કરકાશનિપાતેન તેન તસ્મિન્ દિગન્તરે । મયૂરḫ પ્રાવૃષીવાસૌ બુદ્ધો ઽબોધિ વનાવનેઃ
તે વીજળીના પડઘા સાથે, બીજા દિશામાં, વરસાદી ઋતુમાં જેમ મોર જાગી ઊઠે છે, તેમ અજ્ઞાનના જંગલમાંથી તે મોર જાણે જાગૃત થયો.
બભાવ્ આસાદિતાઙ્ગશ્રીર્ વિકાસિતવિલોચનઃ । ધારાનિકરફુલ્લાત્મા પ્રાવૃષીવામ્બુજાકરઃ
તેના અંગો સૌંદર્યથી શોભી ઉઠ્યા, આંખો સંપૂર્ણ ખુલ્લી થઈ, અને મનમાં આનંદની ધારા વહેતી જાણે વરસાદમાં ખીલેલા કમળના તળાવ જેવું રૂપ ધારણ કર્યું.
પ્રબુદ્ધં સમ્પ્રશાન્તાયાં વૃષ્ટૌ તમ્ અહમ્ અગ્રતઃ । અપૃચ્છં સ્વચ્છમ્ આવૃત્ત્યા નિવૃત્તં પરમાર્થતઃ
જ્યારે વરસાદ શમાઈ ગયો અને તે જાગૃત તથા શાંત થયો, ત્યારે હું તેની સામે ગયો અને સ્વચ્છ હૃદયથી, સાચા અર્થમાં શાંત થઈ, તેને પ્રશ્ન કર્યો.
ક્વ સ્થિતો ઽસિ કરોષીદં કિં ચ ભો મુનિનાયક । કસ્ ત્વં કસ્માદ્ અલં દૂરાન્ ન ભ્રંશમ્ અપિ ચેતસિ
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તું ક્યાં છે અને અહીં શું કરી રહ્યો છે? તું કોણ છે અને એવું શું કારણ છે કે તારો મન એટલી દૂર રહીને પણ જરા પણ ચંચળ થતું નથી?
ઇત્ય્ ઉક્તો મામ્ અસૌ પ્રેક્ષ્ય સંસ્મૃત્ય પ્રાક્તનીં ગતિમ્ । ઉવાચ વચનં ચારુ ચાતકો જલદં યથા
આ રીતે મને કહેતાં, તેણે મને જોયું અને પોતાનું પહેલાનું જીવન યાદ કરીને, મીઠા શબ્દોમાં વાત કરી, જેમ ચાતક પક્ષી વાદળને બોલે છે.
પ્રતિપાલય મે યાવત્ સ્વવૃત્તાન્તં સ્મરામ્ય્ અહમ્ । કથયિષ્યામિ તે પશ્ચાત્ પાશ્ચાત્યં વૃત્તમ્ આત્મનઃ
મારે પોતાનું જીવનકથાનું સ્મરણ થાય ત્યાં સુધી થોડી રાહ જો, પછી હું તને મારી પછીની ઘટનાઓ કહીશ.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચિન્તયિત્વાશુ સ યથાવૃત્તમ્ અક્ષતમ્ । સ્મૃતવાન્ સાયમ્ અહ્નીવ સમાચરિતમ્ આત્મનઃ
આવું કહીને, તેણે તરત જ વિચાર્યું અને જેમ હતું તેમ પોતાનાં કામો યાદ કર્યા, જેમ સાંજે માણસ આખો દિવસ શું કર્યું એ યાદ કરે છે.
મામ્ અથોવાચ વચનં ચારુ ચન્દ્રાંશુશીતલમ્ । આહ્લાદકમ્ અનિન્દ્યં ચ નિરવદ્યં સુખોદયમ્
પછી તેણે મને એવી વાત કરી, જે ચાંદની જેવી ઠંડી, આનંદદાયક, નિર્દોષ, દોષરહિત અને સુખ આપનારી હતી.
અધુના ત્વં મયા બ્રહ્મન્ પરિજ્ઞાતો ઽભિવાદયે । અતિક્રમો ઽયં ક્ષન્તવ્યસ્ સ્વભાવો હિ સતાં ક્ષમા
હવે, બ્રાહ્મણ, હું તને ઓળખી લીધો છે અને તને વંદન કરું છું. મારા આ અપરાધને માફ કરજે, કારણ કે માફી આપવી સજ્જનોનું સ્વભાવ છે.
મુને ચિરમ્ અહં ભ્રાન્તો દેવોપવનભૂમિષુ । ભોગામોદવિમોહેષુ ષટ્પદḫ પદ્મિનીષ્વ્ ઇવ
મુનિ, હું લાંબા સમયથી દેવતાઓના બગીચામાં ભટકતો રહ્યો, ભોગ અને આનંદમાં મગ્ન રહીને, જાણે કમળોમાં ફરતો મધમાખી.
દૃશ્યનદ્યામ્ અથો ચિત્તજલકલ્લોલહેલયા । ચક્રાવર્તોહ્યમાનેન મયોદ્વિગ્નેન ચિન્તિતમ્
આ દૃશ્યરૂપ નદીમાં, મારા મનને વિચારોની લહેરોએ ઉથલપાથલ કર્યું, ચક્રવાતમાં ફસાઈને હું ચિંતિત અને ગભરાયેલો રહ્યો.
સંસારસાગરે દૃશ્યકલોલ્લૈર્ અહમ્ આકુલઃ । કાલેનોદ્વેગમ્ આયાતશ્ ચાતકો ઽવગ્રહે યથા
આ સંસારના મહાસાગરમાં, દૃશ્યના મોજાંઓએ મને ગભરાવી દીધો; સમય જતાં મારા મનમાં ઉદ્વેગ ઊભો થયો, જેમ ચાતક પક્ષી તપસમાં તરસે છે.
સંવિન્માત્રૈકસારેષુ રમ્યં ભોગેષુ નામ કિમ્ । અવતિષ્ઠે ગતોદ્વેગં સંવિદ્વ્યોમ્ન્ય્ એવ કેવલમ્
શુદ્ધ ચેતનાની જ સત્તાવાળા આ આનંદમાં શું રાખ્યું છે? હવે હું ચિંતા-ઉદ્વેગથી મુક્ત થઈ, માત્ર ચેતનાના આકાશમાં જ સ્થિર રહ્યો છું.
શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધમાત્રાદ્ ઋતે પરમ્ । નેહ કિઞ્ચન નામાસ્તિ કિમ્ એતાવત્ય્ અલં રમે
અહીં અવાજ, રૂપ, સ્વાદ, સ્પર્શ અને સુગંધ સિવાય બીજું કંઈ નથી; તો પછી આવા સીમિત વિષયોમાં આનંદ શું લેવું?
વિન્માત્રાકાશમ્ એવૈતત્ સર્વં વિન્માત્રમ્ એવ વા । તત્ કિમ્ અત્રાસદાકારે રમે નષ્ટમતિર્ યથા
આ બધું તો માત્ર ચેતનાનું આકાશ છે, કે પછી ચેતના જ છે; તો પછી અસત્ય રૂપોમાં, મન ગુમાવનારની જેમ, હું કેમ આનંદ માણું?
વિષયા વિષવૈષમ્યા વામાẖ કામવિમોહદાઃ । રસા વિરસવૈરસ્યા લુઠન્ન્ એષુ ન કો હતઃ
વિષયો તો સ્વભાવથી જ અસંગત અને ચંચળ છે, કામના અને મોહ પેદા કરે છે; એમના રસ પણ ફિકાશ અને અસ્વાદ છે—એમાં લપટાયને કોણ બરબાદ થતો નથી?
જીર્ણજીવિતજમ્બાલજરચ્છફરિકાં મતિમ્ । કાયદ્રુમગતાદાતું જરેચ્છતિ બૃહદ્બકી
જૂનું અને થાકેલું જીવન, જે ગંદકીથી ભરેલું છે, એમાં રહેલી મનની માછલીને વૃદ્ધાવસ્થાની મોટી બગલા પકડી લેવા માટે તલપાપડ છે.
કાયો ઽયમ્ અચિરાપાયો બુદ્બુદો ઽમ્બુનિધાવ્ ઇવ । સ્ફુરન્ન્ એવ પુરો ઽન્તર્ધિં યાતિ દીપશિખા યથા
આ શરીર તો તરત જ વિલીન થઈ જાય છે, જેમ કે દરિયામાં ઊભરાતો એક બુલબુલો; દીવાના શીખ જેવી, આંખ સામે ઝબકે છે અને પળમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
વિવિધાકુલકલ્લોલા ચક્રાવર્તવિધાયિની । મૃતિજન્મબૃહત્કૂલા સુખદુẖખતરઙ્ગિણી
આ જીવન તો એક મોટી નદી જેવી છે, જેમાં અનેક પ્રકારની ઉથલપાથલની લહેરો છે, જન્મ અને મૃત્યુના મોટા કાંઠા છે, અને સુખ-દુઃખની તરંગો સતત ઊઠતી રહે છે.
યૌવનોલ્લાસકલિલા જરાધવલફેનિલા । કાકતાલીયયોગેન સમ્પન્નસુખબુદ્બુદા
યૌવનની મસ્તીમાં મલિન થયેલું અને વૃદ્ધાવસ્થાની સફેદ ફેનથી ભરેલું છે, અને કાગળ અને તાડફળના અચાનક મળવા જેવી, ક્ષણિક સુખની બુલબુલીઓથી ભરપૂર છે.
વ્યવહારમહાવાહલેખા જડરયાકુલા । રાગદ્વેષઘનોલ્લાસા ભૂતલાલોલદેહિકા
આ જીવનના વહેણમાં મોટા મોટા વ્યવહારોની રેખાઓ દેખાય છે, જડતા અને વૃદ્ધાવસ્થાની થાકથી મન ઉલઝાય છે, રાગ અને દ્વેષની ઘાટી લહેરો ઉછળે છે, અને શરીર જમીન પર અસ્થિર રીતે તરે છે.
લોભમોહમહાવર્તા પાતોત્પાતવિવર્તિની । હા તપ્તા જીવિતાખ્યેયં નદી નદનશીતલા
લોભ અને મોહના મોટા ઘૂમરાટો ધરાવતી, પતન અને દુઃખની લહેરોમાં ફેરવાતી, આ所谓 જીવન નામની નદી કેટલી ગરમ છે અને શાંતિથી કેટલી દૂર છે!
અપૂર્વાણ્ય્ ઉપગચ્છન્તિ તથા પૂર્વાણિ યાન્ત્ય્ અલમ્ । સંસારસરિદમ્બૂનિ સઙ્ગતાનિ ધનાનિ ચ
નવું આવે છે અને જૂનું પૂરુંપણે વિદાય લે છે; સંસારની નદીનું પાણી અને એકઠું કરેલું ધન બધું જ એક દિવસ વહેંચાઈ જાય છે.
પ્રવૃત્તા યે નિવર્તન્તે તૈર્ અલં હતભાવકૈઃ । અપૂર્વા યે પ્રવર્તન્તે તેષ્વ્ અપ્ય્ આસ્થેહ કીદૃશી
જે લોકો આગળ વધ્યા છે તેઓ પાછા ફરી જાય છે, તેમનું મનોબળ ખોવાઈ ગયું છે અને તેઓ પર આધાર રાખવો વ્યર્થ છે; અને જે નવા આગળ વધે છે, એ પર પણ અહીં કેટલું વિશ્વાસ રાખી શકાય?
સર્વસ્યાસ્ સરિતો વારિ પ્રયાત્ય્ આયાતિ ચાકરાત્ । દેહનદ્યાḫ પયસ્ ત્વ્ આયુḫ પ્રયાત્ય્ આયાતિ નો પુનઃ
દરેક નદીનું પાણી તેના સ્ત્રોતમાંથી નીકળી જાય છે અને પાછું આવે છે, પણ શરીરની નદીમાં જે જીવનું રસ છે, એ એકવાર જાય પછી ક્યારેય પાછું આવતું નથી.
શતશḫ પરિવર્તન્તે પ્રતિપિણ્ડં ક્ષણં પ્રતિ । કુલાલચક્રિકાભાવા ઇવ ભાવા ભવામ્બુધૌ
દરેક જીવ માટે, દરેક ક્ષણે, અનેક રૂપો ફેરવાય છે, જેમ કુંભારનું ચાક સતત ફરતું રહે છે, એમ જન્મમરણના દરિયામાં જીવનના રૂપો સતત બદલાતાં રહે છે.
ચરન્તિ ચતુરાશ્ ચૌરા વિષમા વિષયારયઃ । હરન્તિ ભાવસર્વસ્વં જાગર્મિ સ્વપિમીહ કિમ્
આ વિષયરૂપી દુશ્મન ઇન્દ્રિયો ચતુર ચોરની જેમ ફરતી રહે છે અને મનુષ્યનું સર્વસ્વ ચોરી લે છે; હું જાગીશ કે ઊંઘીશ, અહીં એ有什么 ફરક પડે છે?
આયુષẖ ખણ્ડખણ્ડાશ્ ચ નિપતન્તḫ પુનḫ પુનઃ । ન કશ્ચિદ્ વેત્તિ કાલેન કૃતાનિ દિવસાન્ય્ અહો
આયુષ્યના ટુકડા વારંવાર પડી જાય છે; સમય પસાર થવાથી કેટલા દિવસ વીતી ગયા એ કોઈને ખબર પડતી નથી—હાય!
ઇદમ્ અદ્ય તથેદં શ્વસ્ તથેદમ્ ઇદમ્ અદ્ય મે । એવંકલનયા લોકો ગતં પ્રાપ્તં ન વેત્ત્ય્ અહો
આજે જે છે, એ જ કાલે પણ હશે; આજે જે મને છે, એ જ રીતે દુનિયા પસાર થાય છે અને પાછી આવે છે, પણ આ બધું કોઈ જાણતું નથી, અરે!
ભુક્તં પીતમ્ અનન્તાસુ ભ્રાન્તં ચ ભવભૂમિષુ । દૃષ્ટાનિ સુખદુẖખાનિ કિમ્ અન્યદ્ ઇહ સાધ્યતે
અનંત જન્મોમાં ખાધું, પીધું, અનેક જન્મભૂમિમાં ભટકાયો, સુખ-દુઃખ બધું જોયું; હવે અહીં બીજું શું કરવાનું બાકી રહ્યું?