યદા તદાહમ્ અમરૈર્ વ્યવહર્તું સહામ્બરે । પ્રવૃત્તો ન ચ માં કશ્ચિત્ તત્ર પશ્યતિ ચઞ્ચલમ્
જ્યારે હું આકાશમાં અમર દેવતાઓ સાથે કોઈ પણ કામ માટે જતો હતો, ત્યારે પણ ત્યાં કોઈએ મને ક્યારેય જોયો નહીં, ભલે હું હાજર હતો અને ફરતો હતો.
અત્યન્તમ્ અપ્ય્ આરટતશ્ શબ્દો ન શ્રૂયતે મમ । કેનચિત્ સુરલોકેષુ સ્વપ્નપુંસ ઇવાનઘ
દેવલોકોમાં ભલે કેટલો પણ મોટો અવાજ થતો હોય, મને એ અવાજ ક્યારેય સંભળાતો નહોતો, જેમ સ્વપ્નમાં માણસને કંઈ સાંભળાતું નથી, એ રીતે, નિર્દોષ one.
અવષ્ટબ્ધું પ્રવૃત્તસ્ય નાન્યાવષ્ટબ્ધયે મમ । સમ્પદ્યતે કિઞ્ચિદ્ અપિ મનોમનનદેહિનઃ
જ્યારે હું કંઈthing પકડવાનો પ્રયત્ન કરતો, ત્યારે મારા મન અને કલ્પનાના શરીરે કશું પણ પકડી શકાતું નહોતું.
એવં વ્યોમપિશાચો ઽહં સમ્પન્નો રઘુનન્દન । મયાનુભૂતા કાપ્ય્ એષા દેવાગારપિશાચતા
આ રીતે, રઘુવંશના આનંદ, હું આકાશમાં રહેનારો ભૂત બની ગયો હતો; દેવતાઓના ઘરોમાં ભૂત જેવો અવસ્થાનો અનુભવ મેં કર્યો હતો.
પિશાચાસ્ સન્તિ લોકે ઽસ્મિન્ કિમાકારાẖ કિમાસ્પદાઃ । કિંજાતિયાẖ કિમાચારાẖ કીદૃશાẖ કીદૃશાશયાઃ
આ દુનિયામાં પિશાચો છે કે નહીં? તેઓ કયા રૂપમાં હોય છે, ક્યાં રહે છે? તેમનો સ્વભાવ કેવો છે, તેઓ શું કરે છે, કેવી રીતે વર્તે છે અને તેમના મનમાં શું ચાલે છે?
પિશાચાસ્ સન્તિ લોકેષુ યાદૃશાસ્ તાન્ ઇમાઞ્ શૃણુ । ન સભ્યો ઽસૌ ન યો વક્તિ પ્રસઙ્ગાપતિતં વચઃ
આ જગતમાં પિશાચો છે, તેઓ કેવી રીતે હોય છે તે સાંભળ. જે માણસ સંજોગવશાત્ કંઈક બોલી નાખે છે, એ સાચો ભદ્ર માણસ નથી.
પિશાચાẖ કેચિદ્ આકાશસદૃશાશ્ શૂન્યદેહકાઃ । હસ્તપાદાદિસંયુક્તાં પશ્યન્તિ ત્વમ્ ઇવાકૃતિમ્
કેટલાક પિશાચો આકાશ જેવાં, ખાલી શરીરવાળા હોય છે. તેઓ તારા જેવા હાથ-પગવાળી આકૃતિને જોઈ શકે છે.
છાયયા ભયદાયિન્યા ત્વ્ અન્યાર્થભ્રમરૂપયા । તે ચિત્તાક્રમણં કૃત્વા વેધયન્તિ નરાશયમ્
તેઓ ભય પેદા કરતી છાંયાથી, બીજાના મનની ગૂંચ અને ઇરાદા લઈને, મનમાં પ્રવેશી જાય છે અને માણસના હૃદયને અશાંત કરે છે.
ઘ્નન્ત્ય્ અદન્તિ પિબન્ત્ય્ આશુ લઘુસત્ત્વં ચલં જનમ્ । બલમાંસમ્ અથો જીવાન્ હિંસન્ત્ય્ આક્રમ્ય ચિત્તકમ્
આ પ્રાણીઓ ઝડપથી મારતા, કાટતા અને પી જતાં હોય છે; એ હલકાં અને ચંચળ સ્વભાવના લોકો છે, જે શક્તિ, માંસ અને જીવ સુધીને પણ મન પર કબજો કરીને નુકસાન પહોંચાડે છે.
આકાશસદૃશાẖ કેચિત્ કેચિન્ નીહારસન્નિભાઃ । કેચિત્ સ્વપ્નનરાકારાસ્ સાકારા અપિ ખાત્મકાઃ
કેટલાક આકાશ જેવા છે, કેટલાક ધુમ્મસ જેવા લાગે છે; કેટલાક સ્વપ્નમાં દેખાતા માણસ જેવાં છે, અને ભલે તેમને આકાર હોય, તેમનું મૂળ સ્વરૂપ તો ખાલી જગ્યા જેવું છે.
કેચિત્ સ્વપ્નનરપ્રખ્યાẖ કેચિત્ પવનદેહકાઃ । કેચિદ્ ભ્રમાત્મકા એવ સર્વે બુદ્ધિમનોમયાઃ
કેટલાક સ્વપ્નમાં દેખાતા માણસ જેવાં છે, કેટલાક પવનના શરીર ધરાવે છે; કેટલાક ભ્રમથી બનેલા છે, પણ બધા બુદ્ધિ અને મનથી જ બનેલા છે.
ગ્રહીતું નૈવ યુજ્યન્તે ગ્રહીતું શક્નુવન્તિ નો । આકાશશૂન્યવપુષḫ પશ્યન્ત્ય્ આકૃતિમ્ આત્મનઃ
એ લોકો પકડવા યોગ્ય નથી, પકડી પણ શકતા નથી; એમનું શરીર આકાશ જેવું ખાલી છે, છતાં એ પોતાનું સ્વરૂપ જોઈ શકે છે.
શીતાતપાદિવિહિતં સુખં દુẖખં વિદન્તિ ચ । પાતુમ્ અત્તુમ્ અવષ્ટબ્ધુમ્ ઈહન્તે શક્નુવન્તિ નો
ઠંડી, ગરમી અને આવા કારણોથી તેઓ સુખ અને દુઃખ અનુભવે છે; પીવા, ખાવા અને પકડવા માટે ઇચ્છા રાખે છે, પણ એ કરી શકતા નથી.
ઇચ્છાદ્વેષભયક્રોધલોભમોહસમન્વિતાઃ । મન્ત્રૌષધતપોદાનધૈર્યધર્મવશીકૃતાઃ
ઇચ્છા, દ્વેષ, ભય, ક્રોધ, લોભ અને મોહથી ભરેલા, તેઓ મંત્ર, ઔષધિ, તપ, દાન, ધીરજ અને ધર્મથી વશમાં થાય છે.
સત્ત્વાવષ્ટમ્ભયન્ત્રેણ મન્ત્રેણારાધિતેન વા । દૃશ્યન્તે ઽપિ ચ ગૃહ્યન્તે કદાચિત્ કેનચિત્ ક્વચિત્
પ્રાણશક્તિની યાંત્રિકતા કે પૂજિત મંત્રથી, તેઓ ક્યારેક ક્યાંક કોઈને દેખાય છે અને ક્યારેક કોઈ દ્વારા પકડાય છે.
દેવયોનિર્ હિ સા તેન કેચિદ્ દેવોપમર્દ્ધયઃ । કેચિન્ નરસમશ્રીકાẖ કેચિન્ નાગસમર્દ્ધયઃ
આ દેવયોની છે; તેમાં કેટલાકને દેવ જેવી તેજસ્વિતા મળે છે, કેટલાકને માનવ જેવી સમૃદ્ધિ મળે છે અને કેટલાકને નાગ જેવી મહિમા મળે છે.
શ્વસૃગાલોપમાẖ કેચિદ્ ગ્રામજઙ્ગલવાસિનઃ । કુલ્યાવકરરથ્યાસુ વસન્તિ નિરયેષુ ચ
કેટલાંક લોકો કૂતરા કે શિયાળ જેવા લાગે છે, અને ગામડાં કે જંગલમાં રહે છે; એ લોકો નદીની કિનારે, ખાડામાં, ગલીઓમાં અને ક્યારેક તો નરકમાં પણ વસે છે.
એતદ્ આસ્પદમ્ એતેષામ્ ઇત્યાકારાḫ પ્રકીર્તિતાઃ । પિશાચા એવમાચારા જન્મૈષાં શ્રૂયતામ્ ઇદમ્
આ બધાં એમના નિવાસસ્થાન છે, જેમ અહીં વર્ણવ્યા છે; એમના આ જ રીતે વર્તન હોય છે. હવે એમના જન્મની વાત સાંભળો.
અચેત્યચિન્મયં બ્રહ્મ સર્વશક્તિસ્વભાવતઃ । યત્ સ્થિતં બુદ્ધમ્ એવાન્તશ્ ચેત્યં સઙ્કલ્પયત્ ત્વ્ ઇવ
બ્રહ્મ એ જાગૃત અને અજાગૃત — બન્ને છે, અને તેમાં સર્વ શક્તિઓ સ્વાભાવિક છે; એ અંદર શુદ્ધ ચેતન રૂપે સ્થિત છે અને જેમ તમે કલ્પના કરો છો, તેમ જ દુનિયાને કલ્પે છે.
તજ્ જીવં વિદ્ધિ સ પ્રૌઢસ્ ત્વ્ અહઙ્કાર ઇતિ સ્મૃતઃ । સો ઽહઙ્કારસ્ સ્મૃતḫ પુષ્ટો મન ઇત્ય્ ઉદિતાત્મભિઃ
એ જ આત્માને જીવ કહો, અને જ્યારે એ પક્વ થાય છે ત્યારે તેને અહંકાર કહે છે; એ અહંકારને જ આત્મજ્ઞાની લોકો મજબૂત થાય ત્યારે મન કહે છે.
સ એષ કથ્યતે બ્રહ્મા સઙ્કલ્પાકાશરૂપવાન્ । અસદ્ એવાસતો બીજં જગતો વિગતાકૃતિ
જેનું સ્વરૂપ વિચારના આકાશ જેવું છે, તેને બ્રહ્મા કહેવામાં આવે છે. અસત્યનું બીજ પણ અસત્ય જ છે, અને આખું જગત સ્વરૂપવિહિન છે.
એવં મનસ્ સ્થિતો બ્રહ્મા સદેહો ઽપ્ય્ અમલં નભઃ । તત્ સ્વપ્નપુરુષાકારસ્ સન્ન્ એવાસદ્વપુસ્ સદા
આ રીતે બ્રહ્મા મનમાં સ્થિત છે, શરીર હોવા છતાં પણ એ આકાશ જેટલો શુદ્ધ છે. એ સ્વપ્નમાં દેખાતા મનુષ્ય જેવો છે અને તેનો શરીર હંમેશાં અસત્ય જ છે.
પૃથ્વ્યાદિમૂર્તિરહિતસ્ ત્વ્ આતિવાહિકદેહવાન્ । પૃથ્વ્યાદયẖ કિલ કુતસ્ સઙ્કલ્પપુરુષસ્ય ખે
પૃથ્વી વગેરેના સ્વરૂપ વગર પણ એ સુક્ષ્મ શરીર ધરાવે છે. વિચારના આકાશમાં રહેલા પુરુષ માટે પૃથ્વી વગેરે ક્યાંથી આવે?
ભવન્મનો યથાકાશપુરં પશ્યતિ કલ્પિતમ્ । તથા મનો વિરિઞ્ચત્વં પશ્યત્ય્ આત્મનિ કલ્પિતમ્
જેમ મન કલ્પના કરીને આકાશમાં શહેર જોઈ શકે છે, તેમ મન પોતામાં બ્રહ્મા પદ પણ કલ્પના કરીને જોઈ શકે છે.
યદ્ વેત્તિ કલ્પિતં તત્ સ પશ્યત્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ । યો યાવન્માત્રકસ્ તત્ સ કસ્માત્ કિલ ન પશ્યતિ
જે કશું કલ્પે છે, એ જ દેખાય છે અને અનુભવે છે પણ. જે જેટલું છે, એ તેટલું જ જુએ છે—તો એ કેમ નહીં જુએ?
સ યત્ પશ્યતિ તત્ તાદૃક્ શૂન્યાત્મા શૂન્યમ્ અમ્બરે । બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ વા બ્રહ્મા તદ્ ઇદં જગદ્ ઉચ્યતે
એ જે જુએ છે, એ બધું એ જ સ્વરૂપનું છે: આકાશમાં શૂન્ય જેવું, બ્રહ્મમાં બ્રહ્મ જેવું, અથવા બ્રહ્મ પોતે જ—આ જ જગત કહેવાય છે.
તથા સ પ્રતિભાસો ઽસ્ય ચિરકાલૈકભાવનાત્ । ઘનીભૂતસ્ સ્થિતḫ પુષ્ટસ્ સુદીર્ઘસ્વપ્નસુન્દરઃ
એવી રીતે, લાંબા સમય સુધી એક જ વિચારમાં રહેતાં, આ દેખાવ ઘન બને છે, સ્થિર રહે છે, પોષાય છે—લાંબો અને સુંદર સ્વપ્ન જેવો.
આતિવાહિકદેહસ્ય તસ્ય તચ્ ચિરભાવનાત્ । સર્ગાનુભવનં ભૂરિ બ્રહ્મણો બ્રહ્મરૂપ્ય્ અપિ
એ સુક્ષ્મ શરીરને લાંબા વિચારથી સર્જનનો ઘણો અનુભવ થાય છે—even બ્રહ્મા માટે પણ, બ્રહ્મા રૂપે.
ગતં પ્રકટતોત્કર્ષાદ્ આધિભૌતિકદેહતામ્ । તેનૈવ સર્ગ ઇત્ય્ ઉક્તો ભેદસન્તતિભાસુરઃ
જ્યારે સ્પષ્ટ રીતે દેખાતા ભૌતિક શરીરનું રૂપ પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે તેને સર્જન કહેવાય છે, કારણ કે તેમાં ભિન્નતાની સતત ઝાંખી ઝળહળે છે.
સ બ્રહ્મા બ્રહ્મમાત્રાત્મા બ્રહ્મમાત્રાત્મનોસ્ તયોઃ । અજાતયોર્ એવ સદા તદ્ આત્મજગતોર્ દ્વયોઃ
એ બ્રહ્મા શુદ્ધ ચેતનાનો જ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને એ જ રીતે એ બંને પણ, જે જન્મ્યા નથી — પોતે અને તેની દુનિયા — હંમેશા શુદ્ધ ચેતનાથી જ બનેલા છે.