સુખદુẖખાનુભવનાદ્ ભૂયો ભૂયો વિવર્તનાત્ । અનિત્યત્વાચ્ ચ ભાવાનાં સ્થિતા નિષ્કૌતુકા વયમ્
સુખ-દુઃખનો અનુભવ, વારંવાર બદલાવ અને વસ્તુઓની નાશવંતતા જોઈને, હવે અમને કશી જિજ્ઞાસા રહી નથી.
ભુક્તાનિ ભોગવૃન્દાનિ દૃષ્ટા ચાનિત્યતા ભૃશમ્ । નોપલભ્યત એવાતિવિશ્રાન્તિર્ ઇહ કુત્રચિત્
જીવનના બધા આનંદો માણી લીધા, નાશવંતતા પણ સારી રીતે જોઈ લીધી; છતાં અહીં ક્યાંય સંપૂર્ણ શાંતિ મળતી નથી.
ભ્રાન્તમ્ ઉત્તુઙ્ગશૃઙ્ગાસુ મેરૂપવનભૂમિષુ । લોકપાલપુરીષૂચ્ચૈસ્ સમ્પ્રાપ્તં કિમ્ અકૃત્રિમમ્
મહામેરુના ઊંચા શિખરોમાં, તેના જંગલોમાં અને લોકપાલોના ભવ્ય નગરોમાં ફર્યા પછી પણ, ત્યાં સાચું અને ખરો શું છે?
સર્વત્ર દારુભિર્ વૃક્ષા માંસૈર્ ભૂતાનિ ભૂર્ મૃદા । દુẖખાન્ય્ અનિત્યતા ચેતિ કથમ્ આશ્વાસ્યતે વદ
દરેક જગ્યાએ વૃક્ષો લાકડાંના બનેલા છે, જીવદયાઓ માંસના બનેલા છે, ધરતી માટીની છે, અને દુઃખ તથા નાશવંતપણું બધે છે—તો પછી, મનને શાંતિ કેવી રીતે મળે? કહો.
ન ધનાનિ ન મિત્રાણિ ન સુખાનિ ન બન્ધવઃ । શક્નુવન્તિ પરિત્રાતું કાલેન કલિતં જનમ્
ધન, મિત્રો, આનંદ કે સંબંધીઓ—કોઈ પણ સમયના વશ થયેલા મનુષ્યને બચાવી શકતા નથી.
જનો જરઢજીમૂતજાલવદ્ ગિરિકુક્ષિષુ । યાત્ય્ અન્તશ્શૂન્ય એવાસ્તં પાંસૂપચયપેલવઃ
જેમ વૃદ્ધ વાદળો પહાડની ગુફાઓમાં વિખેરાઈ જાય છે, તેમ માણસો પણ અંતે શૂન્યમાં લય પામે છે, ધૂળના ઢગલા જેટલા નબળા બની.
નેમે મનોરમાẖ કામા ન ચ રમ્યા વિભૂતયઃ । ઇદં મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં ચ જીવિતમ્
આ મોહક ઇચ્છાઓ ખરેખર મનોહર નથી, ને આ ભવ્ય સંપત્તિઓ પણ આનંદ આપતી નથી; અને આ જીવન પણ, મદમાં લિપ્ત સ્ત્રીઓના નજરના ઇશારાથી ડોલતું, સ્થિર નથી.
ક્વેવ કસ્ય કથં નામ કુત આશ્વાસનં મુને । અદ્ય શ્વો વા પદં પાપો મૃત્યુર્ મૂર્ધ્નિ નિયચ્છતિ
હે મુનિ, ક્યાં, કોને અને કેવી રીતે સાચી શાંતિ મળે છે? આજે કે કાલે, મૃત્યુ નામનો પાપી પોતાના પગ આપણા માથા પર મૂકી શકે છે.
શરીરં પર્ણવદ્ ભ્રંશિ જીવિતં જીર્ણસંસ્થિતિ । ધીરધીરતયા ગ્રસ્તા રસા નીરસતાં ગતાઃ
શરીર પાનની જેમ પડી જાય છે; જીવન પણ જૂનું થઈને ટકી રહ્યું છે; અને આનંદો, ધીરજવાળા કે અધીર, બધાને ભોગવીને હવે નિરસ થઈ ગયા છે.
નીતં મનોરથૈર્ એવ નીરસૈર્ આયુર્ આતતમ્ । ન મનસ્વિ ચમત્કારકારિ કિઞ્ચિદ્ અપીહિતમ્
આ જીવન ફક્ત નિરસ કલ્પનાઓમાં જ વીતી ગયું; એવા કોઈ કામ નથી થયા કે જે ઉન્નત મનને આશ્ચર્યચકિત કરે.
મોહો ઽદ્ય માન્દ્યમ્ આયાતો દેહો નેહોપપદ્યતે । અનાસ્થૈવોત્તમાવસ્થા સ્થાનાસ્થૈવાધમસ્થિતિઃ
હવે મોહથી મનમાં આળસ આવી ગયો છે, શરીર પણ હવે કોઈ કામ માટે યોગ્ય રહ્યું નથી. નિરસતા જ સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે, જ્યારે કોઈ સ્થાને જડપાઈ રહેવું સૌથી નીચી સ્થિતિ છે.
આપદ્ આપતિતૈવેયં મહામોહવિધાયિની । નિત્યમ્ ઇત્ય્ એવ મન્તવ્યં સક્તવ્યં નેહ સંસૃતૌ
આ આપત્તિ, જે મોટો મોહ લાવે છે, એને હંમેશા આપત્તિ જ માનવી જોઈએ; આ સંસારના ચક્રમાં ક્યારેય આસક્ત થવું નહીં.
વિધિભિḫ પ્રતિષેધૈશ્ ચ શાસ્ત્રિતૈર્ અપ્ય્ અશાસ્ત્રિતૈઃ । યથેષ્ટં નીયતે લોકો જલં નિમ્નોન્નતૈર્ ઇવ
શાસ્ત્રના નિયમો કે મનાઈઓથી, કે શાસ્ત્ર વિના પણ, લોકો પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે વહે છે, જેમ પાણી ઊંચા-નીચા જમીન પર વહે છે.
વિવેકામોદસર્વસ્વં ચેતẖકુસુમકોશતઃ । હૃત્વા મૂર્છાં પ્રયચ્છન્તિ વિષયા વિષવાયવઃ
વિષયોના ઝેર જેવા વાયુ મનના કૂકડાતા ફૂલમાંથી વિવેકની આખી સુગંધ ચોરી લે છે અને મૂર્છા પેદા કરે છે.
અસદ્ એવ તથા નામ દૃશ્યં સત્તામ્ ઉપાગતમ્ । યથા સદ્ એવાસદ્રૂપં સમ્પન્નમ્ અસદ્ એવ સત્
અસત્યને પણ ક્યારેક સાચું લાગતું હોય છે, અને સાચું પણ અસત્ય જેવું દેખાય છે; એ રીતે અસત્યને સાચું અને સાચું અસત્ય જેવું જણાય છે.
દોલયન્ત્યો ઽવનૌ દેહં સાગરાન્ સાગરાઙ્ગનાઃ । યથા ધાવન્તિ ધાવન્તિ જનતા વિષયાંસ્ તથા
જેમ દરિયાની લહેરો જમીન પર શરીરને ઉછાળે છે, એમ જ લોકો વિષયોની પાછળ દોડ્યા કરે છે, સતત દોડ્યા કરે છે.
ધાવન્તિ વિષયં લક્ષ્યમ્ ઉન્મુક્તાશ્ ચિત્તસાયકાઃ । સ્પૃશન્તિ ન ગુણં ભૂયẖ કૃતઘ્નાસ્ સૌહૃદં યથા
મનના તીરો એકવાર છોડાય પછી વિષયોના લક્ષ્ય તરફ દોડે છે; પછી તેઓ પુનઃ ગુણને સ્પર્શતા નથી, જેમ કૃતઘ્નો મિત્રતાને પાછા સ્વીકારતા નથી.
ઉત્પાતવાયુર્ એવાયુર્ મિત્રાણ્ય્ એવાતિશત્રવઃ । બન્ધવો બન્ધનાન્ય્ એવ ધનાન્ય્ એવાતિનૈધનમ્
આ જીવન તો ઉગ્ર પવન જેવું છે; મિત્રો પણ ક્યારેક મહા શત્રુ બની જાય છે; સંબંધીઓ બંધન સમાન છે અને ધન ખરેખર મહાન ગરીબી છે.
સુખાન્ય્ એવાતિદુẖખાનિ સમ્પદḫ પરમાપદઃ । ભોગા ભવમહારોગા રતિર્ એવ પરારતિઃ
આનંદ તો ખરેખર ભારે દુઃખ છે; સંપત્તિ એ સૌથી મોટી આપત્તિ છે; ભોગ એ જીવનની મોટી બીમારી છે; અને જે આનંદ લાગે છે, એ જ સાચું દુઃખ છે.
આપદસ્ સમ્પદસ્ સર્વાસ્ સુખં દુẖખાય કેવલમ્ । જીવિતં મરણાયૈવ બત માયા વિજૃમ્ભતે
બધી આપત્તિઓ પણ સંપત્તિ સમાન છે, અને સુખ માત્ર દુઃખ જ છે; જીવન તો મૃત્યુ માટે જ છે—હાય, માયા કેવી રીતે ફેલાય છે!
બહૂન્ કાલપરાવર્તાન્ ઇષ્ટાનિષ્ટાન્ સુખં મનાક્ । પશ્યન્ પ્રિયવિયોગાંશ્ ચ યાતિ જર્જરતાં જનઃ
સમયના અનેક ફેરફારો, સારા-નરસા અનુભવો અને પ્રિયજનોથી વિયોગ જોઈને, માણસ ધીરે-ધીરે થાકી જાય છે.
ભોગા વિષયસમ્ભોગા ભોગા ઇવ ફણાવતામ્ । દશન્ત્ય્ અપિ મનાક્ સ્પૃષ્ટા દૃષ્ટનષ્ટાḫ પ્રતિક્ષણમ્
ઇન્દ્રિયોના ભોગ તો સાપના આનંદ જેવા છે; થોડું પણ સ્પર્શ થાય તો દુઃખ આપે છે, અને જે દેખાય છે તે પળભર માં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
આયુર્ યાતિ નિરાયાસપદસમ્પ્રાપ્તિવર્જિતૈઃ । ઉદર્કભઙ્ગુરાકારૈẖ કરાલૈẖ કષ્ટચેષ્ટિતૈઃ
આ જીવન આરામ કે સુખ પામ્યા વિના, મુશ્કેલ અને ભયાનક કામોમાં જતાં, અંતે ફક્ત દુઃખ જ આપે છે.
ભોગાશાબદ્ધતૃષ્ણાનામ્ અવમાનḫ પદે પદે । આલાનપરિલીનાનાં વન્યાનામ્ ઇવ દન્તિનામ્
ભોગની તરસમાં બંધાયેલા લોકોને, દરેક પગલે અપમાન મળે છે, જેમ જંગલી હાથીઓ સાંકળે બંધાઈને દુઃખ પામે છે.
સમ્પદḫ પ્રમદાશ્ ચૈવ તરઙ્ગોત્સઙ્ગભઙ્ગુરાઃ । કસ્ તાસ્વ્ અહિફણાચ્છત્ત્રચ્છાયાસુ રમતે બુધઃ
ધન અને સ્ત્રીઓનું સુખ તરંગ જેવી ક્ષણિક છે; જેમ સાપના ફણાની છાંયામાં કોણ બુદ્ધિમાન આનંદ માણે?
સત્યં મનોરમાẖ કામાસ્ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ । કિં તુ મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં હિ જીવિતમ્
સાચું છે કે ઇચ્છાઓ મોહક છે અને વૈભવ મનોહર છે, પણ જીવન તો મદમસ્ત સ્ત્રીની ચંચળ નજર જેટલું અસ્થિર છે.
આપાતરમણીયેષુ રમન્તે વિષયેષુ યે । અત્યન્તવિરસાન્તેષુ પતન્તિ નરકેષુ તે
જે લોકો શરૂઆતમાં જ આકર્ષક લાગતાં ભોગોમાં આનંદ માણે છે, તેઓ જ્યારે એ ભોગો એકદમ નિરસ બની જાય છે ત્યારે દુઃખમાં પડી જાય છે.
દ્વન્દ્વદોષોપરુદ્ધાનિ દુસ્સાધાન્ય્ અસ્થિરાણિ ચ । ધનાન્ય્ અભવ્યસેવ્યાનિ મમ જાતુ ન તુષ્ટયે
દ્વૈતના દોષોથી અટવાયેલું, મેળવવામાં મુશ્કેલ અને અસ્થિર ધન માત્ર અયોગ્ય લોકો માટે જ યોગ્ય છે; એ ધનથી મને ક્યારેય સંતોષ મળ્યો નથી.
આપાતમાત્રમધુરા દુẖખપર્યવસાયિની । મોહનાયૈવ લોકસ્ય લક્ષ્મીẖ ક્ષણવિનાશિની
શ્રી માત્ર થોડા સમય માટે જ મીઠી લાગે છે, પછી તો દુઃખ જ આવે છે; એ તો જગતને ભ્રમિત કરવા માટે જ છે અને પળમાં નાશ પામે છે.
આપાતરમણીયાનિ વિમર્દવિરસાન્ય્ અતિ । સુખાન્ય્ આપત્પ્રધાનાનિ સઙ્ગતાનિ ખલૈર્ ઇવ
જે સુખો શરૂઆતમાં આનંદદાયક લાગે છે, તે ટૂંક સમયમાં જ ઝઘડાથી નિરસ બની જાય છે; જે સુખ માત્ર ક્ષણિક હોય છે, તે દુષ્ટોની સંગતમાં જ મળે છે.