બોધદેહેન હૃદયં શિલાનામ્ અપ્ય્ અભેદિના । પ્રવિશ્યાશુ વિનિર્યાતિ યાતિ પાતાલમ્ અમ્બરમ્
ચેતનાના શરીરથી, જે પથ્થર જેવા હૃદયમાં પણ સરળતાથી પ્રવેશી શકે છે, તે ઝડપથી અંદર જાય છે અને બહાર આવે છે, અને પાતાળ કે આકાશ સુધી પહોંચી જાય છે.
તસ્માન્ મયા પુરા રામ બોધદેહેન તત્ તદા । તથા કૃતમ્ અનન્તેન ચિન્મયવ્યોમરૂપિણા
એ કારણે, હે રામ, અગાઉ મેં પણ એ અનંત ચેતનામય, આકાશસ્વરૂપ શરીરથી એ જ રીતે કર્યું હતું.
વજ્રપાષાણપાતાલનભોઽન્તરગમાગમાન્ । કુર્વતસ્ તાદૃશસ્યાશુ ન વિઘ્ન ઉપજાયતે
જેવો માણસ વજ્ર, પથ્થર, પાતાળ અને આકાશમાં સરળતાથી જઈ શકે છે, તેને ક્યારેય કોઈ અવરોધ આવતો નથી.
બોધમાત્રશરીરેણ યાવદ્ આસ્તે જડેષ્વ્ અસૌ । પદાર્થેષુ તથાભૂતસ્ તાવત્ તત્રાવતિષ્ઠતે
જ્યારે સુધી એ માત્ર ચેતનાના શરીરથી જડ વસ્તુઓમાં રહે છે, ત્યારે સુધી એ એ જ રીતે એ વસ્તુઓમાં સ્થિર રહે છે.
સ્વેચ્છયૈવ ચલિત્વાથ તતો ઽન્યત્ર પ્રયાતિ ચેત્ । તત્ તત્રૈવ સ્થિતિં યાતિ તથૈવાઙ્ગ મતિર્ યથા
પ્રિય, મન પોતાની ઇચ્છાથી જ્યાં જાય છે અને પછી બીજે ક્યાંક જાય છે, ત્યાં જ એ સ્થિર થઈ જાય છે, જેમ મન સ્વાભાવિક રીતે કરે છે.
બોધમાત્રં વિદુર્ દેહમ્ આતિવાહિકમ્ અવ્યયમ્ । ઇદાનીં ત્વં તમ્ એવેહ બુદ્ધો ઽનુભવસિ સ્વયમ્
લોકો જાણે છે કે સૂક્ષ્મ અને અવિનાશી શરીર માત્ર શુદ્ધ ચેતન જ છે; અને હવે, તું જ અહીં જાગૃત થઈને એનો સીધો અનુભવ કરે છે.
ચિન્માત્રવ્યોમરૂપો ઽસ્મીત્ય્ અર્કાદાવ્ ઇતિ બોધતઃ । આત્મૈવાસ્તમ્ ઉપાનીતસ્ સન્ન્ એવાસન્ન્ ઇવાત્મના
જ્યારે જાણે છે કે 'હું શુદ્ધ ચેતન અને આકાશ જેવો છું', ચાહે તે સૂર્યમાં હોય કે બીજે ક્યાંય, ત્યારે આત્મા પોતે જ સ્થિર થઈ જાય છે—સાચે હાજર છે, પણ પોતે જ જાણે અદૃશ્ય હોય તેમ.
સ્થિતં સ્વપ્નાદિજગતિ તમસેવાસતેવ વા । આવૃતેનેવ વાન્યાસામ્ અલભ્યેન સતા દૃશામ્
સ્વપ્ન વગેરે જગતમાં સ્થિર રહીને પણ, જાણે અંધકારમાં કે કોઈ આવરણમાં છુપાયેલી હોય તેમ, અથવા બીજું કંઈ ઢાંકી દે છે એમ, એ આંખોને દેખાતી નથી, છતાં એ ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
તરઙ્ગલેખયાઙ્ગારસરિતસ્ સ્વાઙ્ગલગ્નયા । મનોરાજ્યશ્રિયેવાશુ પ્રોત્પન્નસ્તબ્ધદેહયા
જેમ અગ્નિની નદી પર તરંગની રેખા પોતાના શરીર સાથે ચોંટેલી હોય છે, તેમ મનના રાજ્યની શોભા પણ અચાનક જાગે છે અને શરીર એકદમ નિર્જીવ બની જાય છે.
કજ્જલાલિકયા વહ્નિવિપિને પુષ્પશોભયા । ફુલ્લત્સ્થલામ્બુજાસારકિંશુકાશોકરૂપયા
જેમ ફૂલોથી શોભિત અગ્નિવનમાં કાજળની લીટી હોય છે, તેમ ફૂલેલા મેદાન પર ખીલેલા કમળ, કિંચુક અને અશોકના ફૂલની સુંદરતા દેખાય છે.
વિતતારમ્ભયાપ્ય્ ઉચ્ચૈર્ જ્વાલાજાલતયેદ્ધયા । ઉત્થાયોત્થાય વલિતં ખલલક્ષ્મ્યેવ લોલયા
જેમ ઊંચી અને વિસ્તૃત શરૂઆત જ્વાળાની જાળ જેવી પ્રગટે છે, તેમ વારંવાર ઉઠી ને વળી જાય છે, અને ચંચળ લક્ષ્મી જેવી હલચલ કરતી રહે છે.
તેજસ્તયાપિ પરમાણુકણોદરે ઽપિ દૃષ્ટેત્થમ્ એવમ્ ઇહ રામ મયા જગચ્છ્રીઃ । અન્યા ચ સા ન ચ ચિદમ્બરતḫ પરસ્માત્ સ્વપ્ને પુરાચલગણો ઽત્ર નિદર્શનં વઃ
રામા, જેમ તેજસ્વી પ્રકાશ અતિ સૂક્ષ્મ કણમાં પણ દેખાય છે, તેમ મેં અહીં જગતની શોભા જોઈ છે; એ અલગ પણ છે અને નથી પણ, કારણ કે એ ચેતનાના આકાશથી પર છે. સ્વપ્નમાં પર્વતોનો સમૂહ જેમ દેખાય છે, એ તમારો ઉદાહરણ છે.
અથ વાતમયીં ધત્ત્વા જગત્પ્રેક્ષણકૌતુકાત્ । ધારણાં ધીરયા વૃત્ત્યા વાતતામ્ અહમ્ આગતઃ
પછી, જગતને જોવાની ઉત્સુકતા સાથે, મેં પવનરૂપ ધારણ કરી, સ્થિર મનથી ધ્યાનમાં લીન રહી, પવનની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી.
સમ્પન્નો ઽસ્મ્ય્ અનિલો વલ્લીલલનાલોકલાસકઃ । કમલોત્પલકુન્દાદિજાલકામોદપાલકઃ
હવે હું પવન બની ગયો, વેલીઓની લટમાં રમતો, કમળ, ઉત્પલ, કુન્દ અને અન્ય ફૂલોની સુગંધનું રક્ષણ કરતો.
શીકરોત્કરનીહારહેલાહરણતર્ષુલઃ । સુરતશ્રાન્તસર્વાઙ્ગસમાહ્લાદનહર્ષુલઃ
હું શીતળા ઓસ અને ધુમ્મસને દૂર કરવા ઉત્સુક છું, અને પ્રેમથી થાકેલા શરીરને તાજગી આપીને આનંદ અનુભવું છું.
તૃણગુલ્મલતાવલ્લીદલતાણ્ડવપણ્ડિતઃ । લતૌષધિફલોલ્લાસકુસુમામોદમણ્ડિતઃ
હું ઘાસ, ઝાડઝાંખર, વેલીઓ અને લતાના નૃત્યમાં પારંગત છું, અને ફૂલો તથા ફળોની સુગંધથી શોભાયમાન છું.
મૃદુર્ મઙ્ગલકાલેષુ લલનાલકચાલકઃ । ભીમ ઉત્પાતવાતેષુ પર્ણવત્પ્રૌઢપર્વતઃ
શુભ સમયે હું નરમ છું, સ્ત્રીઓના વાળ હલાવું છું; પણ ભયાનક પવન આવે ત્યારે, પાંદડાંથી ભરેલા પહાડ જેવો ભયાનક બની જાઉં છું.
નન્દને કુન્દમન્દારમકરન્દરજોઽરુણઃ । નરકે ઽઙ્ગારસમ્ભારો ભુવિ નીહારભાસુરઃ
સ્વર્ગમાં હું કુન્દ અને મંદારના પરાગથી લાલ દેખાવું છું; નરકમાં હું અગ્નિની ચિતારી છું; અને ધરતી પર હું કુંહળાની ઝાંખી છું.
સાગરે ઽસરલાવર્તલેખાનુમિતસર્પણઃ । દિવિ વારિદસઞ્ચારમૃષ્ટામૃષ્ટેન્દુદર્પણઃ
સમુદ્રમાં મારી હલચલ તરંગોની નાજુક રેખાઓથી જ સમજાય છે; આકાશમાં હું ચંદ્ર અને વાદળોની રાહ ચમકાવતો દર્પણ છું.
નક્ષત્રક્ષત્રસૈન્યસ્ય રથો રંહોવિબૃંહિતઃ । ત્રૈલોક્યસિદ્ધસઞ્ચારવિમાનધરણેહિતઃ
તારાઓ અને ગ્રહોની સેના માટે યુદ્ધમાં હું વિશાળ રથ છું; અને ત્રણેય લોકમાં સિદ્ધો માટેના વિમાનને હું આધાર આપું છું.
સહોદર ઇવ ક્ષિપ્રગામિત્વાદ્ અસ્ય ચેતસઃ । અનઙ્ગો ઽપિ સમસ્તાઙ્ગસ્ સ્પન્દનાનન્દચન્દનઃ
આ મનની ઝડપથી ચાલતી સ્વભાવને લીધે, એ ભાઈ જેવું છે. શરીર વગર હોવા છતાં, એ દરેક અંગમાં હાજર છે, જીવનની લહેરથી આનંદરૂપ ચંદન બનીને વ્યાપે છે.
તુષારશીકરાસારજરારોમવિજર્જરઃ । આમોદયૌવનોન્માદો મૌનમાર્દવશૈશવઃ
છાંયાના તૂંટી અને વૃદ્ધાવસ્થાના ઠંડા સ્પર્શથી એ સુકાઈ ગયું છે, છતાં યુવાનીની સુગંધથી મસ્ત છે, મૌન અને કોમળ, બાળક જેવું નિર્દોષ છે.
નન્દનામોદમધુરો મધુરોદારસંસૃતિઃ । ચારુચૈત્રરથોન્મુક્તો હૃતકાન્તારતશ્રમઃ
નંદનવનની સુગંધ જેવી મધુરતા ધરાવતું, મૃદુ અને ઉદાર પ્રવાહ જેવું, વસંતના સુંદર રથ જેવું, પ્રિયજનની તરસથી થાકેલું મન હવે મુક્ત અને હલકું છે.
ચિરં ગઙ્ગાતરઙ્ગાઙ્ગદોલાન્દોલનસશ્રમઃ । શ્રમસ્વરૂપજ્ઞતયા નિવારિતરતશ્રમઃ
ગંગાના તરંગોમાં અંગ હલાવવાથી વર્ષો સુધી થાકેલું મન, હવે પ્રયત્નના સાચા સ્વરૂપને ઓળખી, ઇચ્છાના થાકથી મુક્ત થઈ ગયું છે.
પુષ્પભારનતાસ્ સ્પર્શૈર્ વસન્તવનિતાલતાઃ । ચિરં ચપલયંલ્ લોલદલહસ્તાલિલોચનાઃ
વસંતની યુવતીઓની વેલીઓ, ફૂલોની ભારથી વાંકી પડી છે, deren આંખો હમેશાં પાંદડાં જેવી હલનચલન કરતી, અને deren હાથ હલકાં ધ્રુજતા, લાંબા સમય સુધી રમૂજી રહે છે.
ચિરં ભુઙ્ક્ત્વેન્દુબિમ્બાઙ્ગં સુપ્ત્વા પૂર્ણાભ્રતલ્પકે । વિધૂય કમલાનીકમ્ અપનીતરતશ્રમઃ
ચાંદનીની પૂરી ગોળાઈનો આનંદ માણીને, ઘનઘોર વાદળોની શૈયા પર સુઈને, કમળોની ભીડને દૂર કરી, ઇચ્છાની થાક દૂર થઈ ગઈ છે.
સમસ્તરજસામ્ ઓકો વ્યોમગામી તુરઙ્ગમઃ । આમોદમદમાતઙ્ગસમુલ્લાસમહાસુહૃત્
બધા રાગોનું નિવાસસ્થાન, આકાશમાં દોડતો ઘોડો, સુગંધ અને આનંદના મદમાં મસ્ત થયેલો મહાન મિત્ર છે.
ધારોર્ણાઢ્યતડિચ્છૃઙ્ગપયોદપશુપાલકઃ । તન્તુશ્ શીકરમુક્તાનામ્ અરિર્ ઘર્મરજોરુજામ્
વરસાદના ઝરણાંથી ભરપૂર, વીજળીના શિખરવાળો વાદળોનો ગવાળો, શીતળા ઓસના મોતી જેવી લડીઓ જેવો, ઉકળાટ અને ધૂળથી થતી પીડાનો દુશ્મન છે.
આકાશકુસુમામોદસ્ સર્વશબ્દસહોદરઃ । નાડીપ્રણાલીસલિલં ભૂતાઙ્ગોપાઙ્ગનર્તકઃ
આકાશમાં咲ેલા ફૂલોની મજા માણનાર, દરેક અવાજનો સાથી, નાડીઓમાં વહેતા પાણી જેવો, અને ભૂતોના અંગો-ઉપાંગોમાં નૃત્ય કરતો છે.
મર્મકર્મકરૈકાત્મા હૃદ્ગુહાગેહકેસરી । નિત્યમ્ એકાન્તપથિકસ્ સારથિર્ જાતવેદસઃ
મૂળ કાર્યો કરનાર સાથે એકરૂપ, હૃદયની ગુફામાં વસતો સિંહ, હંમેશા એકલો પંથિક, અને અગ્નિથી જન્મેલા માટે રથ ચલાવનાર છે.