તાશ્ ચિરાભ્યાસવશતસ્ ત્વ્ આધિભૌતિકસંવિદમ્ । પ્રાપ્તા દીર્ઘાનુભવનાત્ સ્વપ્ના જાગ્રદ્દશામ્ ઇવ
લાંબા સમય સુધી અભ્યાસના પ્રભાવથી, એ લોકોએ ભૌતિક જગતનો અનુભવ મેળવી લીધો છે; લાંબા અનુભવથી સપના પણ જાગૃત અવસ્થાની જેમ લાગવા લાગે છે.
પિશાચાદ્યાસ્ તથા હ્ય્ એતે તથાભૂતાધિભૌતિકાઃ । તિષ્ઠન્તિ તુષ્ટમનસસ્ સ્વસંસારવિહારિણઃ
આ પિશાચ વગેરે પણ એવી જ ભૌતિક સ્વભાવ ધરાવે છે અને પોતાના સંસારમાં ખુશીથી રહે છે.
પશ્યન્તિ કાશ્ચિદ્ અન્યોઽન્યં ગ્રામ્યા ગ્રામેયકાન્ ઇવ । સ્વપ્નૈકલોકવાસ્તવ્યા ઇવૈતા ભૂતજાતયઃ
કેટલાક જીવ એકબીજાને એ રીતે જુએ છે જેમ ગામના લોકો ગામના બીજા લોકોને જુએ છે, જાણે બધા એક જ સપનાના જગતમાં રહે છે.
કાશ્ચિદ્ બહુનરપ્રાપ્તસ્વપ્નનિર્માણલોકવત્ । નાન્યોઽન્યમ્ અભિપશ્યન્તિ નાનાસંસ્થાનસંસ્થિતિમ્
કેટલાક તો એવા છે કે જેમ દૂરના અને દુર્લભ સપનામાં રહેતા લોકો એકબીજાને નથી જોઈ શકતા, એ રીતે દરેક પોતાની અલગ સ્થિતિમાં જ રહે છે.
સ્થિતા યથૈતા જગતિ પિશાચાદ્યાẖ કુજાતયઃ । પ્રાયસ્ તથૈતાẖ કુમ્ભાણ્ડયક્ષપ્રેતાદયસ્ સ્થિતાઃ
જેમ આ દુનિયામાં પિશાચ અને બીજા નીચ જાતિના જીવ રહે છે, એ જ રીતે કુંભાંડા, યક્ષ અને પ્રેત જેવા જીવ પણ પોતાના પોતાના વિસ્તારમાં રહે છે.
યથા યત્રેહ વૈ નાગા જલં તત્રૈવ તિષ્ઠતે । તથા યત્ર પિશાચાદ્યાસ્ તમસ્ તત્રાવતિષ્ઠતે
જેમ જ્યાં નાગો હોય ત્યાં પાણી રહે છે, એ જ રીતે જ્યાં પિશાચ અને એવા જીવ હોય ત્યાં અંધકાર પણ રહે છે.
મધ્યાહ્ને ઽપિ પિશાચશ્ ચેદ્ અજિરે તિષ્ઠતિ સ્વયમ્ । તત્ તસ્યાન્ધં તમસ્ તત્ર સન્નિધાનં કરોત્ય્ અલમ્
મધ્યાહ્ને પણ જો કોઈ ભૂત આંગણે ઊભું હોય, તો એના માટે ત્યાં જ એટલું ઘોર અંધકાર છવાઈ જાય છે કે એના હાજર રહેવા માટે પૂરતું હોય.
ન નિહન્તિ ચ તદ્ ભાનુર્ ન ચાન્યસ્ તત્ પ્રપશ્યતિ । સ એવ ચાનુભવતિ પશ્ય માયાવિજૃમ્ભિતમ્
એ અંધકારને સૂર્ય પણ દૂર કરી શકતો નથી અને બીજાઓને એ દેખાતું પણ નથી; એ અનુભવ તો એ જ કરે છે—આ છે માયાનો ખેલ, જો.
અવિનાભાવિ ચન્દ્રાદેસ્ તૈજસં મણ્ડલં યથા । પિશાચાદેર્ અનન્યાત્મ તામસં મણ્ડલં તથા
જેમ ચાંદ્રમાસહીત પ્રકાશમય ગોળક એના વગર અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી, એમ ભૂતાદિ માટે અંધકારનું ગોળક પણ એના વગર અલગ રહી શકતું નથી.
યાન્તિ તેજસ્ય્ અનોજસ્ત્વં તમસ્ય્ ઓજḫપ્રધાનતામ્ । ઉલૂકવત્ પિશાચાદ્યા આ સૃષ્ટેસ્ તત્સ્વભાવતઃ
પ્રકાશમય જીવોમાં તેજ ઓછું હોય છે અને અંધકારમય જીવોમાં તેજ વધારે હોય છે; ભૂત અને ઘુવડ જેવા જીવ તો સર્જનકાળથી જ આવા સ્વભાવ ધરાવે છે.
એષા પિશાચાદિજનસ્ય જાતિḫ પ્રોક્તા મયા તે સમયાનપેતા । પિશાચતુલ્યસ્ સુરલોકપાલલોકેષુ જાતો ઽહમ્ ઇતિ પ્રસઙ્ગાત્
આ પણ પિશાચાદિ જીવોની ઉત્પત્તિની વાત છે, જે મેં તને સામાન્ય ક્રમથી અલગ કહી છે. સંયોગથી, હું દેવલોકના રક્ષક લોકોમાં પિશાચ જેવો જન્મ્યો હતો.
તતશ્ ચિદાકાશવપુર્ ભૂતપઞ્ચકવર્જિતઃ । વિહરન્ન્ અહમ્ આકાશે પિશાચ ઇવ સંસ્થિતઃ
પછી, પાંચ તત્વોથી રહિત, ચેતનાથી બનેલ શરીર ધરાવીને, હું આકાશમાં પિશાચ જેવો ફરતો રહ્યો.
ન માં પશ્યન્તિ ચન્દ્રાર્કશક્રા હરિહરાદયઃ । ન દેવસિદ્ધગન્ધર્વકિન્નરા નાપ્સરોગણાઃ
મને ચાંદ્ર, સૂર્ય, ઇન્દ્ર, હરિ, હર અને આવા બીજાઓ જોઈ શકતા નહોતા; દેવ, સિદ્ધ, ગંધર્વ, કિન્નર કે અપ્સરાઓ પણ મને જોઈ શકતા નહોતા.
નાક્રામન્તિ મયાક્રાન્તા ન ચ શૃણ્વન્તિ મદ્વચઃ । ઇત્ય્ અહં મોહમ્ આપન્નો વિક્રીત ઇવ સજ્જનઃ
જેને હું મળવા ગયો, તેઓ મારી પાસે આવ્યા નહીં અને મારા શબ્દો પણ સાંભળ્યા નહીં; એ રીતે, હું ભ્રમમાં પડી ગયો, જાણે કોઈ સારા માણસને છેતરવામાં આવ્યો હોય.
અથ ચિન્તિતવાન્ અસ્મિ સત્યકામા ઇમે વયમ્ । પશ્યન્તુ માં સુરગણાસ્ તેન તસ્મિન્ સુરાલયે
પછી મેં વિચાર્યું, 'અમે તો સત્યની શોધમાં રહેનારા છીએ; દેવતાઓના સમૂહો મને જોઈ શકે,' અને એ વિચારે, એ દેવલોકમાં—
દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તા મામ્ અગ્રે વાસ્તવ્યાસ્ સર્વ એવ તે । ઝગિત્ય્ એવ પુરḫ પ્રાપ્તમ્ ઇન્દ્રજાલદ્રુમં યથા
ત્યાં રહેતા બધા લોકોએ તરત જ આગળ આવીને મને જોવા માટે ઉત્સાહપૂર્વક આવી ગયા, જાણે એમને સામે અચાનક કોઈ જાદૂઈ વૃક્ષ દેખાઈ ગયું હોય.
અથ ગીર્વાણગેહેષુ સમ્પન્નો વ્યવહાર્ય્ અહમ્ । યથાસ્થિતસમાચારસ્ સ્થિતો નિશ્શઙ્કચેષ્ટિતઃ
પછી દેવતાઓના ઘરોમાં હું સર્વ રીતે પક્વ અને વ્યવહારકુશળ બની ગયો, જેમ હતો તેમ નિર્ભય અને નિશંક થઈને રહ્યો.
યૈર્ અવિજ્ઞાતવૃત્તાન્તૈર્ દૃષ્ટો ઽહમ્ અજિરોત્થિતઃ । વસિષ્ઠḫ પાર્થિવ ઇતિ લોકેષુ પ્રથિતો ઽસ્મિ તૈઃ
જેનાં ભૂતકાળ વિશે મને કંઈ ખબર નહોતી, એવા લોકોએ મને તાજા જ ઉદ્ભવ્યો એવો જોઈ લીધો; અને એમના વચ્ચે હું 'વશિષ્ઠ, રાજર્ષિ' તરીકે લોકોમાં પ્રસિદ્ધ થયો.
વાતાત્ સમુદિતો દૃષ્ટો યૈર્ અહં ગગનાસ્પદે । સિદ્ધૈર્ વાતવસિષ્ઠાખ્યસ્ તૈર્ અહં સમુદાહૃતઃ
જેઓએ મને આકાશમાં પવનમાંથી ઉદ્ભવતો જોયો હતો, એ સિદ્ધ મહાત્માઓએ મને 'વાતવશિષ્ઠ' નામ આપ્યું હતું.
વ્યોમન્ય્ આદિત્યરશ્મિભ્યો દૃષ્ટો ઽહં યૈર્ નભોગતૈઃ । વસિષ્ઠસ્ તૈજસ ઇતિ લોકેષુ પ્રથિતો ઽસ્મિ તૈઃ
જેઓએ મને આકાશમાં સૂર્યકિરણો વચ્ચે, આકાશમાં ફરતો જોયો, એ લોકોએ મને 'તેજસ્વી વશિષ્ઠ' તરીકે ઓળખાવ્યો હતો.
યૈર્ અહં સલિલાદ્ દૃષ્ટḫ પ્રોત્થિતસ્ તૈર્ મુનીશ્વરૈઃ । પ્રોક્તો વારિવસિષ્ઠો ઽહમ્ ઇતિ મે જન્મસન્તતિઃ
મને જ્યારે મહાન ઋષિઓએ પાણીમાંથી ઊભો થતો જોયો, ત્યારે એમણે મને 'વારિવશિષ્ઠ' નામ આપ્યું; આ રીતે મારા જન્મોની પરંપરા ચાલી.
તતḫ પ્રભૃતિ લોકે ઽહં પાર્થિવḫ પ્રથિતẖ ક્વચિત્ । અમ્મયẖ ક્વચિદ્ અન્યેષાં તૈજસો મારુતẖ ક્વચિત્
ત્યાંથી લઈને, દુનિયામાં ક્યારેક મને પૃથ્વીજ, ક્યારેક મનથી બનેલો, ક્યારેક તેજસ્વી અને ક્યારેક પવનસ્વરૂપ પણ કહેવાયો છું.
અથ કાલેન મે તત્ર તસ્મિન્ન્ એવાતિવાહિકે । આધિભૌતિકતા દેહે રૂઢા ગૂઢાન્તરિક્ષતા
પછી, સમય જતાં, એ જ અત્યંત સૂક્ષ્મ શરીરમાં મારા શરીરમાં સ્થૂળપણું પકડાયું, જ્યારે મારી સૂક્ષ્મતા અંદર જ છુપાયેલી રહી.
યદ્ એતદ્ આતિવાહિત્વમ્ આધિભૌતિકતા ચ ખમ્ । દ્વયમ્ અપ્ય્ એતદ્ એકાત્મ તતẖ કચતિ મે ચિતિઃ
આ સૂક્ષ્મ અવસ્થાનો અને સ્થૂળપણાનો, બંનેનો મૂળ સ્વરૂપ એક જ છે; એટલે મારી ચેતના એમાં સહેલાઈથી ફરી શકે છે.
એવમાત્મકચિદ્વ્યોમકચનાત્માપ્ય્ અહં નભઃ । પરમ્ એવ નિરાકારં યુષ્માસ્વ્ આકારવાન્ અપિ
એ રીતે, ભલે મારા સ્વરૂપે ચેતના અને આકાશ વ્યાપેલું છે, છતાં હું તમને રૂપવાળો દેખાય છું, પણ વાસ્તવમાં હું સર્વોચ્ચ, નિરૂપમ આકાશ જ છું.
જીવન્મુક્તો વ્યવહરન્ન્ અપ્ય્ આસ્તે બ્રહ્મખાત્મકઃ । તથૈવ દેહમુક્તો ઽપિ તિષ્ઠતિ બ્રહ્મમાત્રકમ્
જે જીવિત રહીને પણ મુક્ત છે અને વ્યવહાર કરે છે, એ બ્રહ્મરૂપ આકાશમાં જ રહે છે; એ જ રીતે, શરીર છોડ્યા પછી પણ એ માત્ર બ્રહ્મરૂપ જ રહે છે.
મમ ન બ્રહ્મતાપેતિ તાદૃગ્ વ્યવહરન્ન્ અપિ । અસમ્ભવાદ્ અન્યદૃશો યુષ્મદાદિષ્વ્ અહં ત્વ્ અહમ્
મારી બ્રહ્મભાવના સ્થિતિ ક્યારેય છૂટતી નથી, ભલે હું દુન્યાવી વ્યવહારોમાં જોડાયેલો હોઉં. કારણ કે, મને બીજું બનવું શક્ય જ નથી, જેમ હું તમારો કે બીજાઓ જેવો નથી.
યથાજ્ઞસ્ય સ્વપ્નનરે નિર્જન્મનિ નિરાકૃતૌ । આધિભૌતિકતાબુદ્ધિસ્ તથા મે જગતો ઽપિ ચ
જેમ અજ્ઞાન માણસ સ્વપ્નમાં પોતાને મનુષ્ય માને છે, ભલે તેનું જન્મ ન થયું હોય કે તેને કોઈ આકાર ન હોય, એ જ રીતે મને પણ આ જગતની કલ્પના થાય છે.
એવમ્ એવાવભાસન્તે સર્વ એવ સ્વયમ્ભુવઃ । સર્ગાશ્ ચ ન તુ જાયન્તે પ્રજાતા ઇવ ચોદિતાઃ
આ જ રીતે, બધા સ્વયંભૂ સર્જનો માત્ર દેખાય છે કે જન્મે છે, પણ વાસ્તવમાં તેઓ જન્મતા નથી; જેમ સંતાનો માત્ર પ્રેરણા મળતાં દેખાય છે કે જન્મે છે.
એષ સો ઽહમ્ ઇહાકાશવસિષ્ઠḫ પુષ્ટતામ્ ઇવ । ગતો ઽદ્ય સ્વાત્મનો ઽભ્યાસાદ્ ભવતાં ચાભવસ્થિતિઃ
હે વશિષ્ઠ, આ એ જ 'હું' છું, જે આજે આત્માના અભ્યાસથી આકાશ જેવી પૂર્ણતા પામી ગયો છે; જ્યારે તમારો અવસ્થાન તો અસ્તિત્વ વિના છે.