇતિ વિસ્મયો ઽસ્ય ન જાયતે
આકાશમાં કમળનું તળાવ હોય કે વિશાળ જંગલ હોય, તો પણ તેને ક્યારેય આશ્ચર્ય થતું નથી કે, 'આ કેમ છે?'
કાન્તામધ્યગતસ્યાપિ મનો ઽસ્ય મદનેષવઃ । ન ભેદયન્તિ દુર્ભેદં ધારા ઇવ મહોપલમ્
સુંદર સ્ત્રીઓની વચ્ચે બેઠો હોય ત્યારે પણ પ્રેમના બાણો તેના મનને ભેદી શકતા નથી; તેનું મન મોટા પથ્થર જેવું અડગ છે.
આપદામ્ એકમ્ આવાસમ્ અભિવાઞ્છસિ કિં ધનમ્ । અનુશાસ્યેતિ સર્વસ્વમ્ અર્થિને સ પ્રયચ્છતિ
કોઈ દુઃખી માણસ પૂછે કે, 'તને એક ઘર જોઈએ કે ધન જોઈએ?' તો તે બધું જ માગનારને આપી દે છે, જાણે એ જ તેની આજ્ઞા હોય.