દૃશ્યનદ્યામ્ અથો ચિત્તજલકલ્લોલહેલયા । ચક્રાવર્તોહ્યમાનેન મયોદ્વિગ્નેન ચિન્તિતમ્
આ દૃશ્યરૂપ નદીમાં, મારા મનને વિચારોની લહેરોએ ઉથલપાથલ કર્યું, ચક્રવાતમાં ફસાઈને હું ચિંતિત અને ગભરાયેલો રહ્યો.
સંસારસાગરે દૃશ્યકલોલ્લૈર્ અહમ્ આકુલઃ । કાલેનોદ્વેગમ્ આયાતશ્ ચાતકો ઽવગ્રહે યથા
આ સંસારના મહાસાગરમાં, દૃશ્યના મોજાંઓએ મને ગભરાવી દીધો; સમય જતાં મારા મનમાં ઉદ્વેગ ઊભો થયો, જેમ ચાતક પક્ષી તપસમાં તરસે છે.
સંવિન્માત્રૈકસારેષુ રમ્યં ભોગેષુ નામ કિમ્ । અવતિષ્ઠે ગતોદ્વેગં સંવિદ્વ્યોમ્ન્ય્ એવ કેવલમ્
શુદ્ધ ચેતનાની જ સત્તાવાળા આ આનંદમાં શું રાખ્યું છે? હવે હું ચિંતા-ઉદ્વેગથી મુક્ત થઈ, માત્ર ચેતનાના આકાશમાં જ સ્થિર રહ્યો છું.
શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધમાત્રાદ્ ઋતે પરમ્ । નેહ કિઞ્ચન નામાસ્તિ કિમ્ એતાવત્ય્ અલં રમે
અહીં અવાજ, રૂપ, સ્વાદ, સ્પર્શ અને સુગંધ સિવાય બીજું કંઈ નથી; તો પછી આવા સીમિત વિષયોમાં આનંદ શું લેવું?
વિન્માત્રાકાશમ્ એવૈતત્ સર્વં વિન્માત્રમ્ એવ વા । તત્ કિમ્ અત્રાસદાકારે રમે નષ્ટમતિર્ યથા
આ બધું તો માત્ર ચેતનાનું આકાશ છે, કે પછી ચેતના જ છે; તો પછી અસત્ય રૂપોમાં, મન ગુમાવનારની જેમ, હું કેમ આનંદ માણું?
વિષયા વિષવૈષમ્યા વામાẖ કામવિમોહદાઃ । રસા વિરસવૈરસ્યા લુઠન્ન્ એષુ ન કો હતઃ
વિષયો તો સ્વભાવથી જ અસંગત અને ચંચળ છે, કામના અને મોહ પેદા કરે છે; એમના રસ પણ ફિકાશ અને અસ્વાદ છે—એમાં લપટાયને કોણ બરબાદ થતો નથી?
જીર્ણજીવિતજમ્બાલજરચ્છફરિકાં મતિમ્ । કાયદ્રુમગતાદાતું જરેચ્છતિ બૃહદ્બકી
જૂનું અને થાકેલું જીવન, જે ગંદકીથી ભરેલું છે, એમાં રહેલી મનની માછલીને વૃદ્ધાવસ્થાની મોટી બગલા પકડી લેવા માટે તલપાપડ છે.
કાયો ઽયમ્ અચિરાપાયો બુદ્બુદો ઽમ્બુનિધાવ્ ઇવ । સ્ફુરન્ન્ એવ પુરો ઽન્તર્ધિં યાતિ દીપશિખા યથા
આ શરીર તો તરત જ વિલીન થઈ જાય છે, જેમ કે દરિયામાં ઊભરાતો એક બુલબુલો; દીવાના શીખ જેવી, આંખ સામે ઝબકે છે અને પળમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
વિવિધાકુલકલ્લોલા ચક્રાવર્તવિધાયિની । મૃતિજન્મબૃહત્કૂલા સુખદુẖખતરઙ્ગિણી
આ જીવન તો એક મોટી નદી જેવી છે, જેમાં અનેક પ્રકારની ઉથલપાથલની લહેરો છે, જન્મ અને મૃત્યુના મોટા કાંઠા છે, અને સુખ-દુઃખની તરંગો સતત ઊઠતી રહે છે.
યૌવનોલ્લાસકલિલા જરાધવલફેનિલા । કાકતાલીયયોગેન સમ્પન્નસુખબુદ્બુદા
યૌવનની મસ્તીમાં મલિન થયેલું અને વૃદ્ધાવસ્થાની સફેદ ફેનથી ભરેલું છે, અને કાગળ અને તાડફળના અચાનક મળવા જેવી, ક્ષણિક સુખની બુલબુલીઓથી ભરપૂર છે.
વ્યવહારમહાવાહલેખા જડરયાકુલા । રાગદ્વેષઘનોલ્લાસા ભૂતલાલોલદેહિકા
આ જીવનના વહેણમાં મોટા મોટા વ્યવહારોની રેખાઓ દેખાય છે, જડતા અને વૃદ્ધાવસ્થાની થાકથી મન ઉલઝાય છે, રાગ અને દ્વેષની ઘાટી લહેરો ઉછળે છે, અને શરીર જમીન પર અસ્થિર રીતે તરે છે.
લોભમોહમહાવર્તા પાતોત્પાતવિવર્તિની । હા તપ્તા જીવિતાખ્યેયં નદી નદનશીતલા
લોભ અને મોહના મોટા ઘૂમરાટો ધરાવતી, પતન અને દુઃખની લહેરોમાં ફેરવાતી, આ所谓 જીવન નામની નદી કેટલી ગરમ છે અને શાંતિથી કેટલી દૂર છે!
અપૂર્વાણ્ય્ ઉપગચ્છન્તિ તથા પૂર્વાણિ યાન્ત્ય્ અલમ્ । સંસારસરિદમ્બૂનિ સઙ્ગતાનિ ધનાનિ ચ
નવું આવે છે અને જૂનું પૂરુંપણે વિદાય લે છે; સંસારની નદીનું પાણી અને એકઠું કરેલું ધન બધું જ એક દિવસ વહેંચાઈ જાય છે.
પ્રવૃત્તા યે નિવર્તન્તે તૈર્ અલં હતભાવકૈઃ । અપૂર્વા યે પ્રવર્તન્તે તેષ્વ્ અપ્ય્ આસ્થેહ કીદૃશી
જે લોકો આગળ વધ્યા છે તેઓ પાછા ફરી જાય છે, તેમનું મનોબળ ખોવાઈ ગયું છે અને તેઓ પર આધાર રાખવો વ્યર્થ છે; અને જે નવા આગળ વધે છે, એ પર પણ અહીં કેટલું વિશ્વાસ રાખી શકાય?
સર્વસ્યાસ્ સરિતો વારિ પ્રયાત્ય્ આયાતિ ચાકરાત્ । દેહનદ્યાḫ પયસ્ ત્વ્ આયુḫ પ્રયાત્ય્ આયાતિ નો પુનઃ
દરેક નદીનું પાણી તેના સ્ત્રોતમાંથી નીકળી જાય છે અને પાછું આવે છે, પણ શરીરની નદીમાં જે જીવનું રસ છે, એ એકવાર જાય પછી ક્યારેય પાછું આવતું નથી.
શતશḫ પરિવર્તન્તે પ્રતિપિણ્ડં ક્ષણં પ્રતિ । કુલાલચક્રિકાભાવા ઇવ ભાવા ભવામ્બુધૌ
દરેક જીવ માટે, દરેક ક્ષણે, અનેક રૂપો ફેરવાય છે, જેમ કુંભારનું ચાક સતત ફરતું રહે છે, એમ જન્મમરણના દરિયામાં જીવનના રૂપો સતત બદલાતાં રહે છે.
ચરન્તિ ચતુરાશ્ ચૌરા વિષમા વિષયારયઃ । હરન્તિ ભાવસર્વસ્વં જાગર્મિ સ્વપિમીહ કિમ્
આ વિષયરૂપી દુશ્મન ઇન્દ્રિયો ચતુર ચોરની જેમ ફરતી રહે છે અને મનુષ્યનું સર્વસ્વ ચોરી લે છે; હું જાગીશ કે ઊંઘીશ, અહીં એ有什么 ફરક પડે છે?
આયુષẖ ખણ્ડખણ્ડાશ્ ચ નિપતન્તḫ પુનḫ પુનઃ । ન કશ્ચિદ્ વેત્તિ કાલેન કૃતાનિ દિવસાન્ય્ અહો
આયુષ્યના ટુકડા વારંવાર પડી જાય છે; સમય પસાર થવાથી કેટલા દિવસ વીતી ગયા એ કોઈને ખબર પડતી નથી—હાય!
ઇદમ્ અદ્ય તથેદં શ્વસ્ તથેદમ્ ઇદમ્ અદ્ય મે । એવંકલનયા લોકો ગતં પ્રાપ્તં ન વેત્ત્ય્ અહો
આજે જે છે, એ જ કાલે પણ હશે; આજે જે મને છે, એ જ રીતે દુનિયા પસાર થાય છે અને પાછી આવે છે, પણ આ બધું કોઈ જાણતું નથી, અરે!
ભુક્તં પીતમ્ અનન્તાસુ ભ્રાન્તં ચ ભવભૂમિષુ । દૃષ્ટાનિ સુખદુẖખાનિ કિમ્ અન્યદ્ ઇહ સાધ્યતે
અનંત જન્મોમાં ખાધું, પીધું, અનેક જન્મભૂમિમાં ભટકાયો, સુખ-દુઃખ બધું જોયું; હવે અહીં બીજું શું કરવાનું બાકી રહ્યું?
સુખદુẖખાનુભવનાદ્ ભૂયો ભૂયો વિવર્તનાત્ । અનિત્યત્વાચ્ ચ ભાવાનાં સ્થિતા નિષ્કૌતુકા વયમ્
સુખ-દુઃખનો અનુભવ, વારંવાર બદલાવ અને વસ્તુઓની નાશવંતતા જોઈને, હવે અમને કશી જિજ્ઞાસા રહી નથી.
ભુક્તાનિ ભોગવૃન્દાનિ દૃષ્ટા ચાનિત્યતા ભૃશમ્ । નોપલભ્યત એવાતિવિશ્રાન્તિર્ ઇહ કુત્રચિત્
જીવનના બધા આનંદો માણી લીધા, નાશવંતતા પણ સારી રીતે જોઈ લીધી; છતાં અહીં ક્યાંય સંપૂર્ણ શાંતિ મળતી નથી.
ભ્રાન્તમ્ ઉત્તુઙ્ગશૃઙ્ગાસુ મેરૂપવનભૂમિષુ । લોકપાલપુરીષૂચ્ચૈસ્ સમ્પ્રાપ્તં કિમ્ અકૃત્રિમમ્
મહામેરુના ઊંચા શિખરોમાં, તેના જંગલોમાં અને લોકપાલોના ભવ્ય નગરોમાં ફર્યા પછી પણ, ત્યાં સાચું અને ખરો શું છે?
સર્વત્ર દારુભિર્ વૃક્ષા માંસૈર્ ભૂતાનિ ભૂર્ મૃદા । દુẖખાન્ય્ અનિત્યતા ચેતિ કથમ્ આશ્વાસ્યતે વદ
દરેક જગ્યાએ વૃક્ષો લાકડાંના બનેલા છે, જીવદયાઓ માંસના બનેલા છે, ધરતી માટીની છે, અને દુઃખ તથા નાશવંતપણું બધે છે—તો પછી, મનને શાંતિ કેવી રીતે મળે? કહો.
ન ધનાનિ ન મિત્રાણિ ન સુખાનિ ન બન્ધવઃ । શક્નુવન્તિ પરિત્રાતું કાલેન કલિતં જનમ્
ધન, મિત્રો, આનંદ કે સંબંધીઓ—કોઈ પણ સમયના વશ થયેલા મનુષ્યને બચાવી શકતા નથી.
જનો જરઢજીમૂતજાલવદ્ ગિરિકુક્ષિષુ । યાત્ય્ અન્તશ્શૂન્ય એવાસ્તં પાંસૂપચયપેલવઃ
જેમ વૃદ્ધ વાદળો પહાડની ગુફાઓમાં વિખેરાઈ જાય છે, તેમ માણસો પણ અંતે શૂન્યમાં લય પામે છે, ધૂળના ઢગલા જેટલા નબળા બની.
નેમે મનોરમાẖ કામા ન ચ રમ્યા વિભૂતયઃ । ઇદં મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં ચ જીવિતમ્
આ મોહક ઇચ્છાઓ ખરેખર મનોહર નથી, ને આ ભવ્ય સંપત્તિઓ પણ આનંદ આપતી નથી; અને આ જીવન પણ, મદમાં લિપ્ત સ્ત્રીઓના નજરના ઇશારાથી ડોલતું, સ્થિર નથી.
ક્વેવ કસ્ય કથં નામ કુત આશ્વાસનં મુને । અદ્ય શ્વો વા પદં પાપો મૃત્યુર્ મૂર્ધ્નિ નિયચ્છતિ
હે મુનિ, ક્યાં, કોને અને કેવી રીતે સાચી શાંતિ મળે છે? આજે કે કાલે, મૃત્યુ નામનો પાપી પોતાના પગ આપણા માથા પર મૂકી શકે છે.
શરીરં પર્ણવદ્ ભ્રંશિ જીવિતં જીર્ણસંસ્થિતિ । ધીરધીરતયા ગ્રસ્તા રસા નીરસતાં ગતાઃ
શરીર પાનની જેમ પડી જાય છે; જીવન પણ જૂનું થઈને ટકી રહ્યું છે; અને આનંદો, ધીરજવાળા કે અધીર, બધાને ભોગવીને હવે નિરસ થઈ ગયા છે.
નીતં મનોરથૈર્ એવ નીરસૈર્ આયુર્ આતતમ્ । ન મનસ્વિ ચમત્કારકારિ કિઞ્ચિદ્ અપીહિતમ્
આ જીવન ફક્ત નિરસ કલ્પનાઓમાં જ વીતી ગયું; એવા કોઈ કામ નથી થયા કે જે ઉન્નત મનને આશ્ચર્યચકિત કરે.