એષા પિશાચાદિજનસ્ય જાતિḫ પ્રોક્તા મયા તે સમયાનપેતા । પિશાચતુલ્યસ્ સુરલોકપાલલોકેષુ જાતો ઽહમ્ ઇતિ પ્રસઙ્ગાત્
આ પણ પિશાચાદિ જીવોની ઉત્પત્તિની વાત છે, જે મેં તને સામાન્ય ક્રમથી અલગ કહી છે. સંયોગથી, હું દેવલોકના રક્ષક લોકોમાં પિશાચ જેવો જન્મ્યો હતો.
તતશ્ ચિદાકાશવપુર્ ભૂતપઞ્ચકવર્જિતઃ । વિહરન્ન્ અહમ્ આકાશે પિશાચ ઇવ સંસ્થિતઃ
પછી, પાંચ તત્વોથી રહિત, ચેતનાથી બનેલ શરીર ધરાવીને, હું આકાશમાં પિશાચ જેવો ફરતો રહ્યો.
ન માં પશ્યન્તિ ચન્દ્રાર્કશક્રા હરિહરાદયઃ । ન દેવસિદ્ધગન્ધર્વકિન્નરા નાપ્સરોગણાઃ
મને ચાંદ્ર, સૂર્ય, ઇન્દ્ર, હરિ, હર અને આવા બીજાઓ જોઈ શકતા નહોતા; દેવ, સિદ્ધ, ગંધર્વ, કિન્નર કે અપ્સરાઓ પણ મને જોઈ શકતા નહોતા.
નાક્રામન્તિ મયાક્રાન્તા ન ચ શૃણ્વન્તિ મદ્વચઃ । ઇત્ય્ અહં મોહમ્ આપન્નો વિક્રીત ઇવ સજ્જનઃ
જેને હું મળવા ગયો, તેઓ મારી પાસે આવ્યા નહીં અને મારા શબ્દો પણ સાંભળ્યા નહીં; એ રીતે, હું ભ્રમમાં પડી ગયો, જાણે કોઈ સારા માણસને છેતરવામાં આવ્યો હોય.
અથ ચિન્તિતવાન્ અસ્મિ સત્યકામા ઇમે વયમ્ । પશ્યન્તુ માં સુરગણાસ્ તેન તસ્મિન્ સુરાલયે
પછી મેં વિચાર્યું, 'અમે તો સત્યની શોધમાં રહેનારા છીએ; દેવતાઓના સમૂહો મને જોઈ શકે,' અને એ વિચારે, એ દેવલોકમાં—
દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તા મામ્ અગ્રે વાસ્તવ્યાસ્ સર્વ એવ તે । ઝગિત્ય્ એવ પુરḫ પ્રાપ્તમ્ ઇન્દ્રજાલદ્રુમં યથા
ત્યાં રહેતા બધા લોકોએ તરત જ આગળ આવીને મને જોવા માટે ઉત્સાહપૂર્વક આવી ગયા, જાણે એમને સામે અચાનક કોઈ જાદૂઈ વૃક્ષ દેખાઈ ગયું હોય.
અથ ગીર્વાણગેહેષુ સમ્પન્નો વ્યવહાર્ય્ અહમ્ । યથાસ્થિતસમાચારસ્ સ્થિતો નિશ્શઙ્કચેષ્ટિતઃ
પછી દેવતાઓના ઘરોમાં હું સર્વ રીતે પક્વ અને વ્યવહારકુશળ બની ગયો, જેમ હતો તેમ નિર્ભય અને નિશંક થઈને રહ્યો.
યૈર્ અવિજ્ઞાતવૃત્તાન્તૈર્ દૃષ્ટો ઽહમ્ અજિરોત્થિતઃ । વસિષ્ઠḫ પાર્થિવ ઇતિ લોકેષુ પ્રથિતો ઽસ્મિ તૈઃ
જેનાં ભૂતકાળ વિશે મને કંઈ ખબર નહોતી, એવા લોકોએ મને તાજા જ ઉદ્ભવ્યો એવો જોઈ લીધો; અને એમના વચ્ચે હું 'વશિષ્ઠ, રાજર્ષિ' તરીકે લોકોમાં પ્રસિદ્ધ થયો.
વાતાત્ સમુદિતો દૃષ્ટો યૈર્ અહં ગગનાસ્પદે । સિદ્ધૈર્ વાતવસિષ્ઠાખ્યસ્ તૈર્ અહં સમુદાહૃતઃ
જેઓએ મને આકાશમાં પવનમાંથી ઉદ્ભવતો જોયો હતો, એ સિદ્ધ મહાત્માઓએ મને 'વાતવશિષ્ઠ' નામ આપ્યું હતું.
વ્યોમન્ય્ આદિત્યરશ્મિભ્યો દૃષ્ટો ઽહં યૈર્ નભોગતૈઃ । વસિષ્ઠસ્ તૈજસ ઇતિ લોકેષુ પ્રથિતો ઽસ્મિ તૈઃ
જેઓએ મને આકાશમાં સૂર્યકિરણો વચ્ચે, આકાશમાં ફરતો જોયો, એ લોકોએ મને 'તેજસ્વી વશિષ્ઠ' તરીકે ઓળખાવ્યો હતો.
યૈર્ અહં સલિલાદ્ દૃષ્ટḫ પ્રોત્થિતસ્ તૈર્ મુનીશ્વરૈઃ । પ્રોક્તો વારિવસિષ્ઠો ઽહમ્ ઇતિ મે જન્મસન્તતિઃ
મને જ્યારે મહાન ઋષિઓએ પાણીમાંથી ઊભો થતો જોયો, ત્યારે એમણે મને 'વારિવશિષ્ઠ' નામ આપ્યું; આ રીતે મારા જન્મોની પરંપરા ચાલી.
તતḫ પ્રભૃતિ લોકે ઽહં પાર્થિવḫ પ્રથિતẖ ક્વચિત્ । અમ્મયẖ ક્વચિદ્ અન્યેષાં તૈજસો મારુતẖ ક્વચિત્
ત્યાંથી લઈને, દુનિયામાં ક્યારેક મને પૃથ્વીજ, ક્યારેક મનથી બનેલો, ક્યારેક તેજસ્વી અને ક્યારેક પવનસ્વરૂપ પણ કહેવાયો છું.
અથ કાલેન મે તત્ર તસ્મિન્ન્ એવાતિવાહિકે । આધિભૌતિકતા દેહે રૂઢા ગૂઢાન્તરિક્ષતા
પછી, સમય જતાં, એ જ અત્યંત સૂક્ષ્મ શરીરમાં મારા શરીરમાં સ્થૂળપણું પકડાયું, જ્યારે મારી સૂક્ષ્મતા અંદર જ છુપાયેલી રહી.
યદ્ એતદ્ આતિવાહિત્વમ્ આધિભૌતિકતા ચ ખમ્ । દ્વયમ્ અપ્ય્ એતદ્ એકાત્મ તતẖ કચતિ મે ચિતિઃ
આ સૂક્ષ્મ અવસ્થાનો અને સ્થૂળપણાનો, બંનેનો મૂળ સ્વરૂપ એક જ છે; એટલે મારી ચેતના એમાં સહેલાઈથી ફરી શકે છે.
એવમાત્મકચિદ્વ્યોમકચનાત્માપ્ય્ અહં નભઃ । પરમ્ એવ નિરાકારં યુષ્માસ્વ્ આકારવાન્ અપિ
એ રીતે, ભલે મારા સ્વરૂપે ચેતના અને આકાશ વ્યાપેલું છે, છતાં હું તમને રૂપવાળો દેખાય છું, પણ વાસ્તવમાં હું સર્વોચ્ચ, નિરૂપમ આકાશ જ છું.
જીવન્મુક્તો વ્યવહરન્ન્ અપ્ય્ આસ્તે બ્રહ્મખાત્મકઃ । તથૈવ દેહમુક્તો ઽપિ તિષ્ઠતિ બ્રહ્મમાત્રકમ્
જે જીવિત રહીને પણ મુક્ત છે અને વ્યવહાર કરે છે, એ બ્રહ્મરૂપ આકાશમાં જ રહે છે; એ જ રીતે, શરીર છોડ્યા પછી પણ એ માત્ર બ્રહ્મરૂપ જ રહે છે.
મમ ન બ્રહ્મતાપેતિ તાદૃગ્ વ્યવહરન્ન્ અપિ । અસમ્ભવાદ્ અન્યદૃશો યુષ્મદાદિષ્વ્ અહં ત્વ્ અહમ્
મારી બ્રહ્મભાવના સ્થિતિ ક્યારેય છૂટતી નથી, ભલે હું દુન્યાવી વ્યવહારોમાં જોડાયેલો હોઉં. કારણ કે, મને બીજું બનવું શક્ય જ નથી, જેમ હું તમારો કે બીજાઓ જેવો નથી.
યથાજ્ઞસ્ય સ્વપ્નનરે નિર્જન્મનિ નિરાકૃતૌ । આધિભૌતિકતાબુદ્ધિસ્ તથા મે જગતો ઽપિ ચ
જેમ અજ્ઞાન માણસ સ્વપ્નમાં પોતાને મનુષ્ય માને છે, ભલે તેનું જન્મ ન થયું હોય કે તેને કોઈ આકાર ન હોય, એ જ રીતે મને પણ આ જગતની કલ્પના થાય છે.
એવમ્ એવાવભાસન્તે સર્વ એવ સ્વયમ્ભુવઃ । સર્ગાશ્ ચ ન તુ જાયન્તે પ્રજાતા ઇવ ચોદિતાઃ
આ જ રીતે, બધા સ્વયંભૂ સર્જનો માત્ર દેખાય છે કે જન્મે છે, પણ વાસ્તવમાં તેઓ જન્મતા નથી; જેમ સંતાનો માત્ર પ્રેરણા મળતાં દેખાય છે કે જન્મે છે.
એષ સો ઽહમ્ ઇહાકાશવસિષ્ઠḫ પુષ્ટતામ્ ઇવ । ગતો ઽદ્ય સ્વાત્મનો ઽભ્યાસાદ્ ભવતાં ચાભવસ્થિતિઃ
હે વશિષ્ઠ, આ એ જ 'હું' છું, જે આજે આત્માના અભ્યાસથી આકાશ જેવી પૂર્ણતા પામી ગયો છે; જ્યારે તમારો અવસ્થાન તો અસ્તિત્વ વિના છે.
આકાશાત્માન એવૈતે સર્વ એવ સ્વયમ્ભુવઃ । યથા તે મન્મનોમાત્રમ્ ઇમે સર્ગાસ્ તથૈવ હિ
આ બધા સ્વયં જન્મેલા જીવો ખરેખર આકાશ જેવા છે; જેમ તારા મનમાં આ સર્જન માત્ર કલ્પના છે, એમ જ એ બધું છે.
અહમાદિર્ અયં સર્ગસ્ ત્વ્ અપરિજ્ઞાનદોષતઃ । વેતાલ ઇવ બાલાનાં ગતો વૈ વજ્રસારતામ્
આ સર્જનનું મૂળ અહંકાર છે અને અજ્ઞાનના કારણે એ પક્કડાવું લાગતું થયું છે, જેમ બાળકોએ વેતાળને સાચો માને છે.
પરિજ્ઞાતસ્ તુ કાલેન સ્વલ્પેનૈવોપશામ્યતિ । વાસનાતાનવાત્ સ્નેહો બન્ધૌ દૂરગતે યથા
પણ જ્યારે સાચી ઓળખ થાય છે ત્યારે એ થોડી જ વારમાં શાંત થઈ જાય છે, જેમ કોઈ પ્રિયજન દૂર જતાં સંબંધની લાગણી ધીમે ધીમે ઓછી થાય છે.
ઘનત્વમ્ અહમાદ્ય્ અસ્ય તથા સર્ગસ્ય શામ્યતિ । પરિજ્ઞાનાદ્ યથા સ્વપ્નનિધેર્ આદેયભાવના
અહંકાર અને સર્જનનું ઘનપણું પણ સાચી સમજથી ઓગળી જાય છે, જેમ સ્વપ્નમાંથી જાગતાં એમાંની માલિકીની ભાવના દૂર થઈ જાય છે.
શામ્યન્તીમાḫ પરિજ્ઞાતાસ્ સકલા દૃશ્યદૃષ્ટયઃ । યથા મરુનદીવેગવારિગ્રહણબુદ્ધયઃ
જ્યારે આપણે જોનાર અને જોવાતા બધાં અનુભવોને સાચા અર્થમાં ઓળખી લઈએ છીએ, ત્યારે એ બધાં શાંત થઈ જાય છે — એ જ રીતે, જેમ નદીના વહેણમાં પાણી પકડવાની ઇચ્છા મનમાં આવે અને પછી એ શાંત પડી જાય.
મહારામાયણપ્રાયશાસ્ત્રપ્રેક્ષણમાત્રતઃ । એતદ્ આસાદ્યતે નિત્યં કિમ્ એતાવતિ દુષ્કરમ્
મહારામાયણ જેવા મહાન ગ્રંથના ઉપદેશને માત્ર ધ્યાનપૂર્વક જોવાથી જ આ સ્થિતિ રોજ પ્રાપ્ત થાય છે; તો પછી એમાં શું મુશ્કેલી છે?
સંસારવાસનાભાવરૂપસત્યા તુ યસ્ય ધીઃ । મન્દા મોક્ષે નિરાકાઙ્ક્ષા સ શ્વા કીટો ઽથ વાનરઃ
પણ જેના મનમાં સંસારની ઇચ્છાઓ જ નથી અને મોક્ષની પણ કોઈ આશા નથી, એવું મન દુર્બળ હોય છે; એવો માણસ તો કૂતરો, જીવાત કે વાંદર જેવો જ ગણાય.
ભોગાભોગẖ કિલાયં યસ્ સ જીવન્મુક્તબુદ્ધિના । કીદૃશો ભુજ્યમાનસ્ સ્યાત્ કીદૃક્ સ્યાન્ મૌર્ખ્યસેવિના
આ ભોગ અને અભોગનો અનુભવ તો મુક્ત મનવાળા માણસનો છે; એ જ્યારે ભોગવે ત્યારે શું અનુભવાય છે અને અજ્ઞાનમાં જ જીવનારને એ કેવી રીતે લાગે છે?
મહારામાયણપ્રાયશાસ્ત્રપ્રેક્ષણમાત્રતઃ । અન્તશ્ શીતલતોદેતિ પદાર્થેષુ હિમોપમા
મહાન રામાયણ જેવા ગ્રંથના ઉપદેશને માત્ર ધ્યાનથી જોવાથી, મનમાં વસ્તુઓ પ્રત્યે બરફ જેવી ઠંડક ઊભી થાય છે.
મોક્ષશ્ શીતલચિત્તત્વં બન્ધસ્ સન્તપ્તચિત્તતા । એતસ્મિન્ન્ અપિ નાર્થિત્વમ્ અહો લોકસ્ય મૂર્ખતા
મુક્તિ એટલે મનની શાંતિ અને ઠંડક; બંધન એટલે મનની બળતરા. છતાં લોકો એમાં રસ રાખતા નથી—આ લોકોની મોટી મૂર્ખાઈ છે.