સા નિવૃત્તા કુટી તત્ર સમ્પન્નં વ્યોમ કેવલમ્ । સ સિદ્ધો ઽથ નિરાધારḫ પતિતો ઽધસ્ સમાધિમાન્
ત્યાંની ઝૂંપડી અચાનક અદૃશ્ય થઈ ગઈ અને માત્ર શુદ્ધ આકાશ જ રહી ગયું. પછી તે સિદ્ધપુરુષ, સમાધિમાં સ્થિર રહી, આધાર વિના નીચે પડ્યો.
સ્વપ્નસઙ્કલ્પસંશાન્તૌ સ્વપ્નસઙ્કલ્પપત્તનમ્ । યથા સાશુ કુટી નષ્ટા મત્સઙ્કલ્પોપશાન્તિતઃ
જેમ સ્વપ્નની ઈચ્છા શાંત થાય ત્યારે સ્વપ્નનું શહેર પણ અદૃશ્ય થઈ જાય છે, એમ જ, મારી ઈચ્છા શાંત થતાં જ એ ઝૂંપડી પણ તરત જ નષ્ટ થઈ ગઈ.
સ પપાત તતો ધ્યાની જલોત્પીડ ઇવામ્બુદાત્ । ખાદ્ ઇવાનિલનુન્નો ઽબ્દ ઇન્દુર્ દિવ ઇવ ક્ષયે
પછી એ ધ્યાનમાં લીન પુરુષ એ વાદળમાંથી પાણીની બૂંદ પડે તેમ, આકાશમાંથી ચાંદ કળા પૂરી થાય ત્યારે નીચે પડે તેમ, કે પવનથી વાદળ દૂર થઈ જાય તેમ નીચે પડ્યો.
વૈમાનિક ઇવાપુણ્યશ્ છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ । ખાત્ ત્યક્ત ઇવ પાષાણસ્ સ પપાત તતો ઽવનૌ
એ પાપથી રહિત દેવ જેવો, મૂળ કપાઈ ગયેલું વૃક્ષ જેવું, કે ખાડામાંથી બહાર ફેંકાયેલો પથ્થર જેવો જમીન પર પડી ગયો.
અહં યાવદ્ ઇયં તાવત્ કુટિકાસ્ત્વ્ ઇતિ કલ્પને । ક્ષીણે કુટીક્ષયે જાતે સ સિદ્ધḫ પતિતẖ ક્ષણાત્
જ્યાં સુધી મનમાં 'આ ઝૂંપડી રહે' એવી કલ્પના હતી, ત્યાં સુધી બધું યથાવત્ હતું; પણ જ્યારે ઝૂંપડી નાશ પામી, ત્યારે એ સિદ્ધ પુરુષ ક્ષણમાં નીચે પડી ગયો.
પતતા તેન સિદ્ધેન તતસ્ સૌજન્યકૌતુકાત્ । સાર્ધમ્ એવાહમ્ અગમં નભસો વસુધાતલમ્
એ સિદ્ધ પુરુષ નીચે પડતો હતો, ત્યારે હું પણ ઉત્સુકતા અને સારા ભાવથી, એના સાથે જ આકાશમાંથી જમીન પર આવી ગયો.
સો ઽપતત્ પવનસ્કન્ધવલનાવર્તવૃત્તિભિઃ । સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તગીર્વાણરમણાવનૌ
પવનના ઝોકા અને વાવાઝોડાંએ તેને ઉઠાવીને, સાત દ્વીપો અને સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી, દેવતાઓને પ્રિય એવા ધરા પર પાડી દીધો.
પ્રાણાપાનોર્ધ્વગામિત્વાત્ ખાદ્ યથાસ્થિતમ્ એવ સઃ । સ્પષ્ટ એવોર્ધ્વમૂર્ધોર્વ્યાં બદ્ધપદ્માસનો ઽપતત્
કારણ કે તેનું શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસ ઉપર જઈ રહ્યાં હતાં, એ જ સ્થિતિમાં, સ્પષ્ટપણે સીધો, માથું ઉપર અને પગ નીચે, પદ્માસનમાં બેઠેલો જમીન પર પડ્યો.
ન પ્રબુદ્ધો બભૂવાસાવ્ ઇવ નૂનમ્ અચેતનઃ । પાષાણદેહ ઇવ વા વાતૂલાત્મેવ વા લઘુઃ
તે જાગ્યો નહીં, જાણે એ ખરેખર જડ થઈ ગયો હોય, પથ્થર જેવી દેહ ધરાવતો કે પવનમાં હલકું થઈ ગયેલો હોય તેમ.
મયા તદવબોધાર્થમ્ અથ યત્નવતા તદા । કૃત્વા જલદતાં વ્યોમ્નો વૃષ્ટં ગર્જિતમ્ ઊર્જિતમ્
પછી એ સ્થિતિ સમજવા માટે મેં ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો અને આકાશમાં મેઘનું રૂપ ધારણ કરીને, જોરદાર વરસાદ અને ગર્જના કરી.
કરકાશનિપાતેન તેન તસ્મિન્ દિગન્તરે । મયૂરḫ પ્રાવૃષીવાસૌ બુદ્ધો ઽબોધિ વનાવનેઃ
તે વીજળીના પડઘા સાથે, બીજા દિશામાં, વરસાદી ઋતુમાં જેમ મોર જાગી ઊઠે છે, તેમ અજ્ઞાનના જંગલમાંથી તે મોર જાણે જાગૃત થયો.
બભાવ્ આસાદિતાઙ્ગશ્રીર્ વિકાસિતવિલોચનઃ । ધારાનિકરફુલ્લાત્મા પ્રાવૃષીવામ્બુજાકરઃ
તેના અંગો સૌંદર્યથી શોભી ઉઠ્યા, આંખો સંપૂર્ણ ખુલ્લી થઈ, અને મનમાં આનંદની ધારા વહેતી જાણે વરસાદમાં ખીલેલા કમળના તળાવ જેવું રૂપ ધારણ કર્યું.
પ્રબુદ્ધં સમ્પ્રશાન્તાયાં વૃષ્ટૌ તમ્ અહમ્ અગ્રતઃ । અપૃચ્છં સ્વચ્છમ્ આવૃત્ત્યા નિવૃત્તં પરમાર્થતઃ
જ્યારે વરસાદ શમાઈ ગયો અને તે જાગૃત તથા શાંત થયો, ત્યારે હું તેની સામે ગયો અને સ્વચ્છ હૃદયથી, સાચા અર્થમાં શાંત થઈ, તેને પ્રશ્ન કર્યો.
ક્વ સ્થિતો ઽસિ કરોષીદં કિં ચ ભો મુનિનાયક । કસ્ ત્વં કસ્માદ્ અલં દૂરાન્ ન ભ્રંશમ્ અપિ ચેતસિ
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તું ક્યાં છે અને અહીં શું કરી રહ્યો છે? તું કોણ છે અને એવું શું કારણ છે કે તારો મન એટલી દૂર રહીને પણ જરા પણ ચંચળ થતું નથી?
ઇત્ય્ ઉક્તો મામ્ અસૌ પ્રેક્ષ્ય સંસ્મૃત્ય પ્રાક્તનીં ગતિમ્ । ઉવાચ વચનં ચારુ ચાતકો જલદં યથા
આ રીતે મને કહેતાં, તેણે મને જોયું અને પોતાનું પહેલાનું જીવન યાદ કરીને, મીઠા શબ્દોમાં વાત કરી, જેમ ચાતક પક્ષી વાદળને બોલે છે.
પ્રતિપાલય મે યાવત્ સ્વવૃત્તાન્તં સ્મરામ્ય્ અહમ્ । કથયિષ્યામિ તે પશ્ચાત્ પાશ્ચાત્યં વૃત્તમ્ આત્મનઃ
મારે પોતાનું જીવનકથાનું સ્મરણ થાય ત્યાં સુધી થોડી રાહ જો, પછી હું તને મારી પછીની ઘટનાઓ કહીશ.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ચિન્તયિત્વાશુ સ યથાવૃત્તમ્ અક્ષતમ્ । સ્મૃતવાન્ સાયમ્ અહ્નીવ સમાચરિતમ્ આત્મનઃ
આવું કહીને, તેણે તરત જ વિચાર્યું અને જેમ હતું તેમ પોતાનાં કામો યાદ કર્યા, જેમ સાંજે માણસ આખો દિવસ શું કર્યું એ યાદ કરે છે.
મામ્ અથોવાચ વચનં ચારુ ચન્દ્રાંશુશીતલમ્ । આહ્લાદકમ્ અનિન્દ્યં ચ નિરવદ્યં સુખોદયમ્
પછી તેણે મને એવી વાત કરી, જે ચાંદની જેવી ઠંડી, આનંદદાયક, નિર્દોષ, દોષરહિત અને સુખ આપનારી હતી.
અધુના ત્વં મયા બ્રહ્મન્ પરિજ્ઞાતો ઽભિવાદયે । અતિક્રમો ઽયં ક્ષન્તવ્યસ્ સ્વભાવો હિ સતાં ક્ષમા
હવે, બ્રાહ્મણ, હું તને ઓળખી લીધો છે અને તને વંદન કરું છું. મારા આ અપરાધને માફ કરજે, કારણ કે માફી આપવી સજ્જનોનું સ્વભાવ છે.
મુને ચિરમ્ અહં ભ્રાન્તો દેવોપવનભૂમિષુ । ભોગામોદવિમોહેષુ ષટ્પદḫ પદ્મિનીષ્વ્ ઇવ
મુનિ, હું લાંબા સમયથી દેવતાઓના બગીચામાં ભટકતો રહ્યો, ભોગ અને આનંદમાં મગ્ન રહીને, જાણે કમળોમાં ફરતો મધમાખી.
દૃશ્યનદ્યામ્ અથો ચિત્તજલકલ્લોલહેલયા । ચક્રાવર્તોહ્યમાનેન મયોદ્વિગ્નેન ચિન્તિતમ્
આ દૃશ્યરૂપ નદીમાં, મારા મનને વિચારોની લહેરોએ ઉથલપાથલ કર્યું, ચક્રવાતમાં ફસાઈને હું ચિંતિત અને ગભરાયેલો રહ્યો.
સંસારસાગરે દૃશ્યકલોલ્લૈર્ અહમ્ આકુલઃ । કાલેનોદ્વેગમ્ આયાતશ્ ચાતકો ઽવગ્રહે યથા
આ સંસારના મહાસાગરમાં, દૃશ્યના મોજાંઓએ મને ગભરાવી દીધો; સમય જતાં મારા મનમાં ઉદ્વેગ ઊભો થયો, જેમ ચાતક પક્ષી તપસમાં તરસે છે.
સંવિન્માત્રૈકસારેષુ રમ્યં ભોગેષુ નામ કિમ્ । અવતિષ્ઠે ગતોદ્વેગં સંવિદ્વ્યોમ્ન્ય્ એવ કેવલમ્
શુદ્ધ ચેતનાની જ સત્તાવાળા આ આનંદમાં શું રાખ્યું છે? હવે હું ચિંતા-ઉદ્વેગથી મુક્ત થઈ, માત્ર ચેતનાના આકાશમાં જ સ્થિર રહ્યો છું.
શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધમાત્રાદ્ ઋતે પરમ્ । નેહ કિઞ્ચન નામાસ્તિ કિમ્ એતાવત્ય્ અલં રમે
અહીં અવાજ, રૂપ, સ્વાદ, સ્પર્શ અને સુગંધ સિવાય બીજું કંઈ નથી; તો પછી આવા સીમિત વિષયોમાં આનંદ શું લેવું?
વિન્માત્રાકાશમ્ એવૈતત્ સર્વં વિન્માત્રમ્ એવ વા । તત્ કિમ્ અત્રાસદાકારે રમે નષ્ટમતિર્ યથા
આ બધું તો માત્ર ચેતનાનું આકાશ છે, કે પછી ચેતના જ છે; તો પછી અસત્ય રૂપોમાં, મન ગુમાવનારની જેમ, હું કેમ આનંદ માણું?
વિષયા વિષવૈષમ્યા વામાẖ કામવિમોહદાઃ । રસા વિરસવૈરસ્યા લુઠન્ન્ એષુ ન કો હતઃ
વિષયો તો સ્વભાવથી જ અસંગત અને ચંચળ છે, કામના અને મોહ પેદા કરે છે; એમના રસ પણ ફિકાશ અને અસ્વાદ છે—એમાં લપટાયને કોણ બરબાદ થતો નથી?
જીર્ણજીવિતજમ્બાલજરચ્છફરિકાં મતિમ્ । કાયદ્રુમગતાદાતું જરેચ્છતિ બૃહદ્બકી
જૂનું અને થાકેલું જીવન, જે ગંદકીથી ભરેલું છે, એમાં રહેલી મનની માછલીને વૃદ્ધાવસ્થાની મોટી બગલા પકડી લેવા માટે તલપાપડ છે.
કાયો ઽયમ્ અચિરાપાયો બુદ્બુદો ઽમ્બુનિધાવ્ ઇવ । સ્ફુરન્ન્ એવ પુરો ઽન્તર્ધિં યાતિ દીપશિખા યથા
આ શરીર તો તરત જ વિલીન થઈ જાય છે, જેમ કે દરિયામાં ઊભરાતો એક બુલબુલો; દીવાના શીખ જેવી, આંખ સામે ઝબકે છે અને પળમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
વિવિધાકુલકલ્લોલા ચક્રાવર્તવિધાયિની । મૃતિજન્મબૃહત્કૂલા સુખદુẖખતરઙ્ગિણી
આ જીવન તો એક મોટી નદી જેવી છે, જેમાં અનેક પ્રકારની ઉથલપાથલની લહેરો છે, જન્મ અને મૃત્યુના મોટા કાંઠા છે, અને સુખ-દુઃખની તરંગો સતત ઊઠતી રહે છે.
યૌવનોલ્લાસકલિલા જરાધવલફેનિલા । કાકતાલીયયોગેન સમ્પન્નસુખબુદ્બુદા
યૌવનની મસ્તીમાં મલિન થયેલું અને વૃદ્ધાવસ્થાની સફેદ ફેનથી ભરેલું છે, અને કાગળ અને તાડફળના અચાનક મળવા જેવી, ક્ષણિક સુખની બુલબુલીઓથી ભરપૂર છે.