અક્ષયસ્વપ્નશૈલાભસ્ સ્થિરસ્વપ્નપુરોપમઃ । ચિત્રકૃત્સ્થિતચિત્તસ્થચિત્રસૈન્યસમાકૃતિઃ
એ દેહ અવિનાશી સ્વપ્નપર્વત જેવો છે, સ્થિર સ્વપ્નનગર જેવો છે; એ ચેતનાની રચનાથી ઊભેલા મનના ચિત્ર જેવા સેના સમાન સ્વરૂપ ધરાવે છે.
અનિખાતમહાસ્તમ્ભપુત્રિકૌઘસમોપમઃ । બ્રહ્માકાશે ઽનિખાતાત્મા સ્વસ્તમ્ભે સાલભઞ્જિકા
એ દેહ જમીનમાં ન ખોદેલા મોટા સ્તંભો અને તેમના શિશુઓના સમૂહ જેવો છે; બ્રહ્મના આકાશમાં આત્મા પણ જમીનમાં ન ખોદેલી પોતાની જ સ્તંભ પર ઊભેલી મૂર્તિ જેવો છે.
આદ્યઃ પ્રજાપતિઃ પૂર્વં સ્વયમ્ભૂર્ ઇતિ વિશ્રુતઃ । પ્રાક્તનાનાં સ્વકાર્યાણામ્ અભાવાદ્ અપકારણઃ
પ્રથમ સર્જનહાર, જેને સ્વયંભૂ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે પહેલાં કોઈ કારણ વગર પોતે પ્રગટ થયો છે, કારણ કે તેના અગાઉના કોઈ કર્મના ફળો હતા જ નહીં.
મહાપ્રલયપર્યન્તેષ્વ્ આદ્યાઃ કિલ પિતામહાઃ । મુચ્યન્તે સર્વ એવાતઃ પ્રાક્તનં કર્મ તેષુ કિમ્
મહાપ્રલયના અંતે આ પ્રથમ પિતામહો પણ મુક્ત થઈ જાય છે; એટલે તેમના માટે અગાઉના કોઈ કર્મ રહી જ નથી શકતા.
મોક્તવ્ય એવ કુડ્યાત્મા દૃશ્યો ઽદૃશ્યશ્ ચ સંસ્થિતઃ । ન ચ દૃશ્યં ન ચ દ્રષ્ટા ન સ્રષ્ટા સર્વમ્ એવ ચ
આ દીવાલ જેવું આત્મા છોડવું જ જોઈએ, કારણ કે તે દેખાતું પણ છે અને અદૃશ્ય પણ છે; અહીં ન જોનાર છે, ન જોવાતું છે, ન સર્જનહાર છે—બધું જ એ જ છે.
પ્રતિચ્છન્દઃ પદાર્થાનાં સર્વેષામ્ એષ એવ સઃ । અસ્માદ્ ઉદેતિ જીવાલી દીપાલી દીપકાદ્ ઇવ
બધા પદાર્થોની પ્રતિબિંબરૂપ એ જ છે; એમાંથી જીવોની ધારા ઉદ્ભવે છે, જેમ એક દીવાથી અનેક દીવા પ્રગટે છે.
સઙ્કલ્પ એવ સઙ્કલ્પાત્ કિલૈતિ ક્ષ્માદિવર્જિતઃ । ક્ષ્માદિમાન્ ઇવ નિષ્કુડ્યસ્ સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં યથા
કલ્પના માત્ર કલ્પનામાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, એમાં પૃથ્વી વગેરે તત્વો નથી, છતાં એ પૃથ્વી વગેરે ધરાવતી હોય તેમ દેખાય છે, જેમ એક સ્વપ્નમાંથી બીજો સ્વપ્ન જન્મે છે.
અસ્માદ્ એવ પ્રતિચ્છન્દાજ્ જીવાસ્ સમ્પ્રસરન્ત્ય્ અમી । સહકારિકારણાનામ્ અભાવાચ્ ચ સ એવ તે
આ પ્રતિબિંબમાંથી જ આ જીવો ઉત્પન્ન થાય છે; અને જ્યારે સહાયક કારણો નથી, ત્યારે એ બધું એ જ છે.
સહકારિકારણાનામ્ અભાવે કાર્યકારણમ્ । એકમ્ એતદ્ અતો નાન્યઃ પરસ્માત્ સર્ગવિભ્રમઃ
જ્યારે સહાયક કારણો નથી, ત્યારે કારણ અને પરિણામ એક જ છે; એટલે સર્જનના ભ્રમ માટે બીજું કોઈ મૂળ નથી.
બ્રહ્મૈવાદ્યો વિરાડાત્મા વિરાડાત્મૈવ સર્ગતા । જીવાકાશસ્ સ એવેત્થં સ્થિતઃ પૃથ્વ્યાદ્ય્ અસદ્ યતઃ
બ્રહ્મા જ મૂળ છે, જેના સ્વરૂપે વિરાટ પુરુષ છે; અને વિરાટ પુરુષમાંથી સર્જન થાય છે; એટલે જીવોના આકાશ પણ એ જ છે, કારણ કે પૃથ્વી વગેરે અસત્ય છે.
કિં સ્યાત્ પરિમિતો જીવરાશિર્ આહો અનન્તકઃ । આહોસ્વિદ્ અસ્ત્ય્ અનન્તાત્મા જીવપિણ્ડો ઽચલોપમઃ
શરીરધારીઓની સંખ્યા મર્યાદિત છે કે અનંત છે? કે પછી કોઈ અનંત આત્મા છે, જે સર્વ જીવોના સમૂહરૂપે સ્થિર પર્વત જેવો અડગ છે?
ધારાઃ પયોમુચ ઇવ શીકરા ઇવ વારિધેઃ । કણાસ્ તપ્તાયસ ઇવ કસ્માન્ નિર્યાન્તિ જીવકાઃ
જેવી રીતે વાદળમાંથી ધારા પડે છે, દરિયાથી બિંદુઓ ઊભા થાય છે, કે ગરમ લોખંડમાંથી ચિંગારીઓ નીકળે છે, એ રીતે જીવાત્માઓ કેમ જન્મે છે?
ઇતિ મે ભગવન્ બ્રૂહિ જીવજાલવિનિર્ણયમ્ । જ્ઞાતમ્ એતન્ મયા પ્રાયસ્ તદ્ એવ પ્રકટીકુરુ
હે ભગવન, મને જીવોના જાળનું સાચું સ્વરૂપ કહો; હું મોટેભાગે સમજ્યો છું, પણ તમે તેને સ્પષ્ટ કરો.
એક એવ ન જીવો ઽસ્તિ રાશીનાં સમ્ભવઃ કુતઃ । શશશૃઙ્ગં સમુડ્ડીય પ્રયાતીતીવ તે વચઃ
અહીં તો માત્ર એક જ જીવ છે; અનેક જીવોના સમૂહનો ઉદ્ભવ કેવી રીતે શક્ય છે? તમારું કહેવું તો એવું છે કે, ખરગોશના શિંગડાનું ઉદ્ભવ અને વિલય થયું હોય.
ન જીવો ઽસ્તિ ન જીવાનાં રાશયસ્ સન્તિ રાઘવ । ન ચૈકઃ પર્વતપ્રખ્યો જીવપિણ્ડો ઽસ્તિ કશ્ચન
હે રાઘવ, અહીં કોઈ જીવ નથી, જીવોના સમૂહો પણ નથી, અને કોઈ એક મોટો પર્વત જેવો જીવનો ઢગલો પણ ક્યાંય નથી.
જીવશબ્દાર્થકલનાસ્ સમસ્તકલનાન્વિતાઃ । ન ચ કાશ્ચન સન્તીતિ નિશ્ચયો ઽસ્તુ તવાચલઃ
‘જીવ’ શબ્દ સાથે જોડાયેલી બધી કલ્પનાઓ માત્ર માનવીની રચનાઓ છે; તારી આ વાતમાં અડગ માન્યતા રહે કે એમાંથી કંઈયું પણ સાચું નથી.
શુદ્ધં ચિન્માત્રમ્ અમલં બ્રહ્માસ્તીહ હિ સર્વતઃ । તદ્ યથા સર્વશક્તિત્વાદ્ વિન્દતે યાં સ્વયં કલામ્
અહીં સર્વત્ર શુદ્ધ, નિર્મળ ચેતન્યરૂપ બ્રહ્મ જ છે; એ સર્વશક્તિમાન હોવાથી, જે રીતે ઇચ્છે એ રીતે પોતાને પ્રગટ કરે છે.
ચિન્માત્રાનુક્રમેણૈવ સમ્પ્રફુલ્તાં લતામ્ ઇવ । નનુ મૂર્તામ્ અમૂર્તાં વા તામ્ એવાશુ પ્રપશ્યતિ
જેમ લતા ક્રમશઃ ફૂલે છે, તેમ ચેતન્ય પણ પોતે જ સ્વરૂપે, દેખાતું હોય કે ન દેખાતું હોય, તરત જ પોતાને અનુભવે છે.
જીવો બુદ્ધિઃ ક્રિયાસ્પન્દો મનો દ્વિત્વૈક્યમ્ ઇત્ય્ અપિ । સ્વસત્તાં પ્રકચન્તીં તાં નિયોજયતિ વેદને
‘જીવ’, ‘બુદ્ધિ’, ‘ક્રિયા’, ‘હલનચલન’, ‘મન’, ‘દ્વૈત’ અને ‘એકતા’ — આ બધા પોતાનું અસ્તિત્વ અનુભવ તરફ દોરી જાય છે.
સાબુદ્ધૈવં ભવત્ય્ એવ ભવેદ્ બ્રહ્મૈવ બોધતઃ । અબોધઃ પ્રેક્ષયા યાતિ નાશં ન તુ સ બુધ્યતે
જ્યારે જ્ઞાન હોય ત્યારે એ બ્રહ્મરૂપ બની જાય છે; અજ્ઞાનથી એ માત્ર જોવામાં આવે ત્યારે નાશ પામે છે, પણ એ જાગૃત થતું નથી.
યથાન્ધકારો દીપેન પ્રેક્ષ્યમાણઃ પ્રણશ્યતિ । ન ચાસ્ય જ્ઞાયતે તત્ત્વમ્ અબોધસ્યૈવમ્ એવ હિ
જે રીતે દીવાના પ્રકાશે અંધારું દૂર થાય છે, પણ એનું સાચું સ્વરૂપ જાણી શકાયતું નથી, એ જ રીતે અજ્ઞાનનું પણ છે.
એવં બ્રહ્મૈવ જીવાત્મા નિર્વિભાગો નિરન્તરઃ । સર્વશક્તિર્ અનાદ્યન્તં મહાચિત્સારરૂપધૃત્
આ રીતે, જીવાત્મા પણ બ્રહ્મ જ છે — અખંડ, સતત, સર્વશક્તિમાન, અનાદિ અને અનંત, અને પરમ ચૈતન્યના સારરૂપે રહેલો.
સર્વાનન્તતયા ત્વ્ અસ્ય ન કાચિદ્ ભેદકલ્પના । વિદ્યતે યા હિ કલના સા તદ્ એવાનુભૂતિતઃ
કારણ કે એ સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેમાં કોઈ પણ પ્રકારની ભેદભાવની કલ્પના થતી નથી; અને જે કલ્પના થાય છે, એ પણ એ જ છે, જેવું અનુભવાય છે એવું જ છે.
એવમ્ એતત્ કથં બ્રહ્મન્ન્ એકજીવેચ્છયાખિલાઃ । જગજ્જીવા ન યુજ્યન્તે મહાજીવૈકતાવશાત્
હા બ્રહ્મન, એક જ જીવની ઈચ્છાથી, જગતના બધા જીવ અલગ અલગ રીતે વાસ્તવમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા નથી, કારણ કે મહાજીવની એકતામાં બધું એકરૂપ છે.
મહાજીવાત્મ તદ્ બ્રહ્મ સર્વશક્તિમયાત્મકમ્ । સ્થિતં યથેચ્છમ્ એવેહ નિર્વિભાગં નિરન્તરમ્
એ મહાજીવ, જે બ્રહ્મ છે, સર્વ શક્તિઓથી ભરપૂર છે; તે અહીં પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે, અવિભાજ્ય અને સતત સ્થિર છે.
યદ્ એવેચ્છતિ તત્ તસ્ય ભવત્ય્ આશુ મહાત્મનઃ । પૂર્વં તુ નશ્યતીચ્છા ચેદ્ અતો દ્વિત્વમ્ ઉદેતિ તત્
આ મહાત્માની જે ઈચ્છા થાય છે, તે તરત જ પૂર્ણ થાય છે; પણ જો ઈચ્છા પહેલાં જ નાશ પામે, તો એમાંથી દ્વિત્વ ઉત્પન્ન થાય છે.
પશ્ચાદ્ દ્વિત્વવિભક્તાનાં સ્વશક્તીનાં પ્રકલ્પિતઃ । અનેનેત્થં હિ ભવતીત્ય્ એવં તેન ક્રિયાક્રમઃ
પછી, જ્યારે શક્તિઓ બે ભાગમાં વહેંચાય છે, ત્યારે દરેક પોતાની પોતાની ક્રિયાઓ કરે છે; આ રીતે જ બધું ચાલે છે.
શક્ત્યાદ્યયા તયા બ્રાહ્મ્યા નિયમો યઃ પ્રકલ્પિતઃ । તં વિના નોદયો ઽન્યાસાં પ્રધાનેચ્છૈવ રોહતિ
આ પ્રાચીન બ્રહ્મ શક્તિથી જે નિયમ સ્થાપિત થયો છે, એ વિના બીજું કંઈ ઉદ્ભવતું નથી; માત્ર મુખ્ય ઈચ્છા જ આગળ વધે છે.
યસ્યા જીવાભિધાનાયાશ્ શક્ત્યા યેચ્છા ફલત્ય્ અસૌ । પ્રધાનશક્તિનિયમાનુષ્ઠાનેન વિના તુ ન
જે શક્તિને જીવ કહે છે, તેની ઈચ્છા ફળે છે તો એ માત્ર મુખ્ય શક્તિના નિયમને પાળવાથી જ થાય છે, બીજું કોઈ રીતે નહીં.
પ્રધાનશક્તિનિયમસ્ સુપ્રતિષ્ઠો ભવેન્ ન ચેત્ । તત્ ફલં શક્ત્યશક્તિત્વાન્ નેહિતાનાં ક્વચિદ્ ભવેત્
મુખ્ય શક્તિનો નિયમ મજબૂત રીતે સ્થાપિત ન હોય તો, શક્તિ હોય કે ન હોય, ઈચ્છેલું ફળ ક્યાંય મળતું નથી.