વિતતારમ્ભયાપ્ય્ ઉચ્ચૈર્ જ્વાલાજાલતયેદ્ધયા । ઉત્થાયોત્થાય વલિતં ખલલક્ષ્મ્યેવ લોલયા
જેમ ઊંચી અને વિસ્તૃત શરૂઆત જ્વાળાની જાળ જેવી પ્રગટે છે, તેમ વારંવાર ઉઠી ને વળી જાય છે, અને ચંચળ લક્ષ્મી જેવી હલચલ કરતી રહે છે.
તેજસ્તયાપિ પરમાણુકણોદરે ઽપિ દૃષ્ટેત્થમ્ એવમ્ ઇહ રામ મયા જગચ્છ્રીઃ । અન્યા ચ સા ન ચ ચિદમ્બરતḫ પરસ્માત્ સ્વપ્ને પુરાચલગણો ઽત્ર નિદર્શનં વઃ
રામા, જેમ તેજસ્વી પ્રકાશ અતિ સૂક્ષ્મ કણમાં પણ દેખાય છે, તેમ મેં અહીં જગતની શોભા જોઈ છે; એ અલગ પણ છે અને નથી પણ, કારણ કે એ ચેતનાના આકાશથી પર છે. સ્વપ્નમાં પર્વતોનો સમૂહ જેમ દેખાય છે, એ તમારો ઉદાહરણ છે.
અથ વાતમયીં ધત્ત્વા જગત્પ્રેક્ષણકૌતુકાત્ । ધારણાં ધીરયા વૃત્ત્યા વાતતામ્ અહમ્ આગતઃ
પછી, જગતને જોવાની ઉત્સુકતા સાથે, મેં પવનરૂપ ધારણ કરી, સ્થિર મનથી ધ્યાનમાં લીન રહી, પવનની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી.
સમ્પન્નો ઽસ્મ્ય્ અનિલો વલ્લીલલનાલોકલાસકઃ । કમલોત્પલકુન્દાદિજાલકામોદપાલકઃ
હવે હું પવન બની ગયો, વેલીઓની લટમાં રમતો, કમળ, ઉત્પલ, કુન્દ અને અન્ય ફૂલોની સુગંધનું રક્ષણ કરતો.
શીકરોત્કરનીહારહેલાહરણતર્ષુલઃ । સુરતશ્રાન્તસર્વાઙ્ગસમાહ્લાદનહર્ષુલઃ
હું શીતળા ઓસ અને ધુમ્મસને દૂર કરવા ઉત્સુક છું, અને પ્રેમથી થાકેલા શરીરને તાજગી આપીને આનંદ અનુભવું છું.
તૃણગુલ્મલતાવલ્લીદલતાણ્ડવપણ્ડિતઃ । લતૌષધિફલોલ્લાસકુસુમામોદમણ્ડિતઃ
હું ઘાસ, ઝાડઝાંખર, વેલીઓ અને લતાના નૃત્યમાં પારંગત છું, અને ફૂલો તથા ફળોની સુગંધથી શોભાયમાન છું.
મૃદુર્ મઙ્ગલકાલેષુ લલનાલકચાલકઃ । ભીમ ઉત્પાતવાતેષુ પર્ણવત્પ્રૌઢપર્વતઃ
શુભ સમયે હું નરમ છું, સ્ત્રીઓના વાળ હલાવું છું; પણ ભયાનક પવન આવે ત્યારે, પાંદડાંથી ભરેલા પહાડ જેવો ભયાનક બની જાઉં છું.
નન્દને કુન્દમન્દારમકરન્દરજોઽરુણઃ । નરકે ઽઙ્ગારસમ્ભારો ભુવિ નીહારભાસુરઃ
સ્વર્ગમાં હું કુન્દ અને મંદારના પરાગથી લાલ દેખાવું છું; નરકમાં હું અગ્નિની ચિતારી છું; અને ધરતી પર હું કુંહળાની ઝાંખી છું.
સાગરે ઽસરલાવર્તલેખાનુમિતસર્પણઃ । દિવિ વારિદસઞ્ચારમૃષ્ટામૃષ્ટેન્દુદર્પણઃ
સમુદ્રમાં મારી હલચલ તરંગોની નાજુક રેખાઓથી જ સમજાય છે; આકાશમાં હું ચંદ્ર અને વાદળોની રાહ ચમકાવતો દર્પણ છું.
નક્ષત્રક્ષત્રસૈન્યસ્ય રથો રંહોવિબૃંહિતઃ । ત્રૈલોક્યસિદ્ધસઞ્ચારવિમાનધરણેહિતઃ
તારાઓ અને ગ્રહોની સેના માટે યુદ્ધમાં હું વિશાળ રથ છું; અને ત્રણેય લોકમાં સિદ્ધો માટેના વિમાનને હું આધાર આપું છું.
સહોદર ઇવ ક્ષિપ્રગામિત્વાદ્ અસ્ય ચેતસઃ । અનઙ્ગો ઽપિ સમસ્તાઙ્ગસ્ સ્પન્દનાનન્દચન્દનઃ
આ મનની ઝડપથી ચાલતી સ્વભાવને લીધે, એ ભાઈ જેવું છે. શરીર વગર હોવા છતાં, એ દરેક અંગમાં હાજર છે, જીવનની લહેરથી આનંદરૂપ ચંદન બનીને વ્યાપે છે.
તુષારશીકરાસારજરારોમવિજર્જરઃ । આમોદયૌવનોન્માદો મૌનમાર્દવશૈશવઃ
છાંયાના તૂંટી અને વૃદ્ધાવસ્થાના ઠંડા સ્પર્શથી એ સુકાઈ ગયું છે, છતાં યુવાનીની સુગંધથી મસ્ત છે, મૌન અને કોમળ, બાળક જેવું નિર્દોષ છે.
નન્દનામોદમધુરો મધુરોદારસંસૃતિઃ । ચારુચૈત્રરથોન્મુક્તો હૃતકાન્તારતશ્રમઃ
નંદનવનની સુગંધ જેવી મધુરતા ધરાવતું, મૃદુ અને ઉદાર પ્રવાહ જેવું, વસંતના સુંદર રથ જેવું, પ્રિયજનની તરસથી થાકેલું મન હવે મુક્ત અને હલકું છે.
ચિરં ગઙ્ગાતરઙ્ગાઙ્ગદોલાન્દોલનસશ્રમઃ । શ્રમસ્વરૂપજ્ઞતયા નિવારિતરતશ્રમઃ
ગંગાના તરંગોમાં અંગ હલાવવાથી વર્ષો સુધી થાકેલું મન, હવે પ્રયત્નના સાચા સ્વરૂપને ઓળખી, ઇચ્છાના થાકથી મુક્ત થઈ ગયું છે.
પુષ્પભારનતાસ્ સ્પર્શૈર્ વસન્તવનિતાલતાઃ । ચિરં ચપલયંલ્ લોલદલહસ્તાલિલોચનાઃ
વસંતની યુવતીઓની વેલીઓ, ફૂલોની ભારથી વાંકી પડી છે, deren આંખો હમેશાં પાંદડાં જેવી હલનચલન કરતી, અને deren હાથ હલકાં ધ્રુજતા, લાંબા સમય સુધી રમૂજી રહે છે.
ચિરં ભુઙ્ક્ત્વેન્દુબિમ્બાઙ્ગં સુપ્ત્વા પૂર્ણાભ્રતલ્પકે । વિધૂય કમલાનીકમ્ અપનીતરતશ્રમઃ
ચાંદનીની પૂરી ગોળાઈનો આનંદ માણીને, ઘનઘોર વાદળોની શૈયા પર સુઈને, કમળોની ભીડને દૂર કરી, ઇચ્છાની થાક દૂર થઈ ગઈ છે.
સમસ્તરજસામ્ ઓકો વ્યોમગામી તુરઙ્ગમઃ । આમોદમદમાતઙ્ગસમુલ્લાસમહાસુહૃત્
બધા રાગોનું નિવાસસ્થાન, આકાશમાં દોડતો ઘોડો, સુગંધ અને આનંદના મદમાં મસ્ત થયેલો મહાન મિત્ર છે.
ધારોર્ણાઢ્યતડિચ્છૃઙ્ગપયોદપશુપાલકઃ । તન્તુશ્ શીકરમુક્તાનામ્ અરિર્ ઘર્મરજોરુજામ્
વરસાદના ઝરણાંથી ભરપૂર, વીજળીના શિખરવાળો વાદળોનો ગવાળો, શીતળા ઓસના મોતી જેવી લડીઓ જેવો, ઉકળાટ અને ધૂળથી થતી પીડાનો દુશ્મન છે.
આકાશકુસુમામોદસ્ સર્વશબ્દસહોદરઃ । નાડીપ્રણાલીસલિલં ભૂતાઙ્ગોપાઙ્ગનર્તકઃ
આકાશમાં咲ેલા ફૂલોની મજા માણનાર, દરેક અવાજનો સાથી, નાડીઓમાં વહેતા પાણી જેવો, અને ભૂતોના અંગો-ઉપાંગોમાં નૃત્ય કરતો છે.
મર્મકર્મકરૈકાત્મા હૃદ્ગુહાગેહકેસરી । નિત્યમ્ એકાન્તપથિકસ્ સારથિર્ જાતવેદસઃ
મૂળ કાર્યો કરનાર સાથે એકરૂપ, હૃદયની ગુફામાં વસતો સિંહ, હંમેશા એકલો પંથિક, અને અગ્નિથી જન્મેલા માટે રથ ચલાવનાર છે.
આમોદરત્નલુણ્ઠાકો વિમાનનગરાવનિઃ । દાહાન્ધકારશીતાંશુશ્ શૈત્યેન્દુક્ષીરસાગરઃ
સુગંધના રત્નો લૂંટનાર, વિમાનના શહેરની ધરતી, દાહ, અંધકાર અને ઠંડા ચંદ્ર જેવો, અને ચાંદનીના અમૃતનું મહાસાગર છે.
પ્રાણાપાનકલારજ્જ્વા પ્રાણિનાં યન્ત્રવાહકઃ । અરિર્ મિત્રં ચ દીપાનાં દ્વીપસઞ્ચરણે રતઃ
પ્રાણ અને અપાનની શક્તિની દોરીથી જીવના યંત્ર ચલાવનાર, દીવટીઓનો શત્રુ અને મિત્ર બંને, અને દ્વીપોમાં ફરવાનું પ્રિય છે.
પુરોગતો ઽપ્ય્ અદૃશ્યાત્મા મનોરાજ્યપુરોપમઃ । તાલવૃન્તતિલે તૈલમ્ આલાનં સ્પન્દદન્તિનઃ
આ મનનું સ્વરૂપ આગળ ચાલે છે, છતાં દેખાતું નથી, એ મનના રાજધાની જેવી છે; જેમ તલમાં તેલ છુપાયેલું હોય છે, અથવા દોડતા હાથીને બાંધવાનો દોરો હોય છે, તેમ.
એકક્ષણલવેનૈવ વલિતાખિલભૂધરઃ । વર્ણાવલિતરઙ્ગાણાં ગઙ્ગાવાહરવૈકકૃત્
માત્ર એક પળમાં આખા પર્વતોને વાળી શકે છે; રંગબેરંગી તરંગોમાં ગંગાને લાવનાર એકમાત્ર એ જ છે.
શ્યામામ્બુવાહરજસાં મહાવર્તકૃદ્ અમ્ભસામ્ । દ્યુનદીવાહવાર્યોઘો નભોનીલોત્પલાલિકઃ
કાળી મેઘમાળાની ધૂળથી ઊભેલો મોટો ઘૂમસાણ છે; આકાશની નદીના પાણીનો પુર છે, અને આકાશમાં ફૂલેલી નીલકમળની માળા છે.
શરીરાવેષ્ટિતોન્મુક્તપુરાણતૃણચોપનઃ । સ્પન્દપદ્મવનાદિત્યશ્ શબ્દવર્ષૈકવારિદઃ
શરીરમાં બંધાયેલું અને જૂના ઘાસના ચટાઈમાંથી મુક્ત થયેલું છે; કંપતા કમળોના વનમાં ઉગતો સૂર્ય છે, અને ધ્વનિની વરસાદનો એકમાત્ર વાદળ છે.
વ્યોમકાનનમાતઙ્ગશ્ શરીરગૃહગર્ગટઃ । ધૂલીકદમ્બવિપિનમ્ આશાલિઙ્ગનનાયકઃ
આકાશના હાથી જેવો, શરીર નામના ઘરનું ગર્જન કરતો અને ધૂળના વાદળોથી ભરેલા વનને અંકે રાખનાર એ સ્વામી છે.
સ્ત્યાનીકરણસંશોષધૃતિસ્પન્દનસૌરભૈઃ । સશૈત્યૈẖ કર્મભિષ્ ષડ્ભિર્ અલબ્ધક્ષણ આક્ષયમ્
મંદતા, સુકાઈ જવું, દૃઢતા, કંપન, સુગંધ અને ઠંડક—આ છ ક્રિયાઓ સાથે, એક ક્ષણ પણ આરામ ન મેળવનાર એ કદી ન ખૂટે એવો છે.
રસાકર્ષણસુવ્યગ્રો નિત્યં ભ્રાતેવ તેજસઃ । હરણાદાનકર્તૄણામ્ અઙ્ગાનાં વિનિયોગકૃત્
સદાય રસ ખેંચવામાં તત્પર, અગ્નિના તેજ જેવી ચપળતા ધરાવતો, લેવું, આપવું અને પકડી રાખવાના અંગોની ક્રિયાઓને સંચાલિત કરે છે.
શરીરનગરે નાડીમાર્ગૈર્ ગતિનિરર્ગલઃ । રસભાણ્ડપરાવર્તાદ્ આયુર્મણિમહાવણિક્
શરીર નામના શહેરમાં નાડીઓના માર્ગે નિર્વિઘ્ને ફરતો, એ રસના પાત્રોને ફેરવી જીવનના રત્નોનો મહાન વેપારી છે.