બહૂન્ કાલપરાવર્તાન્ ઇષ્ટાનિષ્ટાન્ સુખં મનાક્ । પશ્યન્ પ્રિયવિયોગાંશ્ ચ યાતિ જર્જરતાં જનઃ
સમયના અનેક ફેરફારો, સારા-નરસા અનુભવો અને પ્રિયજનોથી વિયોગ જોઈને, માણસ ધીરે-ધીરે થાકી જાય છે.
ભોગા વિષયસમ્ભોગા ભોગા ઇવ ફણાવતામ્ । દશન્ત્ય્ અપિ મનાક્ સ્પૃષ્ટા દૃષ્ટનષ્ટાḫ પ્રતિક્ષણમ્
ઇન્દ્રિયોના ભોગ તો સાપના આનંદ જેવા છે; થોડું પણ સ્પર્શ થાય તો દુઃખ આપે છે, અને જે દેખાય છે તે પળભર માં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
આયુર્ યાતિ નિરાયાસપદસમ્પ્રાપ્તિવર્જિતૈઃ । ઉદર્કભઙ્ગુરાકારૈẖ કરાલૈẖ કષ્ટચેષ્ટિતૈઃ
આ જીવન આરામ કે સુખ પામ્યા વિના, મુશ્કેલ અને ભયાનક કામોમાં જતાં, અંતે ફક્ત દુઃખ જ આપે છે.
ભોગાશાબદ્ધતૃષ્ણાનામ્ અવમાનḫ પદે પદે । આલાનપરિલીનાનાં વન્યાનામ્ ઇવ દન્તિનામ્
ભોગની તરસમાં બંધાયેલા લોકોને, દરેક પગલે અપમાન મળે છે, જેમ જંગલી હાથીઓ સાંકળે બંધાઈને દુઃખ પામે છે.
સમ્પદḫ પ્રમદાશ્ ચૈવ તરઙ્ગોત્સઙ્ગભઙ્ગુરાઃ । કસ્ તાસ્વ્ અહિફણાચ્છત્ત્રચ્છાયાસુ રમતે બુધઃ
ધન અને સ્ત્રીઓનું સુખ તરંગ જેવી ક્ષણિક છે; જેમ સાપના ફણાની છાંયામાં કોણ બુદ્ધિમાન આનંદ માણે?
સત્યં મનોરમાẖ કામાસ્ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ । કિં તુ મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં હિ જીવિતમ્
સાચું છે કે ઇચ્છાઓ મોહક છે અને વૈભવ મનોહર છે, પણ જીવન તો મદમસ્ત સ્ત્રીની ચંચળ નજર જેટલું અસ્થિર છે.
આપાતરમણીયેષુ રમન્તે વિષયેષુ યે । અત્યન્તવિરસાન્તેષુ પતન્તિ નરકેષુ તે
જે લોકો શરૂઆતમાં જ આકર્ષક લાગતાં ભોગોમાં આનંદ માણે છે, તેઓ જ્યારે એ ભોગો એકદમ નિરસ બની જાય છે ત્યારે દુઃખમાં પડી જાય છે.
દ્વન્દ્વદોષોપરુદ્ધાનિ દુસ્સાધાન્ય્ અસ્થિરાણિ ચ । ધનાન્ય્ અભવ્યસેવ્યાનિ મમ જાતુ ન તુષ્ટયે
દ્વૈતના દોષોથી અટવાયેલું, મેળવવામાં મુશ્કેલ અને અસ્થિર ધન માત્ર અયોગ્ય લોકો માટે જ યોગ્ય છે; એ ધનથી મને ક્યારેય સંતોષ મળ્યો નથી.
આપાતમાત્રમધુરા દુẖખપર્યવસાયિની । મોહનાયૈવ લોકસ્ય લક્ષ્મીẖ ક્ષણવિનાશિની
શ્રી માત્ર થોડા સમય માટે જ મીઠી લાગે છે, પછી તો દુઃખ જ આવે છે; એ તો જગતને ભ્રમિત કરવા માટે જ છે અને પળમાં નાશ પામે છે.
આપાતરમણીયાનિ વિમર્દવિરસાન્ય્ અતિ । સુખાન્ય્ આપત્પ્રધાનાનિ સઙ્ગતાનિ ખલૈર્ ઇવ
જે સુખો શરૂઆતમાં આનંદદાયક લાગે છે, તે ટૂંક સમયમાં જ ઝઘડાથી નિરસ બની જાય છે; જે સુખ માત્ર ક્ષણિક હોય છે, તે દુષ્ટોની સંગતમાં જ મળે છે.
શરદમ્બુધરચ્છાયાગત્વર્યો યૌવનશ્રિયઃ । આપાતરમ્યા વિષયાḫ પર્યન્તપરિતાપિનઃ
યૌવનની તેજસ્વિતા શરદના વાદળની છાયાની જેમ ક્ષણભંગુર છે; આનંદદાયક લાગતાં ભોગો અંતે દુઃખ જ આપે છે.
અન્તકḫ પર્યવસ્થાતા જીવિતે મહતામ્ અપિ । ચલાન્ય્ આયૂંષિ શાખાગ્રલમ્બામ્બૂનીવ દેહિનામ્
મહાન માણસો માટે પણ મૃત્યુ જ જીવનનો અંત લાવે છે; જીવાતોની આયુષ્ય અસ્થિર છે, એ ડાળીની ટોચે લટકતા પાણીની બૂંદ જેવી છે.
જીર્યન્તે જીર્યતẖ કેશા દન્તા જીર્યન્તિ જીર્યતઃ । ક્ષીયતે જીર્યતસ્ સર્વં તૃષ્ણૈવૈકા ન જીર્યતે
જેમ જેમ વય વધે છે, તેમ વાળ અને દાંત બગડે છે, બધું ધીરે ધીરે ક્ષીણ થાય છે; માત્ર ઇચ્છા જ એવી છે કે જે ક્યારેય જૂની થતી નથી.
ભોગાભોગાતિગહને સર્વસ્મિન્ કાયકાનને । પરમ્ ઉલ્લાસમ્ આયાતિ તૃષ્ણૈકા વિષમઞ્જરી
આ શરીર નામના ઘનઘોર જંગલમાં, ભોગ અને અભોગથી ભરેલા, માત્ર તૃષ્ણાની વાંકી ફૂલની જ મહાન ઉલ્લાસ થાય છે.
બાલ્યં યૌવનવદ્ યાતિ યૌવનં યાતિ બાલ્યવત્ । ઉપમાનોપમેયત્વં ભઙ્ગુરત્વે મિથો ઽનયોઃ
બાળપણ પણ યુવાનીની જેમ પસાર થઈ જાય છે, અને યુવાની પણ બાળપણની જેમ ચાલે જાય છે; બંનેની નાશવંતતા એવી છે, જેમ ઉપમા અને ઉપમેય બંને ક્ષણભંગુર હોય છે.
જીવિતં ગલતિ ક્ષિપ્રં જલમ્ અઞ્જલિતો યથા । પ્રવાહ ઇવ વાહિન્યા ગતં ન વિનિવર્તતે
જીવન પણ હાથની મુઠ્ઠીમાંથી પાણી સરકીને જાય એ રીતે ઝડપથી પસાર થઈ જાય છે; વહેતી નદીના પ્રવાહ જેવું, એક વાર ગયે પછી પાછું ફરતું નથી.
ઝગિત્ય્ એવાગતો દેહẖ કુતો ઽપ્ય્ અર્જુનવાતવત્ । યાતિ પશ્યત એવાસ્તં તરઙ્ગામ્બુદદીપવત્
દેહ અચાનક ક્યાંકથી, વાવાઝોડા જેવી ઝડપથી આવી જાય છે; અને આંખ સામે જ, તરંગ, વાદળ કે દીવા જેવી, ચાલે પણ જાય છે.
રમ્યેષ્વ્ અરમ્યતા દૃષ્ટા સ્થિરેષ્વ્ અસ્થિરતાપિ ચ । સત્યેષ્વ્ અસત્યતાર્થેષુ તેનેહ વિરસા વયમ્
સુંદરમાં પણ અસુંદરતા દેખાઈ આવે છે, અને સ્થિરમાં પણ અસ્થિરતા જોવા મળે છે; સાચા લાગે એવા વિષયોમાં પણ અસત્ય દેખાય છે—એથી આ દુનિયા પ્રત્યે અમને રસ રહ્યો નથી.
સુખં યદ્ આત્મવિશ્રાન્તૌ ગતે મનસિ સત્ત્વતામ્ । પાતાલે ભૂતલે સ્વર્ગે તન્ ન ભોગેષુ કેષુચિત્
જ્યારે મન શુદ્ધતામાં આત્મામાં આરામ પામે છે, ત્યારે જે આનંદ મળે છે, એવો આનંદ પાતાળમાં, ધરતી પર કે સ્વર્ગમાં કોઈ પણ ભોગમાં નથી મળતો.
અપિ સમ્પૂર્ણહૃદ્યાર્થાḫ પઞ્ચાપીન્દ્રિયવૃત્તયઃ । નાવર્જયન્તિ મામ્ એતા ભૃઙ્ગં ચિત્રલતા ઇવ
પાંચે ઇન્દ્રિયો મનને આનંદ આપનારા વિષયોથી ભરપૂર હોવા છતાં, એ બધાની પ્રવૃત્તિઓ મને આકર્ષતી નથી, જેમ રંગેલી વેલીને મધમાખી ખેંચાતી નથી.
અદ્ય દીર્ઘેણ કાલેન નિરહઙ્કૃતિના મયા । સ્વર્ગાપવર્ગવૈતૃષ્ણ્યમ્ ઇદમ્ આસાદિતં ધિયા
આજે લાંબા સમય પછી અને અહંકાર રહિત મનથી, મેં સ્વર્ગ અને મોક્ષ પ્રત્યેની નિરાસક્તિ પ્રાપ્ત કરી છે.
ચિરમ્ એકાન્તવિશ્રાન્ત્યૈ તેનૈતન્ નભસḫ પદમ્ । ત્વમ્ ઇવાગતવાન્ અત્ર દૃષ્ટવાન્ અસ્મિ તાં કુટીમ્
ઘણા સમયથી હું એકાંત આરામની શોધમાં હતો; એથી જ હું આ આકાશ જેવું અવસ્થામાં આવ્યો છું, જેમ તમે અહીં આવ્યા છો અને મેં એ ઝૂંપડી જોઈ છે.
અદ્યૈતત્ સમ્પરિજ્ઞાતં યદ્ ધિ સા ભવતẖ કુટી । આગન્તા ત્વં પુનશ્ ચેતિ જ્ઞાયતે ક્વાવિચારિતમ્
આજે મને સ્પષ્ટ રીતે સમજાયું છે કે આ તમારી ઝૂંપડી હતી. એ પણ ખબર પડી છે કે તમે ફરીથી અહીં આવશો—ક્યાંક એ રીતે વિચારવામાં આવ્યું છે.
તદા ત્વ્ અત્ર મયા જ્ઞાતં કશ્ચિત્ સિદ્ધો ઽયમ્ આત્મના । દેહં ત્યક્ત્વેહ નિર્વાણં ગત ઇત્ય્ અનુમાનિના
ત્યારે અહીં મને સમજાયું કે આ કોઈ સિદ્ધ મહાત્મા છે, જેમણે શરીર છોડીને મુક્તિ મેળવી છે—એવું મેં અનુમાન્યું.
એતન્ મે ભગવન્ વૃત્તમ્ એષો ઽસ્મીતિ યથાસ્થિતમ્ । મયા તે કથિતં સર્વં યથા જાનાસિ તત્ કુરુ
ભગવાન, જે રીતે ઘટના બની એ પ્રમાણે મેં તમને બધું કહી દીધું છે; હવે તમે જે યોગ્ય જાણો એ કરો.
સિદ્ધૈર્ ન યાવદ્ અવધાનપરૈર્ વિચાર્ય નિર્ણીતમ્ ઉત્તમધિયાન્તર્ અશેષવસ્તુ । તાવત્ ત્રિકાલકલનાં ન વિદન્તિ કાઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ અબ્જજાદિમનસો ઽપિ મુને સ્વભાવઃ
જ્યાં સુધી સિદ્ધો પણ સંપૂર્ણ ધ્યાનથી સર્વ વસ્તુઓનું ઊંડાણપૂર્વક નિરિક્ષણ કરીને નિશ્ચય નથી કરતા, ત્યાં સુધી તેઓ ત્રણ કાળની ગણતરી જાણતા નથી—હે મુનિ, એ તો બ્રહ્માદિ મહાન આત્માઓના મનનો પણ સ્વભાવ છે.
અથ હેમમયાકાશવિસ્તીર્ણાયાં મહાભુવિ । સૌહાર્દાદ્ એવ સિદ્ધસ્ય તસ્યેદમ્ અહમ્ ઉક્તવાન્
પછી, તે વિશાળ સુવર્ણભૂમિ પર, હું એ સિદ્ધ મહાત્મા પ્રત્યે મિત્રભાવથી આ શબ્દો બોલ્યો હતો.
ત્વયા ન કેવલં યાવન્ મયાપિ ન વિચારિતમ્ । અવ્યાપ્તિરહિતા નામ ન સમ્ભવતિ દેહતા
ના માત્ર તું, પણ હું પણ એ વિષયમાં વિચાર કર્યો નથી; જે અવસ્થાને શરીરધારી કહે છે, એ કોઈ પણ રીતે મર્યાદા વિના કે વ્યાપ વિના શક્ય નથી.
યસ્માન્ મયા તવોદન્તં વિચાર્યાસૌ સ્થિરીકૃતા । ન કુટી વ્યોમ્નિ યેન ત્વમ્ અભવિષ્યસ્ સ્થિરસ્થિતિઃ
કારણ કે, મેં તારી વાત વિચારીને એ નક્કી કર્યું છે કે, તું ઝૂંપડી વિના આકાશમાં સ્થિર રહી શક્યો હોત નહીં.
તસ્માત્ કમલપત્રાક્ષ યદ્ ગતં ગતમ્ એવ તત્ । વિચાર્યાતીતમ્ ઉત્સૃજ્ય પશ્ય સામ્પ્રતિકીં સ્થિતિમ્
એથી, કમળની આંખવાળા, જે ગયું તે વાસ્તવમાં ગયા જ સમજો; જે વિચારવામાં આવી ગયું છે તેને છોડીને, હવે તારી હાલની સ્થિતિને જો.