સહોદર ઇવ ક્ષિપ્રગામિત્વાદ્ અસ્ય ચેતસઃ । અનઙ્ગો ઽપિ સમસ્તાઙ્ગસ્ સ્પન્દનાનન્દચન્દનઃ
આ મનની ઝડપથી ચાલતી સ્વભાવને લીધે, એ ભાઈ જેવું છે. શરીર વગર હોવા છતાં, એ દરેક અંગમાં હાજર છે, જીવનની લહેરથી આનંદરૂપ ચંદન બનીને વ્યાપે છે.
તુષારશીકરાસારજરારોમવિજર્જરઃ । આમોદયૌવનોન્માદો મૌનમાર્દવશૈશવઃ
છાંયાના તૂંટી અને વૃદ્ધાવસ્થાના ઠંડા સ્પર્શથી એ સુકાઈ ગયું છે, છતાં યુવાનીની સુગંધથી મસ્ત છે, મૌન અને કોમળ, બાળક જેવું નિર્દોષ છે.
નન્દનામોદમધુરો મધુરોદારસંસૃતિઃ । ચારુચૈત્રરથોન્મુક્તો હૃતકાન્તારતશ્રમઃ
નંદનવનની સુગંધ જેવી મધુરતા ધરાવતું, મૃદુ અને ઉદાર પ્રવાહ જેવું, વસંતના સુંદર રથ જેવું, પ્રિયજનની તરસથી થાકેલું મન હવે મુક્ત અને હલકું છે.
ચિરં ગઙ્ગાતરઙ્ગાઙ્ગદોલાન્દોલનસશ્રમઃ । શ્રમસ્વરૂપજ્ઞતયા નિવારિતરતશ્રમઃ
ગંગાના તરંગોમાં અંગ હલાવવાથી વર્ષો સુધી થાકેલું મન, હવે પ્રયત્નના સાચા સ્વરૂપને ઓળખી, ઇચ્છાના થાકથી મુક્ત થઈ ગયું છે.
પુષ્પભારનતાસ્ સ્પર્શૈર્ વસન્તવનિતાલતાઃ । ચિરં ચપલયંલ્ લોલદલહસ્તાલિલોચનાઃ
વસંતની યુવતીઓની વેલીઓ, ફૂલોની ભારથી વાંકી પડી છે, deren આંખો હમેશાં પાંદડાં જેવી હલનચલન કરતી, અને deren હાથ હલકાં ધ્રુજતા, લાંબા સમય સુધી રમૂજી રહે છે.
ચિરં ભુઙ્ક્ત્વેન્દુબિમ્બાઙ્ગં સુપ્ત્વા પૂર્ણાભ્રતલ્પકે । વિધૂય કમલાનીકમ્ અપનીતરતશ્રમઃ
ચાંદનીની પૂરી ગોળાઈનો આનંદ માણીને, ઘનઘોર વાદળોની શૈયા પર સુઈને, કમળોની ભીડને દૂર કરી, ઇચ્છાની થાક દૂર થઈ ગઈ છે.
સમસ્તરજસામ્ ઓકો વ્યોમગામી તુરઙ્ગમઃ । આમોદમદમાતઙ્ગસમુલ્લાસમહાસુહૃત્
બધા રાગોનું નિવાસસ્થાન, આકાશમાં દોડતો ઘોડો, સુગંધ અને આનંદના મદમાં મસ્ત થયેલો મહાન મિત્ર છે.
ધારોર્ણાઢ્યતડિચ્છૃઙ્ગપયોદપશુપાલકઃ । તન્તુશ્ શીકરમુક્તાનામ્ અરિર્ ઘર્મરજોરુજામ્
વરસાદના ઝરણાંથી ભરપૂર, વીજળીના શિખરવાળો વાદળોનો ગવાળો, શીતળા ઓસના મોતી જેવી લડીઓ જેવો, ઉકળાટ અને ધૂળથી થતી પીડાનો દુશ્મન છે.
આકાશકુસુમામોદસ્ સર્વશબ્દસહોદરઃ । નાડીપ્રણાલીસલિલં ભૂતાઙ્ગોપાઙ્ગનર્તકઃ
આકાશમાં咲ેલા ફૂલોની મજા માણનાર, દરેક અવાજનો સાથી, નાડીઓમાં વહેતા પાણી જેવો, અને ભૂતોના અંગો-ઉપાંગોમાં નૃત્ય કરતો છે.
મર્મકર્મકરૈકાત્મા હૃદ્ગુહાગેહકેસરી । નિત્યમ્ એકાન્તપથિકસ્ સારથિર્ જાતવેદસઃ
મૂળ કાર્યો કરનાર સાથે એકરૂપ, હૃદયની ગુફામાં વસતો સિંહ, હંમેશા એકલો પંથિક, અને અગ્નિથી જન્મેલા માટે રથ ચલાવનાર છે.
આમોદરત્નલુણ્ઠાકો વિમાનનગરાવનિઃ । દાહાન્ધકારશીતાંશુશ્ શૈત્યેન્દુક્ષીરસાગરઃ
સુગંધના રત્નો લૂંટનાર, વિમાનના શહેરની ધરતી, દાહ, અંધકાર અને ઠંડા ચંદ્ર જેવો, અને ચાંદનીના અમૃતનું મહાસાગર છે.
પ્રાણાપાનકલારજ્જ્વા પ્રાણિનાં યન્ત્રવાહકઃ । અરિર્ મિત્રં ચ દીપાનાં દ્વીપસઞ્ચરણે રતઃ
પ્રાણ અને અપાનની શક્તિની દોરીથી જીવના યંત્ર ચલાવનાર, દીવટીઓનો શત્રુ અને મિત્ર બંને, અને દ્વીપોમાં ફરવાનું પ્રિય છે.
પુરોગતો ઽપ્ય્ અદૃશ્યાત્મા મનોરાજ્યપુરોપમઃ । તાલવૃન્તતિલે તૈલમ્ આલાનં સ્પન્દદન્તિનઃ
આ મનનું સ્વરૂપ આગળ ચાલે છે, છતાં દેખાતું નથી, એ મનના રાજધાની જેવી છે; જેમ તલમાં તેલ છુપાયેલું હોય છે, અથવા દોડતા હાથીને બાંધવાનો દોરો હોય છે, તેમ.
એકક્ષણલવેનૈવ વલિતાખિલભૂધરઃ । વર્ણાવલિતરઙ્ગાણાં ગઙ્ગાવાહરવૈકકૃત્
માત્ર એક પળમાં આખા પર્વતોને વાળી શકે છે; રંગબેરંગી તરંગોમાં ગંગાને લાવનાર એકમાત્ર એ જ છે.
શ્યામામ્બુવાહરજસાં મહાવર્તકૃદ્ અમ્ભસામ્ । દ્યુનદીવાહવાર્યોઘો નભોનીલોત્પલાલિકઃ
કાળી મેઘમાળાની ધૂળથી ઊભેલો મોટો ઘૂમસાણ છે; આકાશની નદીના પાણીનો પુર છે, અને આકાશમાં ફૂલેલી નીલકમળની માળા છે.
શરીરાવેષ્ટિતોન્મુક્તપુરાણતૃણચોપનઃ । સ્પન્દપદ્મવનાદિત્યશ્ શબ્દવર્ષૈકવારિદઃ
શરીરમાં બંધાયેલું અને જૂના ઘાસના ચટાઈમાંથી મુક્ત થયેલું છે; કંપતા કમળોના વનમાં ઉગતો સૂર્ય છે, અને ધ્વનિની વરસાદનો એકમાત્ર વાદળ છે.
વ્યોમકાનનમાતઙ્ગશ્ શરીરગૃહગર્ગટઃ । ધૂલીકદમ્બવિપિનમ્ આશાલિઙ્ગનનાયકઃ
આકાશના હાથી જેવો, શરીર નામના ઘરનું ગર્જન કરતો અને ધૂળના વાદળોથી ભરેલા વનને અંકે રાખનાર એ સ્વામી છે.
સ્ત્યાનીકરણસંશોષધૃતિસ્પન્દનસૌરભૈઃ । સશૈત્યૈẖ કર્મભિષ્ ષડ્ભિર્ અલબ્ધક્ષણ આક્ષયમ્
મંદતા, સુકાઈ જવું, દૃઢતા, કંપન, સુગંધ અને ઠંડક—આ છ ક્રિયાઓ સાથે, એક ક્ષણ પણ આરામ ન મેળવનાર એ કદી ન ખૂટે એવો છે.
રસાકર્ષણસુવ્યગ્રો નિત્યં ભ્રાતેવ તેજસઃ । હરણાદાનકર્તૄણામ્ અઙ્ગાનાં વિનિયોગકૃત્
સદાય રસ ખેંચવામાં તત્પર, અગ્નિના તેજ જેવી ચપળતા ધરાવતો, લેવું, આપવું અને પકડી રાખવાના અંગોની ક્રિયાઓને સંચાલિત કરે છે.
શરીરનગરે નાડીમાર્ગૈર્ ગતિનિરર્ગલઃ । રસભાણ્ડપરાવર્તાદ્ આયુર્મણિમહાવણિક્
શરીર નામના શહેરમાં નાડીઓના માર્ગે નિર્વિઘ્ને ફરતો, એ રસના પાત્રોને ફેરવી જીવનના રત્નોનો મહાન વેપારી છે.
શરીરનગરીનાશનિર્માણૈકપરાયણઃ । રસકિટ્ટકલાધાતુપૃથક્કરણકોવિદઃ
જે મનુષ્ય શરીરરૂપ શહેરના સર્જન અને વિનાશમાં જ તત્પર રહે છે, અને જે રસ, કચરો, કળા અને ધાતુઓને અલગ પાડવામાં કુશળ છે,
પ્રતિસૂક્ષ્માણુકં દેહે તતો દૃષ્ટં મયા જગત્ । તત્રેત્થંરૂપમ્ આરમ્ભિ સ્ફુટમ્ આભોગિ સુસ્થિરમ્
મારે શરીરમાંના દરેક સૂક્ષ્મ અણુમાં આખું જગત જોઈ લીધું છે; ત્યાં આવી રીતે સ્વરૂપ ઊભું થાય છે—જાણીતું, આનંદદાયક અને સ્થિર.
પરમાણું પ્રતિ ત્વ્ અત્ર પ્રોહ્યન્ત ઇવ સર્ગકાઃ । ન ચ કિઞ્ચિત્ કિલોહ્યન્તે ખાકૃતેẖ કિમ્ ઇવોહ્યતે
અહીં દરેક પરમાણુ માટે સર્જનહારાઓ будто આગળ ધપાવવામાં આવે છે; પણ વાસ્તવમાં કશુંય આગળ ધપાતું નથી, કેમ કે ખાલી જગ્યામાંથી શું આગળ ધપાવાય?
સચન્દ્રાર્કાનિલાગ્નીન્દ્રયમવૈશ્રવણેશ્વરાઃ । સબ્રહ્મહરિગન્ધર્વવિદ્યાધરમહોરગાઃ
ચંદ્ર, સૂર્ય, પવન, અગ્નિ, ઇન્દ્ર, કુબેર અને અન્ય દેવતાઓ સાથે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ગંધર્વ, વિદ્યા ધર, અને મહાન સાપો સાથે—
સસાગરગિરિદ્વીપદિગન્તરમહાર્ણવાઃ । સલોકાન્તરલોકેશક્રિયાકાલક્રિયાક્રમાઃ
સમુદ્રો, પર્વતો, દ્વીપો, દિશાઓનો વિશાળ વિસ્તાર અને મહાસાગરો સાથે; અનેક લોકો, વિવિધ લોકોના શાસકો અને ક્રમશઃ થતા કર્મો તથા સમયની અવધિઓ સાથે.
સસ્વર્ગભૂમિપાતાલતલલોકાન્તરાન્તરાઃ । સભાવાભાવવૈધુર્યજરામરણસમ્ભ્રમાઃ
સ્વર્ગ, ભૂમિ, પાતાળ અને અનેક આંતરિક લોકોથી ભરપૂર; અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વની ગૂંચવણ, અસ્થિરતા, વૃદ્ધાવસ્થા અને મરણના ભ્રમ સાથે.
એવં નામ તદા રામ ભૂતપઞ્ચકરૂપિણા । મયા પ્રવિહૃતં તત્ર ત્રૈલોક્યનલિનોદરે
હે રામ, એ રીતે, પાંચ તત્વોના સ્વરૂપે, હું ત્રણેય લોકના કમળમાં ફરતો રહ્યો હતો.
રસḫ પીતો ઽનુભૂતશ્ ચ ક્ષ્માજલાનિલતેજસામ્ । મૂલજાલેષુ વૃક્ષાણાં પ્રાણિનાં ચ સતા મયા
પૃથ્વી, પાણી, વાયુ અને અગ્નિનો રસ મેં વૃક્ષોના મૂળજાળમાં અને જીવજંતુઓમાં અનુભવ્યો અને ચાખ્યો હતો.
રસાયનઘનાઙ્ગેષુ ચન્દનદ્રવશોભિષુ । લુઠિતં ચન્દ્રબિમ્બેષુ તુષારશયનેષ્વ્ ઇવ
હું રસથી ભરેલા શરીરોમાં, ચંદનના લપસેલા અંગોમાં લપટાયો હતો, અને ચાંદનીની શીતળતા વચ્ચે, જાણે તુષારના પથાર પર લોટતો હતો તેમ લાગતું હતું.
સર્વર્તુવનજાલેષુ નાનામોદાનિ દિક્ષ્વ્ અલમ્ । ભુક્તાનિ પુષ્પજાલાનિ પ્રોચ્છિષ્ટં દદતાલયે
વસંતના જાળમાં, ચારે દિશામાં વિવિધ સુગંધોનો આનંદ માણ્યો; ફૂલોની માળાઓ ભોગવી, અને તેના અવશેષો નિવાસસ્થાને છોડી દીધા.