કેચિત્ સ્વપ્નનરપ્રખ્યાẖ કેચિત્ પવનદેહકાઃ । કેચિદ્ ભ્રમાત્મકા એવ સર્વે બુદ્ધિમનોમયાઃ
કેટલાક સ્વપ્નમાં દેખાતા માણસ જેવાં છે, કેટલાક પવનના શરીર ધરાવે છે; કેટલાક ભ્રમથી બનેલા છે, પણ બધા બુદ્ધિ અને મનથી જ બનેલા છે.
ગ્રહીતું નૈવ યુજ્યન્તે ગ્રહીતું શક્નુવન્તિ નો । આકાશશૂન્યવપુષḫ પશ્યન્ત્ય્ આકૃતિમ્ આત્મનઃ
એ લોકો પકડવા યોગ્ય નથી, પકડી પણ શકતા નથી; એમનું શરીર આકાશ જેવું ખાલી છે, છતાં એ પોતાનું સ્વરૂપ જોઈ શકે છે.
શીતાતપાદિવિહિતં સુખં દુẖખં વિદન્તિ ચ । પાતુમ્ અત્તુમ્ અવષ્ટબ્ધુમ્ ઈહન્તે શક્નુવન્તિ નો
ઠંડી, ગરમી અને આવા કારણોથી તેઓ સુખ અને દુઃખ અનુભવે છે; પીવા, ખાવા અને પકડવા માટે ઇચ્છા રાખે છે, પણ એ કરી શકતા નથી.
ઇચ્છાદ્વેષભયક્રોધલોભમોહસમન્વિતાઃ । મન્ત્રૌષધતપોદાનધૈર્યધર્મવશીકૃતાઃ
ઇચ્છા, દ્વેષ, ભય, ક્રોધ, લોભ અને મોહથી ભરેલા, તેઓ મંત્ર, ઔષધિ, તપ, દાન, ધીરજ અને ધર્મથી વશમાં થાય છે.
સત્ત્વાવષ્ટમ્ભયન્ત્રેણ મન્ત્રેણારાધિતેન વા । દૃશ્યન્તે ઽપિ ચ ગૃહ્યન્તે કદાચિત્ કેનચિત્ ક્વચિત્
પ્રાણશક્તિની યાંત્રિકતા કે પૂજિત મંત્રથી, તેઓ ક્યારેક ક્યાંક કોઈને દેખાય છે અને ક્યારેક કોઈ દ્વારા પકડાય છે.
દેવયોનિર્ હિ સા તેન કેચિદ્ દેવોપમર્દ્ધયઃ । કેચિન્ નરસમશ્રીકાẖ કેચિન્ નાગસમર્દ્ધયઃ
આ દેવયોની છે; તેમાં કેટલાકને દેવ જેવી તેજસ્વિતા મળે છે, કેટલાકને માનવ જેવી સમૃદ્ધિ મળે છે અને કેટલાકને નાગ જેવી મહિમા મળે છે.
શ્વસૃગાલોપમાẖ કેચિદ્ ગ્રામજઙ્ગલવાસિનઃ । કુલ્યાવકરરથ્યાસુ વસન્તિ નિરયેષુ ચ
કેટલાંક લોકો કૂતરા કે શિયાળ જેવા લાગે છે, અને ગામડાં કે જંગલમાં રહે છે; એ લોકો નદીની કિનારે, ખાડામાં, ગલીઓમાં અને ક્યારેક તો નરકમાં પણ વસે છે.
એતદ્ આસ્પદમ્ એતેષામ્ ઇત્યાકારાḫ પ્રકીર્તિતાઃ । પિશાચા એવમાચારા જન્મૈષાં શ્રૂયતામ્ ઇદમ્
આ બધાં એમના નિવાસસ્થાન છે, જેમ અહીં વર્ણવ્યા છે; એમના આ જ રીતે વર્તન હોય છે. હવે એમના જન્મની વાત સાંભળો.
અચેત્યચિન્મયં બ્રહ્મ સર્વશક્તિસ્વભાવતઃ । યત્ સ્થિતં બુદ્ધમ્ એવાન્તશ્ ચેત્યં સઙ્કલ્પયત્ ત્વ્ ઇવ
બ્રહ્મ એ જાગૃત અને અજાગૃત — બન્ને છે, અને તેમાં સર્વ શક્તિઓ સ્વાભાવિક છે; એ અંદર શુદ્ધ ચેતન રૂપે સ્થિત છે અને જેમ તમે કલ્પના કરો છો, તેમ જ દુનિયાને કલ્પે છે.
તજ્ જીવં વિદ્ધિ સ પ્રૌઢસ્ ત્વ્ અહઙ્કાર ઇતિ સ્મૃતઃ । સો ઽહઙ્કારસ્ સ્મૃતḫ પુષ્ટો મન ઇત્ય્ ઉદિતાત્મભિઃ
એ જ આત્માને જીવ કહો, અને જ્યારે એ પક્વ થાય છે ત્યારે તેને અહંકાર કહે છે; એ અહંકારને જ આત્મજ્ઞાની લોકો મજબૂત થાય ત્યારે મન કહે છે.
સ એષ કથ્યતે બ્રહ્મા સઙ્કલ્પાકાશરૂપવાન્ । અસદ્ એવાસતો બીજં જગતો વિગતાકૃતિ
જેનું સ્વરૂપ વિચારના આકાશ જેવું છે, તેને બ્રહ્મા કહેવામાં આવે છે. અસત્યનું બીજ પણ અસત્ય જ છે, અને આખું જગત સ્વરૂપવિહિન છે.
એવં મનસ્ સ્થિતો બ્રહ્મા સદેહો ઽપ્ય્ અમલં નભઃ । તત્ સ્વપ્નપુરુષાકારસ્ સન્ન્ એવાસદ્વપુસ્ સદા
આ રીતે બ્રહ્મા મનમાં સ્થિત છે, શરીર હોવા છતાં પણ એ આકાશ જેટલો શુદ્ધ છે. એ સ્વપ્નમાં દેખાતા મનુષ્ય જેવો છે અને તેનો શરીર હંમેશાં અસત્ય જ છે.
પૃથ્વ્યાદિમૂર્તિરહિતસ્ ત્વ્ આતિવાહિકદેહવાન્ । પૃથ્વ્યાદયẖ કિલ કુતસ્ સઙ્કલ્પપુરુષસ્ય ખે
પૃથ્વી વગેરેના સ્વરૂપ વગર પણ એ સુક્ષ્મ શરીર ધરાવે છે. વિચારના આકાશમાં રહેલા પુરુષ માટે પૃથ્વી વગેરે ક્યાંથી આવે?
ભવન્મનો યથાકાશપુરં પશ્યતિ કલ્પિતમ્ । તથા મનો વિરિઞ્ચત્વં પશ્યત્ય્ આત્મનિ કલ્પિતમ્
જેમ મન કલ્પના કરીને આકાશમાં શહેર જોઈ શકે છે, તેમ મન પોતામાં બ્રહ્મા પદ પણ કલ્પના કરીને જોઈ શકે છે.
યદ્ વેત્તિ કલ્પિતં તત્ સ પશ્યત્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ । યો યાવન્માત્રકસ્ તત્ સ કસ્માત્ કિલ ન પશ્યતિ
જે કશું કલ્પે છે, એ જ દેખાય છે અને અનુભવે છે પણ. જે જેટલું છે, એ તેટલું જ જુએ છે—તો એ કેમ નહીં જુએ?
સ યત્ પશ્યતિ તત્ તાદૃક્ શૂન્યાત્મા શૂન્યમ્ અમ્બરે । બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ વા બ્રહ્મા તદ્ ઇદં જગદ્ ઉચ્યતે
એ જે જુએ છે, એ બધું એ જ સ્વરૂપનું છે: આકાશમાં શૂન્ય જેવું, બ્રહ્મમાં બ્રહ્મ જેવું, અથવા બ્રહ્મ પોતે જ—આ જ જગત કહેવાય છે.
તથા સ પ્રતિભાસો ઽસ્ય ચિરકાલૈકભાવનાત્ । ઘનીભૂતસ્ સ્થિતḫ પુષ્ટસ્ સુદીર્ઘસ્વપ્નસુન્દરઃ
એવી રીતે, લાંબા સમય સુધી એક જ વિચારમાં રહેતાં, આ દેખાવ ઘન બને છે, સ્થિર રહે છે, પોષાય છે—લાંબો અને સુંદર સ્વપ્ન જેવો.
આતિવાહિકદેહસ્ય તસ્ય તચ્ ચિરભાવનાત્ । સર્ગાનુભવનં ભૂરિ બ્રહ્મણો બ્રહ્મરૂપ્ય્ અપિ
એ સુક્ષ્મ શરીરને લાંબા વિચારથી સર્જનનો ઘણો અનુભવ થાય છે—even બ્રહ્મા માટે પણ, બ્રહ્મા રૂપે.
ગતં પ્રકટતોત્કર્ષાદ્ આધિભૌતિકદેહતામ્ । તેનૈવ સર્ગ ઇત્ય્ ઉક્તો ભેદસન્તતિભાસુરઃ
જ્યારે સ્પષ્ટ રીતે દેખાતા ભૌતિક શરીરનું રૂપ પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે તેને સર્જન કહેવાય છે, કારણ કે તેમાં ભિન્નતાની સતત ઝાંખી ઝળહળે છે.
સ બ્રહ્મા બ્રહ્મમાત્રાત્મા બ્રહ્મમાત્રાત્મનોસ્ તયોઃ । અજાતયોર્ એવ સદા તદ્ આત્મજગતોર્ દ્વયોઃ
એ બ્રહ્મા શુદ્ધ ચેતનાનો જ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને એ જ રીતે એ બંને પણ, જે જન્મ્યા નથી — પોતે અને તેની દુનિયા — હંમેશા શુદ્ધ ચેતનાથી જ બનેલા છે.
અભિન્નયોર્ એવ ભૃશં શૂન્યત્વામ્બરયોર્ ઇવ । ઐકાત્મ્યેનૈવ લસતોḫ પવનસ્પન્દયોર્ ઇવ
જે રીતે આકાશ અને ખાલીપો ખરેખર અલગ નથી, એ જ રીતે આ બંને પણ એકતામાં ઝળહળે છે, જેમ પવનના સ્પંદન એકરૂપ હોય છે.
વેત્તિ ભૂતમયત્વં તન્ મિથ્યૈવ ન તુ વાસ્તવમ્ । તથા યથા ત્વં સઙ્કલ્પપુરુષસ્ય સતો ઽસતઃ
એ જાણે છે કે તત્વોથી બનેલું શરીર ખોટું છે, સાચું નથી — જેમ તમે કલ્પનામાં ઊભેલા માણસના હોવા કે ન હોવાનો ભેદ જાણો છો.
તતશ્ શરીરધાતૂનાં તેન પૃથ્વ્યાદિકાẖ કૃતાઃ । અભિધાḫ પઞ્ચ ચિત્ષષ્ઠા જગદ્ ઇત્ય્ એવ તાસ્ સ્થિતાઃ
પછી એમાંથી શરીરના તત્વો—પૃથ્વી વગેરે—બનાવાયા; તેને પાંચ તત્વો કહે છે અને ચેતના છઠ્ઠું છે. આ બધું જ જગત તરીકે ટક્યું છે.
યથા ત્વ્ અસત્ય એવાયં સઙ્કલ્પસ્ સત્ય એવ તે । તથાસાવ્ આત્મસઙ્કલ્પં સત્યમ્ એવાનુભૂતવાન્
જેમ તારી દૃષ્ટિએ આ કલ્પના અસત્ય છે, પણ જે માટે કલ્પના કરવામાં આવી છે, તેની દૃષ્ટિએ એ સાચી લાગે છે; એ જ રીતે, એ વ્યક્તિએ પોતાના મનની રચનાને સાચી જ અનુભવી.
સ સ્વયં ચિન્મયાકાશસ્ તત્સઙ્કલ્પશ્ ચિદમ્બરમ્ । અતસ્ સ્વપ્નો જગત્ સર્વં ક્વ તૌ નાશોદ્ભવૌ સ્થિતૌ
એ પોતે જ ચેતનાનું આકાશ છે, એની ઇચ્છા એ જ ચેતનાનું આકાશ છે; એટલે આખું જગત તો સ્વપ્ન જેવું છે—પછી તેમાં ઉત્પત્તિ કે વિનાશ કે સ્થિરતા ક્યાં છે?
યથૈવ તન્મનસ્ સત્યં તદંશાસ્ સત્યમ્ એવ તે । તથૈવ તત્કૃતાશ્ ચન્દ્રરુદ્રાર્કેન્દ્રમરીચયઃ
જેમ એનું મન એના માટે સાચું છે, એમ એના ભાગો પણ એના માટે સાચા છે; એ જ રીતે, એ મનથી બનેલી ચાંદની, રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને સૂર્યની કિરણો પણ એના માટે સાચી જ છે.
એવંસ્થિતે જગજ્જાલં તન્ મનોરાજ્યમ્ ઉચ્યતે । તચ્ ચ શૂન્યં નિરાલમ્બમ્ આકાશમ્ અઘનં ચિતિ
આ રીતે, આખું જગત જે મનના રાજ્ય જેવું છે, એ ખરેખર ખાલી છે, આધાર વગરનું છે, આકાશ જેવું છે, તેમાં કોઈ પદાર્થ નથી, માત્ર શુદ્ધ ચેતના છે.
યથા સ્વપ્નપુરં વ્યોમ સઙ્કલ્પાદ્રિર્ યથા નભઃ । તથા બ્રહ્મ જગચ્ ચૈવ ખમ્ એવાચ્છમ્ અનાકૃતિ
જેમ સ્વપ્નનું શહેર આકાશ જેવું છે અને કલ્પનાનો પર્વત પણ આકાશ જેવો છે, એ જ રીતે બ્રહ્મ અને જગત પણ આકાશ જેવું સ્વચ્છ અને નિરૂરૂપ છે.
એવમ્ આભાસમાત્રસ્ય કચતો ઽનિશમ્ અવ્યયમ્ । સર્ગાદિમધ્યાન્તદૃશો મુધૈવાત્રોદિતાસ્ સ્થિતાઃ
આ રીતે, જે માત્ર દેખાવ છે, તેમાં સર્જન, શરૂઆત, મધ્ય અને અંત જેવી વાતો ફક્ત નામ માટે કહેવાય છે, હકીકતમાં તો એ દિવસ-રાત એકસરખું, ક્યારેય ન બદલાતું રહે છે.
કિં ચિદાકાશકોશસ્ય તવ વા મમ વાનઘ । જગતો વાપિ જાયેત કિં વા નશ્યતિ મે વદ
હે પાપરહિત, મને કહો, શું તમારા કે મારા ચેતનાના આકાશ જેવો વિસ્તાર કે આખા જગતમાં કંઈક જન્મે છે કે નાશ પામે છે?