વ્યવહારમહાવાહલેખા જડરયાકુલા । રાગદ્વેષઘનોલ્લાસા ભૂતલાલોલદેહિકા
આ જીવનના વહેણમાં મોટા મોટા વ્યવહારોની રેખાઓ દેખાય છે, જડતા અને વૃદ્ધાવસ્થાની થાકથી મન ઉલઝાય છે, રાગ અને દ્વેષની ઘાટી લહેરો ઉછળે છે, અને શરીર જમીન પર અસ્થિર રીતે તરે છે.
લોભમોહમહાવર્તા પાતોત્પાતવિવર્તિની । હા તપ્તા જીવિતાખ્યેયં નદી નદનશીતલા
લોભ અને મોહના મોટા ઘૂમરાટો ધરાવતી, પતન અને દુઃખની લહેરોમાં ફેરવાતી, આ所谓 જીવન નામની નદી કેટલી ગરમ છે અને શાંતિથી કેટલી દૂર છે!
અપૂર્વાણ્ય્ ઉપગચ્છન્તિ તથા પૂર્વાણિ યાન્ત્ય્ અલમ્ । સંસારસરિદમ્બૂનિ સઙ્ગતાનિ ધનાનિ ચ
નવું આવે છે અને જૂનું પૂરુંપણે વિદાય લે છે; સંસારની નદીનું પાણી અને એકઠું કરેલું ધન બધું જ એક દિવસ વહેંચાઈ જાય છે.
પ્રવૃત્તા યે નિવર્તન્તે તૈર્ અલં હતભાવકૈઃ । અપૂર્વા યે પ્રવર્તન્તે તેષ્વ્ અપ્ય્ આસ્થેહ કીદૃશી
જે લોકો આગળ વધ્યા છે તેઓ પાછા ફરી જાય છે, તેમનું મનોબળ ખોવાઈ ગયું છે અને તેઓ પર આધાર રાખવો વ્યર્થ છે; અને જે નવા આગળ વધે છે, એ પર પણ અહીં કેટલું વિશ્વાસ રાખી શકાય?
સર્વસ્યાસ્ સરિતો વારિ પ્રયાત્ય્ આયાતિ ચાકરાત્ । દેહનદ્યાḫ પયસ્ ત્વ્ આયુḫ પ્રયાત્ય્ આયાતિ નો પુનઃ
દરેક નદીનું પાણી તેના સ્ત્રોતમાંથી નીકળી જાય છે અને પાછું આવે છે, પણ શરીરની નદીમાં જે જીવનું રસ છે, એ એકવાર જાય પછી ક્યારેય પાછું આવતું નથી.
શતશḫ પરિવર્તન્તે પ્રતિપિણ્ડં ક્ષણં પ્રતિ । કુલાલચક્રિકાભાવા ઇવ ભાવા ભવામ્બુધૌ
દરેક જીવ માટે, દરેક ક્ષણે, અનેક રૂપો ફેરવાય છે, જેમ કુંભારનું ચાક સતત ફરતું રહે છે, એમ જન્મમરણના દરિયામાં જીવનના રૂપો સતત બદલાતાં રહે છે.
ચરન્તિ ચતુરાશ્ ચૌરા વિષમા વિષયારયઃ । હરન્તિ ભાવસર્વસ્વં જાગર્મિ સ્વપિમીહ કિમ્
આ વિષયરૂપી દુશ્મન ઇન્દ્રિયો ચતુર ચોરની જેમ ફરતી રહે છે અને મનુષ્યનું સર્વસ્વ ચોરી લે છે; હું જાગીશ કે ઊંઘીશ, અહીં એ有什么 ફરક પડે છે?
આયુષẖ ખણ્ડખણ્ડાશ્ ચ નિપતન્તḫ પુનḫ પુનઃ । ન કશ્ચિદ્ વેત્તિ કાલેન કૃતાનિ દિવસાન્ય્ અહો
આયુષ્યના ટુકડા વારંવાર પડી જાય છે; સમય પસાર થવાથી કેટલા દિવસ વીતી ગયા એ કોઈને ખબર પડતી નથી—હાય!
ઇદમ્ અદ્ય તથેદં શ્વસ્ તથેદમ્ ઇદમ્ અદ્ય મે । એવંકલનયા લોકો ગતં પ્રાપ્તં ન વેત્ત્ય્ અહો
આજે જે છે, એ જ કાલે પણ હશે; આજે જે મને છે, એ જ રીતે દુનિયા પસાર થાય છે અને પાછી આવે છે, પણ આ બધું કોઈ જાણતું નથી, અરે!
ભુક્તં પીતમ્ અનન્તાસુ ભ્રાન્તં ચ ભવભૂમિષુ । દૃષ્ટાનિ સુખદુẖખાનિ કિમ્ અન્યદ્ ઇહ સાધ્યતે
અનંત જન્મોમાં ખાધું, પીધું, અનેક જન્મભૂમિમાં ભટકાયો, સુખ-દુઃખ બધું જોયું; હવે અહીં બીજું શું કરવાનું બાકી રહ્યું?
સુખદુẖખાનુભવનાદ્ ભૂયો ભૂયો વિવર્તનાત્ । અનિત્યત્વાચ્ ચ ભાવાનાં સ્થિતા નિષ્કૌતુકા વયમ્
સુખ-દુઃખનો અનુભવ, વારંવાર બદલાવ અને વસ્તુઓની નાશવંતતા જોઈને, હવે અમને કશી જિજ્ઞાસા રહી નથી.
ભુક્તાનિ ભોગવૃન્દાનિ દૃષ્ટા ચાનિત્યતા ભૃશમ્ । નોપલભ્યત એવાતિવિશ્રાન્તિર્ ઇહ કુત્રચિત્
જીવનના બધા આનંદો માણી લીધા, નાશવંતતા પણ સારી રીતે જોઈ લીધી; છતાં અહીં ક્યાંય સંપૂર્ણ શાંતિ મળતી નથી.
ભ્રાન્તમ્ ઉત્તુઙ્ગશૃઙ્ગાસુ મેરૂપવનભૂમિષુ । લોકપાલપુરીષૂચ્ચૈસ્ સમ્પ્રાપ્તં કિમ્ અકૃત્રિમમ્
મહામેરુના ઊંચા શિખરોમાં, તેના જંગલોમાં અને લોકપાલોના ભવ્ય નગરોમાં ફર્યા પછી પણ, ત્યાં સાચું અને ખરો શું છે?
સર્વત્ર દારુભિર્ વૃક્ષા માંસૈર્ ભૂતાનિ ભૂર્ મૃદા । દુẖખાન્ય્ અનિત્યતા ચેતિ કથમ્ આશ્વાસ્યતે વદ
દરેક જગ્યાએ વૃક્ષો લાકડાંના બનેલા છે, જીવદયાઓ માંસના બનેલા છે, ધરતી માટીની છે, અને દુઃખ તથા નાશવંતપણું બધે છે—તો પછી, મનને શાંતિ કેવી રીતે મળે? કહો.
ન ધનાનિ ન મિત્રાણિ ન સુખાનિ ન બન્ધવઃ । શક્નુવન્તિ પરિત્રાતું કાલેન કલિતં જનમ્
ધન, મિત્રો, આનંદ કે સંબંધીઓ—કોઈ પણ સમયના વશ થયેલા મનુષ્યને બચાવી શકતા નથી.
જનો જરઢજીમૂતજાલવદ્ ગિરિકુક્ષિષુ । યાત્ય્ અન્તશ્શૂન્ય એવાસ્તં પાંસૂપચયપેલવઃ
જેમ વૃદ્ધ વાદળો પહાડની ગુફાઓમાં વિખેરાઈ જાય છે, તેમ માણસો પણ અંતે શૂન્યમાં લય પામે છે, ધૂળના ઢગલા જેટલા નબળા બની.
નેમે મનોરમાẖ કામા ન ચ રમ્યા વિભૂતયઃ । ઇદં મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં ચ જીવિતમ્
આ મોહક ઇચ્છાઓ ખરેખર મનોહર નથી, ને આ ભવ્ય સંપત્તિઓ પણ આનંદ આપતી નથી; અને આ જીવન પણ, મદમાં લિપ્ત સ્ત્રીઓના નજરના ઇશારાથી ડોલતું, સ્થિર નથી.
ક્વેવ કસ્ય કથં નામ કુત આશ્વાસનં મુને । અદ્ય શ્વો વા પદં પાપો મૃત્યુર્ મૂર્ધ્નિ નિયચ્છતિ
હે મુનિ, ક્યાં, કોને અને કેવી રીતે સાચી શાંતિ મળે છે? આજે કે કાલે, મૃત્યુ નામનો પાપી પોતાના પગ આપણા માથા પર મૂકી શકે છે.
શરીરં પર્ણવદ્ ભ્રંશિ જીવિતં જીર્ણસંસ્થિતિ । ધીરધીરતયા ગ્રસ્તા રસા નીરસતાં ગતાઃ
શરીર પાનની જેમ પડી જાય છે; જીવન પણ જૂનું થઈને ટકી રહ્યું છે; અને આનંદો, ધીરજવાળા કે અધીર, બધાને ભોગવીને હવે નિરસ થઈ ગયા છે.
નીતં મનોરથૈર્ એવ નીરસૈર્ આયુર્ આતતમ્ । ન મનસ્વિ ચમત્કારકારિ કિઞ્ચિદ્ અપીહિતમ્
આ જીવન ફક્ત નિરસ કલ્પનાઓમાં જ વીતી ગયું; એવા કોઈ કામ નથી થયા કે જે ઉન્નત મનને આશ્ચર્યચકિત કરે.
મોહો ઽદ્ય માન્દ્યમ્ આયાતો દેહો નેહોપપદ્યતે । અનાસ્થૈવોત્તમાવસ્થા સ્થાનાસ્થૈવાધમસ્થિતિઃ
હવે મોહથી મનમાં આળસ આવી ગયો છે, શરીર પણ હવે કોઈ કામ માટે યોગ્ય રહ્યું નથી. નિરસતા જ સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે, જ્યારે કોઈ સ્થાને જડપાઈ રહેવું સૌથી નીચી સ્થિતિ છે.
આપદ્ આપતિતૈવેયં મહામોહવિધાયિની । નિત્યમ્ ઇત્ય્ એવ મન્તવ્યં સક્તવ્યં નેહ સંસૃતૌ
આ આપત્તિ, જે મોટો મોહ લાવે છે, એને હંમેશા આપત્તિ જ માનવી જોઈએ; આ સંસારના ચક્રમાં ક્યારેય આસક્ત થવું નહીં.
વિધિભિḫ પ્રતિષેધૈશ્ ચ શાસ્ત્રિતૈર્ અપ્ય્ અશાસ્ત્રિતૈઃ । યથેષ્ટં નીયતે લોકો જલં નિમ્નોન્નતૈર્ ઇવ
શાસ્ત્રના નિયમો કે મનાઈઓથી, કે શાસ્ત્ર વિના પણ, લોકો પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે વહે છે, જેમ પાણી ઊંચા-નીચા જમીન પર વહે છે.
વિવેકામોદસર્વસ્વં ચેતẖકુસુમકોશતઃ । હૃત્વા મૂર્છાં પ્રયચ્છન્તિ વિષયા વિષવાયવઃ
વિષયોના ઝેર જેવા વાયુ મનના કૂકડાતા ફૂલમાંથી વિવેકની આખી સુગંધ ચોરી લે છે અને મૂર્છા પેદા કરે છે.
અસદ્ એવ તથા નામ દૃશ્યં સત્તામ્ ઉપાગતમ્ । યથા સદ્ એવાસદ્રૂપં સમ્પન્નમ્ અસદ્ એવ સત્
અસત્યને પણ ક્યારેક સાચું લાગતું હોય છે, અને સાચું પણ અસત્ય જેવું દેખાય છે; એ રીતે અસત્યને સાચું અને સાચું અસત્ય જેવું જણાય છે.
દોલયન્ત્યો ઽવનૌ દેહં સાગરાન્ સાગરાઙ્ગનાઃ । યથા ધાવન્તિ ધાવન્તિ જનતા વિષયાંસ્ તથા
જેમ દરિયાની લહેરો જમીન પર શરીરને ઉછાળે છે, એમ જ લોકો વિષયોની પાછળ દોડ્યા કરે છે, સતત દોડ્યા કરે છે.
ધાવન્તિ વિષયં લક્ષ્યમ્ ઉન્મુક્તાશ્ ચિત્તસાયકાઃ । સ્પૃશન્તિ ન ગુણં ભૂયẖ કૃતઘ્નાસ્ સૌહૃદં યથા
મનના તીરો એકવાર છોડાય પછી વિષયોના લક્ષ્ય તરફ દોડે છે; પછી તેઓ પુનઃ ગુણને સ્પર્શતા નથી, જેમ કૃતઘ્નો મિત્રતાને પાછા સ્વીકારતા નથી.
ઉત્પાતવાયુર્ એવાયુર્ મિત્રાણ્ય્ એવાતિશત્રવઃ । બન્ધવો બન્ધનાન્ય્ એવ ધનાન્ય્ એવાતિનૈધનમ્
આ જીવન તો ઉગ્ર પવન જેવું છે; મિત્રો પણ ક્યારેક મહા શત્રુ બની જાય છે; સંબંધીઓ બંધન સમાન છે અને ધન ખરેખર મહાન ગરીબી છે.
સુખાન્ય્ એવાતિદુẖખાનિ સમ્પદḫ પરમાપદઃ । ભોગા ભવમહારોગા રતિર્ એવ પરારતિઃ
આનંદ તો ખરેખર ભારે દુઃખ છે; સંપત્તિ એ સૌથી મોટી આપત્તિ છે; ભોગ એ જીવનની મોટી બીમારી છે; અને જે આનંદ લાગે છે, એ જ સાચું દુઃખ છે.
આપદસ્ સમ્પદસ્ સર્વાસ્ સુખં દુẖખાય કેવલમ્ । જીવિતં મરણાયૈવ બત માયા વિજૃમ્ભતે
બધી આપત્તિઓ પણ સંપત્તિ સમાન છે, અને સુખ માત્ર દુઃખ જ છે; જીવન તો મૃત્યુ માટે જ છે—હાય, માયા કેવી રીતે ફેલાય છે!