ચમત્કારકરી ચારુ યચ્ ચમત્કુરુતે ચિતિઃ । ઇયં સ્વાત્મનિ તસ્યૈવ જગન્નામ તતં કૃતમ્
ચેતના જે વસ્તુઓમાં આશ્ચર્ય અને સૌંદર્ય અનુભવે છે, એ બધું જ એના પોતાના અંદર ફેલાયેલું છે અને તેને જ જગત કહેવામાં આવે છે.
ચિતશ્ ચિત્ત્વમ્ અહઙ્કારસ્ સૈવ રાઘવ કલ્પના । તન્માત્રાદિ ચિદ્ એવાતો દ્વિત્વૈકત્વે ક્વ સંસ્થિતે
હે રાઘવ, ચેતના જ મન, અહંકાર અને કલ્પના છે; તેથી તત્વોથી લઈને બધું ચેતના જ છે—તો પછી દ્વૈત કે અદ્વૈત ક્યાં સ્થિર થાય છે?
જીવહેતાવ્ અસન્ત્યાગે ત્વં ચાહં ચેતિ સન્ત્યજ । શેષં સદસતોર્ મધ્યે ભવેત્ય્ અર્થાત્મકો ભવેત્
વ્યક્તિરૂપ આત્માના કારણરૂપે 'તું' અને 'હું' એવા ભેદભાવને ત્યજી દે, પણ અસ્તિત્વને છોડ્યા વિના; પછી સત્ય અને અસત્ય વચ્ચે જે બચી રહે છે, એ જ અર્થપૂર્ણ બની જાય છે.
ચિતા યથાદૌ કલિતા સ્વસત્તા સા તથોદિતા । અભિન્ના દૃશ્યતે વ્યોમ્નસ્ સત્તાસત્તે ઽથ વેદ્મ્ય્ અહમ્
જેમ શરૂઆતમાં ચેતના પોતાની અસ્તિત્વમાં કલ્પાઈ હતી, તેમ જ એ ઉદ્ભવે છે; એ આકાશની જેમ અખંડિત દેખાય છે, અને પછી હું એના અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વને જાણું છું.
ચિત્ખં ખં જગદીહાઃ ખં ખમ્ અબ્ધિવિબુધાચલાઃ । ખાકારચિચ્ચમત્કારરૂપત્વાન્ નાન્યદ્ અસ્તિ હિ
ચેતનાનું આકાશ, આકાશ, જગત, ઇચ્છાઓ, આકાશ, સમુદ્રો, દેવતાઓ અને પર્વતો—આ બધું આકાશરૂપ અને ચેતનાની અજાયબીથી ભરેલું છે; ખરેખર, બીજું કંઈ નથી.
યો યદ્વિલાસસ્ તસ્માત્ સ ન કદાચન ભિદ્યતે । અપિ સાવયવાત્ તત્ત્વાત્ કૈવાનવયવે કથા
યે જે કંઈ પ્રગટ થાય છે, એ ક્યારેય તેના મૂળથી અલગ નથી; ભલે એ તત્વમાં ભાગ હોય, પણ જે ભાગરહિત છે, એની તો વાત જ શું કરવી?
ચિતેર્ નિત્યમ્ અચેત્યાયાશ્ ચિન્ નાસ્ત્ય્ અવિતતાકૃતેઃ । યદ્ રૂપં જગતો રૂપં તત્ તત્સ્ફુરણરૂપિણઃ
ચેતના તો હંમેશા અસ્પર્શ્ય અને નિર્મળ છે, તેને કોઈ સ્વરૂપ નથી. દુનિયામાં જે કંઈ સ્વરૂપ દેખાય છે, એ બધું એની જ પ્રકાશની ઝાંખી છે.
મનો બુદ્ધિર્ અહઙ્કારો ભૂતાનિ ગિરયો દિશઃ । ઇતિ પર્યાયરચના ચિતસ્ તત્ત્વાજ્ જગત્સ્થિતેઃ
મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, તત્વો, પર્વતો, દિશાઓ—આ બધું ચેતનાની જ અલગ અલગ રીતે વ્યક્ત થયેલી રચનાઓ છે; આખું જગત ચેતનાના તત્ત્વમાં જ સ્થિર છે.
ચિતશ્ ચિત્ત્વં જગદ્ વિદ્ધિ નાજગચ્ ચિત્ત્વમ્ અસ્તિ હિ । અજગત્ત્વાદ્ અચિચ્ ચિત્ સ્યાદ્ ભાવાભેદાજ્ જગત્ કુતઃ
આ જગત એટલે ચેતનાની સ્થિતિ છે, ચેતના વિના જગત જ નથી. જો ચેતના વગર જગત હોય, તો ચેતના પણ જડ બની જાય; પણ જ્યારે બધું એક જ સત્તામાં છે, ત્યારે જગત ક્યાંથી આવે?
ચિતેર્ મરિચબીજસ્ય નિજા યાન્તશ્ ચમત્કૃતિઃ । સૈવૈષા જીવતન્માત્રમાત્રં જગદ્ ઇતિ સ્થિતા
ચેતનાની અદ્ભુત લીલા, જેમ મૃગમરીચિકા બીજ હોય તેમ, એ જ જીવ અને જગતનું એકમાત્ર સત્યરૂપ બનીને સ્થિર છે.
ચિત્ત્વાત્ સ્વશક્તિકચનં યદ્ અહમ્ભાવનં ચિતેઃ । જીવસ્ સ્પન્દાત્મકર્માત્મા ભવિષ્યદભિધો હ્ય્ અસૌ
ચેતનામાંથી એની પોતાની શક્તિ રૂપે 'હું'ની ભાવના ઊભી થાય છે; એ જ જીવ છે, જેનું સ્વરૂપ કંપન અને ક્રિયા છે, અને જેને આવું જ ઓળખવામાં આવશે.
યચ્ ચિચ્ ચિત્ત્વેન કલનં સ્વસમ્પાદ્યાભિધાર્થદિક્ । વ્યવચ્છેદવિકારૈસ્ તદ્ ભિદ્યતે ઽતો ન વિદ્યતે
જે કંઈ ચેતના કે મન તરીકે કલ્પાય છે, જે પોતાના બનાવેલા નામો અને અર્થો ધરાવે છે, તે ભેદ અને પરિવર્તનથી અલગ પડે છે; એટલે એ ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી.
ચિત્સ્પન્દરૂપિણોર્ અસ્તિ ન ભેદઃ કર્તૃકર્મણોઃ । સ્પન્દમાત્રં ભવેત્ કર્મ સ એવ પુરુષસ્ સ્મૃતઃ
ચેતનાના કંપનરૂપે કરનાર અને ક્રિયા વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી; ક્રિયા માત્ર કંપન છે, અને એ જ પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે.
જીવશ્ ચિત્ત્વે પરિસ્પન્દઃ પુંસાં ચિત્તં સ એવ ચ । મનસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયરૂપં સન્ નાનાનાનૈવ ગચ્છતિ
ચેતનામાં રહેલું કંપન જ જીવ છે; એ જ મન છે. મન ઇન્દ્રિયરૂપ હોવાથી અનેક રીતે ફરતું રહે છે.
શાન્તાશેષવિશેષં હિ ચિત્પ્રકાશચ્છટા જગત્ । કાર્યકારણતાદિત્વં તસ્માદ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે
શાંતિથી ભરપૂર અને ભેદરહિત ચેતનાની પ્રકાશમય ઝાંખી જ આ જગત છે; કારણ અને પરિણામ જેવી બીજી કોઈ વસ્તુ નથી.
અચ્છેદ્યો ઽહમ્ અદાહ્યો ઽહમ્ અક્લેદ્યો ઽશોષ્ય એવ ચ । નિત્યસ્ સતતગસ્ સ્થાણુર્ અચલો ઽહમ્ ઇતિ સ્થિતમ્
હું તૂટી શકતો નથી, હું બળી શકતો નથી, મને ભીંજવી કે સુકવી શકાતો નથી; હું સદા રહેનારો, સતત હાજર, અડગ અને અચળ છું—આ વાત સ્થિર છે.
વિવદન્તે યથા હ્ય્ અત્ર વિવદન્તુ તથા ભ્રમૈઃ । ભ્રમન્તો ન વયં ત્વ્ એતે જાતા વિગતવિભ્રમાઃ
જેમ લોકો અહીં વિવાદ કરે છે, તેમ તેઓ ભ્રમમાં રહીને વિવાદ કરતા રહે; આપણે તો એ રીતે ભટકતા નથી, પણ જે ભ્રમમુક્ત થયા છે, તેઓ ઊભા થયા છે.
દૃશ્યે મૂર્તે ઽજ્ઞસંરૂઢે વિકારાદિ પૃથગ્ ભવેત્ । નામૂર્તે તજ્જ્ઞકચિતે ચિત્ખે સદસદાત્મનિ
જે દેખાય છે અને સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેમાં અજ્ઞાન પકડાય છે ત્યારે ફેરફાર વગેરે ભેદ દેખાય છે; પણ જે નિરૂરૂપ છે, જે જાણનારી ચેતનામાં છે, ચેતનાના આકાશમાં, સત્ય અને અસત્યના મૂળમાં, ત્યાં આવા ભેદ નથી.
ચિત્તરુશ્ ચેત્યરસતશ્ શક્તીઃ કાલાદિનામિકાઃ । તનોત્ય્ આકાશવિશદાશ્ ચિન્મધુશ્રીસ્ સ્વમઞ્જરીઃ
ચેતનાના કિરણો, વિષયોના રસથી, સમય અને બીજા અનેક શક્તિઓ ઉત્પન્ન કરે છે; ચેતનાનું શુદ્ધ આકાશ, ચેતનાનું મધ, પોતાનાં ફૂલો ફૂટે છે.
સ્વયં વિચિત્રં સ્ફુરતિ ચિત્કર્મુકમ્ અનાહતમ્ । સ્વયં વિચિત્રં કચતિ ચિદ્રત્નમ્ અપકારણમ્
ચેતનાનું અજોડ ધનુષ્ય પોતેથી જ ઝગમે છે, તેને કોઈ વાગ્યું નથી; ચેતનાનો અદભુત રત્ન પણ પોતેથી જ કામ કરે છે, તેને કોઈ કારણ નથી.
સ્વયં વિલક્ષણસ્પન્દશ્ ચિદ્વાયુર્ અજડાત્મકઃ । સ્વયં વિચિત્રવલનં ચિદ્વારિ ન નિખાતગમ્
ચેતનાનો અનોખો સ્પંદન, ચેતનાનો પવન, પોતેથી જ ઊભો થાય છે, તેની સ્વભાવ જડ નથી; ચેતનાનું વિવિધ વહન, ચેતનાનું પાણી, પોતેથી જ વહે છે, તે કોઈ નાળામાં બંધાયેલું નથી.
સ્વયં વિચિત્રધાતૂચ્ચૈશ્ ચિચ્છૃઙ્ગમ્ અપનિર્મિતમ્ । સ્વયં ચિત્રરસોલ્લાસા ચિજ્જ્યોત્સ્ના સતતોદિતા
ચેતનાનો અદભુત શિખર, પોતેથી જ ઊંચે ઊઠે છે, તેને કોઈ બનાવ્યું નથી; ચેતનાની મનમોહક કિરણ, સતત પ્રકાશિત થાય છે, તે હંમેશા પ્રગટ રહે છે.
સ્વયં સદૈવ પ્રકટશ્ ચિદાલોકો ઽમલાત્મકઃ । સ્વયમ્ અસ્તઙ્ગતેવાજ્ઞે જ્ઞે જ્ઞાનાદ્ ઉદિતા ચિતિઃ
ચેતનાનો પ્રકાશ હંમેશા પોતે જ ઉજળો અને શુદ્ધ સ્વરૂપે ઝળહળે છે; જ્ઞાનથી જ્ઞાતા પાસે તે આપોઆપ પ્રગટે છે, અને અજ્ઞાનમાં તે જાણે અસ્ત થઈ જાય છે.
સ્વયં જડેષુ જાડ્યેન પદં સૌષુપ્તમ્ આગતા । સ્વયં સ્પન્દિ તથાસ્પન્દિ ચિત્ત્વાચ્ ચિતિમહાનભઃ
પોતાની જ જડતાથી, ચેતના જડ વસ્તુઓમાં ઊંઘની અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે; અને પોતાની જ હલચલ કે નિશ્ચલતાથી, ચેતનાનું વિશાળ આકાશ ક્યારેક મન બની જાય છે, તો ક્યારેક શુદ્ધ ચેતના જ રહે છે.
ચિત્પ્રકાશપ્રકાશો હિ જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ । ચિદાકાશૈકશૂન્યત્વં જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ
ચેતનાનો પ્રકાશ એ જ પ્રકાશ છે, જેના કારણે જગત છે પણ અને નથી પણ; ચેતનાના આકાશની એકમાત્ર ખાલીપામાં જગત છે પણ અને નથી પણ.
ચિદાલોકમહારૂપં જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ । ચિન્મારુતઘનસ્પન્દો જગદ્ અસ્તિ ન ચાસ્તિ ચ
ચેતનાના પ્રકાશના મહાન સ્વરૂપે જગત છે પણ અને નથી પણ; ચેતનાના ઘન પવન જેવી હલચલમાં જગત છે પણ અને નથી પણ.
ચિદ્ઘનધ્વાન્તકૃષ્ણત્વં જગદ્ અસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ । ચિદર્કાલોકદિવસો જગદ્ અસ્તિ ન ચાસ્તિ ચ
ચેતનાનું ઘન અંધકાર જેવું કાળુંપણું, એ જગત છે પણ નથી પણ. ચેતનાના સૂર્યના પ્રકાશ જેવો દિવસ, એ જગત છે પણ નથી પણ.
ચિત્કજ્જલરજશ્શૈલપરમાણુર્ જગદ્ભ્રમઃ । ચિદગ્ન્યૌષ્ણ્યં જગલ્લેખા જગચ્ ચિચ્છઙ્ખશુક્લતા
ચેતનાની ધૂળથી પર્વત કે રજુકણ જેવું જગતનું ભ્રમ થાય છે. ચેતનાની અગ્નિનું તાપ એ જગતની તેજસ્વિતા છે. ચેતનાના શંખની સફેદી એ જગતની ચમક છે.
જગચ્ ચિચ્છૈલજઠરં ચિજ્જલદ્રવતા જગત્ । જગચ્ ચિદિક્ષુમાધુર્યં ચિત્ક્ષીરસ્નિગ્ધતા જગત્
ચેતનાના પર્વતનું પેટ એ જગત છે. ચેતનાના પાણીની પ્રવાહિતા એ જગત છે. ચેતનાના ઈખુની મીઠાશ એ જગત છે. ચેતનાના દૂધની નરમાઈ એ જગત છે.
જગચ્ ચિદ્ધિમશીતત્વં ચિજ્જ્વાલાજ્વલનં જગત્ । જગચ્ ચિત્સર્પિષિ સ્નેહો વીચિશ્ ચિત્સરિતો જગત્
ચેતનાના હિમની ઠંડક એ જગત છે. ચેતનાની જ્વાળાની દહનતા એ જગત છે. ચેતનાના ઘીનું તેલપણું એ જગત છે. ચેતનાની નદીની લહેર એ જગત છે.