મોહો ઽદ્ય માન્દ્યમ્ આયાતો દેહો નેહોપપદ્યતે । અનાસ્થૈવોત્તમાવસ્થા સ્થાનાસ્થૈવાધમસ્થિતિઃ
હવે મોહથી મનમાં આળસ આવી ગયો છે, શરીર પણ હવે કોઈ કામ માટે યોગ્ય રહ્યું નથી. નિરસતા જ સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે, જ્યારે કોઈ સ્થાને જડપાઈ રહેવું સૌથી નીચી સ્થિતિ છે.
આપદ્ આપતિતૈવેયં મહામોહવિધાયિની । નિત્યમ્ ઇત્ય્ એવ મન્તવ્યં સક્તવ્યં નેહ સંસૃતૌ
આ આપત્તિ, જે મોટો મોહ લાવે છે, એને હંમેશા આપત્તિ જ માનવી જોઈએ; આ સંસારના ચક્રમાં ક્યારેય આસક્ત થવું નહીં.
વિધિભિḫ પ્રતિષેધૈશ્ ચ શાસ્ત્રિતૈર્ અપ્ય્ અશાસ્ત્રિતૈઃ । યથેષ્ટં નીયતે લોકો જલં નિમ્નોન્નતૈર્ ઇવ
શાસ્ત્રના નિયમો કે મનાઈઓથી, કે શાસ્ત્ર વિના પણ, લોકો પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે વહે છે, જેમ પાણી ઊંચા-નીચા જમીન પર વહે છે.
વિવેકામોદસર્વસ્વં ચેતẖકુસુમકોશતઃ । હૃત્વા મૂર્છાં પ્રયચ્છન્તિ વિષયા વિષવાયવઃ
વિષયોના ઝેર જેવા વાયુ મનના કૂકડાતા ફૂલમાંથી વિવેકની આખી સુગંધ ચોરી લે છે અને મૂર્છા પેદા કરે છે.
અસદ્ એવ તથા નામ દૃશ્યં સત્તામ્ ઉપાગતમ્ । યથા સદ્ એવાસદ્રૂપં સમ્પન્નમ્ અસદ્ એવ સત્
અસત્યને પણ ક્યારેક સાચું લાગતું હોય છે, અને સાચું પણ અસત્ય જેવું દેખાય છે; એ રીતે અસત્યને સાચું અને સાચું અસત્ય જેવું જણાય છે.
દોલયન્ત્યો ઽવનૌ દેહં સાગરાન્ સાગરાઙ્ગનાઃ । યથા ધાવન્તિ ધાવન્તિ જનતા વિષયાંસ્ તથા
જેમ દરિયાની લહેરો જમીન પર શરીરને ઉછાળે છે, એમ જ લોકો વિષયોની પાછળ દોડ્યા કરે છે, સતત દોડ્યા કરે છે.
ધાવન્તિ વિષયં લક્ષ્યમ્ ઉન્મુક્તાશ્ ચિત્તસાયકાઃ । સ્પૃશન્તિ ન ગુણં ભૂયẖ કૃતઘ્નાસ્ સૌહૃદં યથા
મનના તીરો એકવાર છોડાય પછી વિષયોના લક્ષ્ય તરફ દોડે છે; પછી તેઓ પુનઃ ગુણને સ્પર્શતા નથી, જેમ કૃતઘ્નો મિત્રતાને પાછા સ્વીકારતા નથી.
ઉત્પાતવાયુર્ એવાયુર્ મિત્રાણ્ય્ એવાતિશત્રવઃ । બન્ધવો બન્ધનાન્ય્ એવ ધનાન્ય્ એવાતિનૈધનમ્
આ જીવન તો ઉગ્ર પવન જેવું છે; મિત્રો પણ ક્યારેક મહા શત્રુ બની જાય છે; સંબંધીઓ બંધન સમાન છે અને ધન ખરેખર મહાન ગરીબી છે.
સુખાન્ય્ એવાતિદુẖખાનિ સમ્પદḫ પરમાપદઃ । ભોગા ભવમહારોગા રતિર્ એવ પરારતિઃ
આનંદ તો ખરેખર ભારે દુઃખ છે; સંપત્તિ એ સૌથી મોટી આપત્તિ છે; ભોગ એ જીવનની મોટી બીમારી છે; અને જે આનંદ લાગે છે, એ જ સાચું દુઃખ છે.
આપદસ્ સમ્પદસ્ સર્વાસ્ સુખં દુẖખાય કેવલમ્ । જીવિતં મરણાયૈવ બત માયા વિજૃમ્ભતે
બધી આપત્તિઓ પણ સંપત્તિ સમાન છે, અને સુખ માત્ર દુઃખ જ છે; જીવન તો મૃત્યુ માટે જ છે—હાય, માયા કેવી રીતે ફેલાય છે!
બહૂન્ કાલપરાવર્તાન્ ઇષ્ટાનિષ્ટાન્ સુખં મનાક્ । પશ્યન્ પ્રિયવિયોગાંશ્ ચ યાતિ જર્જરતાં જનઃ
સમયના અનેક ફેરફારો, સારા-નરસા અનુભવો અને પ્રિયજનોથી વિયોગ જોઈને, માણસ ધીરે-ધીરે થાકી જાય છે.
ભોગા વિષયસમ્ભોગા ભોગા ઇવ ફણાવતામ્ । દશન્ત્ય્ અપિ મનાક્ સ્પૃષ્ટા દૃષ્ટનષ્ટાḫ પ્રતિક્ષણમ્
ઇન્દ્રિયોના ભોગ તો સાપના આનંદ જેવા છે; થોડું પણ સ્પર્શ થાય તો દુઃખ આપે છે, અને જે દેખાય છે તે પળભર માં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
આયુર્ યાતિ નિરાયાસપદસમ્પ્રાપ્તિવર્જિતૈઃ । ઉદર્કભઙ્ગુરાકારૈẖ કરાલૈẖ કષ્ટચેષ્ટિતૈઃ
આ જીવન આરામ કે સુખ પામ્યા વિના, મુશ્કેલ અને ભયાનક કામોમાં જતાં, અંતે ફક્ત દુઃખ જ આપે છે.
ભોગાશાબદ્ધતૃષ્ણાનામ્ અવમાનḫ પદે પદે । આલાનપરિલીનાનાં વન્યાનામ્ ઇવ દન્તિનામ્
ભોગની તરસમાં બંધાયેલા લોકોને, દરેક પગલે અપમાન મળે છે, જેમ જંગલી હાથીઓ સાંકળે બંધાઈને દુઃખ પામે છે.
સમ્પદḫ પ્રમદાશ્ ચૈવ તરઙ્ગોત્સઙ્ગભઙ્ગુરાઃ । કસ્ તાસ્વ્ અહિફણાચ્છત્ત્રચ્છાયાસુ રમતે બુધઃ
ધન અને સ્ત્રીઓનું સુખ તરંગ જેવી ક્ષણિક છે; જેમ સાપના ફણાની છાંયામાં કોણ બુદ્ધિમાન આનંદ માણે?
સત્યં મનોરમાẖ કામાસ્ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ । કિં તુ મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં હિ જીવિતમ્
સાચું છે કે ઇચ્છાઓ મોહક છે અને વૈભવ મનોહર છે, પણ જીવન તો મદમસ્ત સ્ત્રીની ચંચળ નજર જેટલું અસ્થિર છે.
આપાતરમણીયેષુ રમન્તે વિષયેષુ યે । અત્યન્તવિરસાન્તેષુ પતન્તિ નરકેષુ તે
જે લોકો શરૂઆતમાં જ આકર્ષક લાગતાં ભોગોમાં આનંદ માણે છે, તેઓ જ્યારે એ ભોગો એકદમ નિરસ બની જાય છે ત્યારે દુઃખમાં પડી જાય છે.
દ્વન્દ્વદોષોપરુદ્ધાનિ દુસ્સાધાન્ય્ અસ્થિરાણિ ચ । ધનાન્ય્ અભવ્યસેવ્યાનિ મમ જાતુ ન તુષ્ટયે
દ્વૈતના દોષોથી અટવાયેલું, મેળવવામાં મુશ્કેલ અને અસ્થિર ધન માત્ર અયોગ્ય લોકો માટે જ યોગ્ય છે; એ ધનથી મને ક્યારેય સંતોષ મળ્યો નથી.
આપાતમાત્રમધુરા દુẖખપર્યવસાયિની । મોહનાયૈવ લોકસ્ય લક્ષ્મીẖ ક્ષણવિનાશિની
શ્રી માત્ર થોડા સમય માટે જ મીઠી લાગે છે, પછી તો દુઃખ જ આવે છે; એ તો જગતને ભ્રમિત કરવા માટે જ છે અને પળમાં નાશ પામે છે.
આપાતરમણીયાનિ વિમર્દવિરસાન્ય્ અતિ । સુખાન્ય્ આપત્પ્રધાનાનિ સઙ્ગતાનિ ખલૈર્ ઇવ
જે સુખો શરૂઆતમાં આનંદદાયક લાગે છે, તે ટૂંક સમયમાં જ ઝઘડાથી નિરસ બની જાય છે; જે સુખ માત્ર ક્ષણિક હોય છે, તે દુષ્ટોની સંગતમાં જ મળે છે.
શરદમ્બુધરચ્છાયાગત્વર્યો યૌવનશ્રિયઃ । આપાતરમ્યા વિષયાḫ પર્યન્તપરિતાપિનઃ
યૌવનની તેજસ્વિતા શરદના વાદળની છાયાની જેમ ક્ષણભંગુર છે; આનંદદાયક લાગતાં ભોગો અંતે દુઃખ જ આપે છે.
અન્તકḫ પર્યવસ્થાતા જીવિતે મહતામ્ અપિ । ચલાન્ય્ આયૂંષિ શાખાગ્રલમ્બામ્બૂનીવ દેહિનામ્
મહાન માણસો માટે પણ મૃત્યુ જ જીવનનો અંત લાવે છે; જીવાતોની આયુષ્ય અસ્થિર છે, એ ડાળીની ટોચે લટકતા પાણીની બૂંદ જેવી છે.
જીર્યન્તે જીર્યતẖ કેશા દન્તા જીર્યન્તિ જીર્યતઃ । ક્ષીયતે જીર્યતસ્ સર્વં તૃષ્ણૈવૈકા ન જીર્યતે
જેમ જેમ વય વધે છે, તેમ વાળ અને દાંત બગડે છે, બધું ધીરે ધીરે ક્ષીણ થાય છે; માત્ર ઇચ્છા જ એવી છે કે જે ક્યારેય જૂની થતી નથી.
ભોગાભોગાતિગહને સર્વસ્મિન્ કાયકાનને । પરમ્ ઉલ્લાસમ્ આયાતિ તૃષ્ણૈકા વિષમઞ્જરી
આ શરીર નામના ઘનઘોર જંગલમાં, ભોગ અને અભોગથી ભરેલા, માત્ર તૃષ્ણાની વાંકી ફૂલની જ મહાન ઉલ્લાસ થાય છે.
બાલ્યં યૌવનવદ્ યાતિ યૌવનં યાતિ બાલ્યવત્ । ઉપમાનોપમેયત્વં ભઙ્ગુરત્વે મિથો ઽનયોઃ
બાળપણ પણ યુવાનીની જેમ પસાર થઈ જાય છે, અને યુવાની પણ બાળપણની જેમ ચાલે જાય છે; બંનેની નાશવંતતા એવી છે, જેમ ઉપમા અને ઉપમેય બંને ક્ષણભંગુર હોય છે.
જીવિતં ગલતિ ક્ષિપ્રં જલમ્ અઞ્જલિતો યથા । પ્રવાહ ઇવ વાહિન્યા ગતં ન વિનિવર્તતે
જીવન પણ હાથની મુઠ્ઠીમાંથી પાણી સરકીને જાય એ રીતે ઝડપથી પસાર થઈ જાય છે; વહેતી નદીના પ્રવાહ જેવું, એક વાર ગયે પછી પાછું ફરતું નથી.
ઝગિત્ય્ એવાગતો દેહẖ કુતો ઽપ્ય્ અર્જુનવાતવત્ । યાતિ પશ્યત એવાસ્તં તરઙ્ગામ્બુદદીપવત્
દેહ અચાનક ક્યાંકથી, વાવાઝોડા જેવી ઝડપથી આવી જાય છે; અને આંખ સામે જ, તરંગ, વાદળ કે દીવા જેવી, ચાલે પણ જાય છે.
રમ્યેષ્વ્ અરમ્યતા દૃષ્ટા સ્થિરેષ્વ્ અસ્થિરતાપિ ચ । સત્યેષ્વ્ અસત્યતાર્થેષુ તેનેહ વિરસા વયમ્
સુંદરમાં પણ અસુંદરતા દેખાઈ આવે છે, અને સ્થિરમાં પણ અસ્થિરતા જોવા મળે છે; સાચા લાગે એવા વિષયોમાં પણ અસત્ય દેખાય છે—એથી આ દુનિયા પ્રત્યે અમને રસ રહ્યો નથી.
સુખં યદ્ આત્મવિશ્રાન્તૌ ગતે મનસિ સત્ત્વતામ્ । પાતાલે ભૂતલે સ્વર્ગે તન્ ન ભોગેષુ કેષુચિત્
જ્યારે મન શુદ્ધતામાં આત્મામાં આરામ પામે છે, ત્યારે જે આનંદ મળે છે, એવો આનંદ પાતાળમાં, ધરતી પર કે સ્વર્ગમાં કોઈ પણ ભોગમાં નથી મળતો.
અપિ સમ્પૂર્ણહૃદ્યાર્થાḫ પઞ્ચાપીન્દ્રિયવૃત્તયઃ । નાવર્જયન્તિ મામ્ એતા ભૃઙ્ગં ચિત્રલતા ઇવ
પાંચે ઇન્દ્રિયો મનને આનંદ આપનારા વિષયોથી ભરપૂર હોવા છતાં, એ બધાની પ્રવૃત્તિઓ મને આકર્ષતી નથી, જેમ રંગેલી વેલીને મધમાખી ખેંચાતી નથી.