યથા યાતિ નરસ્ સુપ્તો જડતાં ચેતનો ઽપિ સન્ । ચિદ્વ્યોમ ગચ્છદ્ દૃશ્યત્વં તથા જાડ્યં પ્રચેતતિ
જેમ કોઈ માણસ સુતો હોય ત્યારે—even જો તે ચેતન હોય—તેમાં જડતા આવી જાય છે, એ જ રીતે, જ્યારે ચેતના પોતાના સ્વરૂપમાં જાય છે, ત્યારે જડપણ દેખાવા લાગે છે.
આત્માનં ચેતતિ બ્રહ્મ પૃથ્વ્યાદીવ યદા તદા । સુપ્તં જડમ્ ઇવાસ્તે ઽન્તસ્ સ્યાદ્ અસ્ય ન તદ્ અન્યથા
જ્યારે આત્મા પોતાને બ્રહ્મરૂપે, પૃથ્વી વગેરે તત્વોની જેમ, જાણે છે, ત્યારે તે અંદરથી સુતો અને જડ જેવો રહે છે; નહિંતર એવું થતું નથી.
વસ્તુતસ્ ત્વ્ અસ્ય ખોર્વ્યાદિ નાસદ્રૂપં ન સન્મયમ્ । દ્રષ્ટૃદૃશ્યમ્ ઇવાભાતિ બ્રહ્મૈવૈતત્ સમં સ્થિતમ્
હકીકતમાં, આનું સ્વરૂપ ન તો અસ્તિત્વહીન છે, ન તો આકાશ કે પૃથ્વી જેવા તત્ત્વોથી બનેલું છે. તે જાણનાર અને જાણ્ય તરીકે દેખાય છે, પણ એ સર્વત્ર સમાન રીતે રહેલું બ્રહ્મ જ છે.
એતત્ સત્યં પરિજ્ઞાનં યસ્યોત્પન્નમ્ અખણ્ડિતમ્ । ન તસ્ય પઞ્ચભૂતાનિ ન દ્રષ્ટૃદૃશ્યવિભ્રમઃ
આ સાચું અને પૂર્ણ જ્ઞાન છે: જેને અંદર આ જ્ઞાન ઊગ્યું છે, તેને માટે પાંચ તત્ત્વો પણ નથી અને જાણનાર-જાણ્યની ભ્રાંતિ પણ નથી.
તદા મયૈવં શુદ્ધેન તત્ કૃતં બ્રહ્મરૂપિણા । બ્રહ્મરૂપાદ્ ઋતે કિઞ્ચિદ્ એતત્ કર્તું ન યુજ્યતે
પછી, શુદ્ધ અને બ્રહ્મરૂપ એવા મને દ્વારા એ કાર્ય થયું; બ્રહ્મના સ્વરૂપ સિવાય બીજું કંઈ કરી શકાય તેમ નથી.
યદા સર્વમ્ ઇદં દૃશ્યં જ્ઞાતં બ્રહ્મ નિરામયમ્ । તદા બ્રહ્મપદસ્થેન મયાત્મૈવૈવમ્ ઈક્ષિતઃ
જ્યારે આ બધું દૃશ્ય બ્રહ્મરૂપ અને નિરામય જાણાય છે, ત્યારે બ્રહ્મપદમાં સ્થિત રહીને મેં મારા સ્વરૂપને આવું જ જોયું.
યદા પુનર્ અહં પઞ્ચભૂતાનીત્ય્ એવ ભાવયન્ । ભવામિ જડ એવાહં તદા ચેતામિ કિં કિલ
જ્યારે હું સતત એવું વિચારો છું કે 'હું તો ફક્ત પાંચ તત્વો જ છું', ત્યારે હું જાણે નિર્જીવ બની જાઉં છું; એ સમયે હું શું જાણવાનો રહી જાઉં?
સુપ્તો ઽસ્મીતિ દૃઢં ભાવં બુદ્ધવાંશ્ ચેતનો ઽપિ સન્ । નૈદ્રમ્ એવૈત્ય્ અલં જાડ્યં ન સ ચેતતિ કિઞ્ચન
કોઈ વ્યક્તિ જો ચેતન હોવા છતાં મનમાં દૃઢપણે માને કે 'હું ઊંઘી રહ્યો છું', તો તેને ઊંઘનો અનુભવ થતો નથી, પણ માત્ર નિષ્ક્રિય બની રહે છે, અને કશી વાતનું તેને ભાન રહેતું નથી.
યસ્ તુ પ્રજ્ઞાપ્રબુદ્ધાત્મા દેહસ્ તસ્યાધિભૌતિકઃ । શામ્યત્ય્ ઉદેતિ વિમલો બોધાત્મૈવાતિવાહિકઃ
પણ જેનું મન જ્ઞાનથી જાગૃત છે, તેનું શરીર ભૌતિક હોવા છતાં શાંત અને નિર્મળ બની જાય છે, અને તેનું સાચું સ્વરૂપ તો ચેતનાનું સુક્ષ્મ શરીર બની જાય છે.
આતિવાહિકદેહેન તેન બોધાત્મનાણુના । બૃહતા વા યથાકામં નિર્વાણાત્મા સ તિષ્ઠતે
આ ચેતનાના સુક્ષ્મ શરીરથી, જેવું તે ઈચ્છે તેમ નાનકડું કે વિશાળ બની શકે છે, મુક્તિમાં સ્થિત આત્મા એ રીતે રહે છે.
બોધદેહેન હૃદયં શિલાનામ્ અપ્ય્ અભેદિના । પ્રવિશ્યાશુ વિનિર્યાતિ યાતિ પાતાલમ્ અમ્બરમ્
ચેતનાના શરીરથી, જે પથ્થર જેવા હૃદયમાં પણ સરળતાથી પ્રવેશી શકે છે, તે ઝડપથી અંદર જાય છે અને બહાર આવે છે, અને પાતાળ કે આકાશ સુધી પહોંચી જાય છે.
તસ્માન્ મયા પુરા રામ બોધદેહેન તત્ તદા । તથા કૃતમ્ અનન્તેન ચિન્મયવ્યોમરૂપિણા
એ કારણે, હે રામ, અગાઉ મેં પણ એ અનંત ચેતનામય, આકાશસ્વરૂપ શરીરથી એ જ રીતે કર્યું હતું.
વજ્રપાષાણપાતાલનભોઽન્તરગમાગમાન્ । કુર્વતસ્ તાદૃશસ્યાશુ ન વિઘ્ન ઉપજાયતે
જેવો માણસ વજ્ર, પથ્થર, પાતાળ અને આકાશમાં સરળતાથી જઈ શકે છે, તેને ક્યારેય કોઈ અવરોધ આવતો નથી.
બોધમાત્રશરીરેણ યાવદ્ આસ્તે જડેષ્વ્ અસૌ । પદાર્થેષુ તથાભૂતસ્ તાવત્ તત્રાવતિષ્ઠતે
જ્યારે સુધી એ માત્ર ચેતનાના શરીરથી જડ વસ્તુઓમાં રહે છે, ત્યારે સુધી એ એ જ રીતે એ વસ્તુઓમાં સ્થિર રહે છે.
સ્વેચ્છયૈવ ચલિત્વાથ તતો ઽન્યત્ર પ્રયાતિ ચેત્ । તત્ તત્રૈવ સ્થિતિં યાતિ તથૈવાઙ્ગ મતિર્ યથા
પ્રિય, મન પોતાની ઇચ્છાથી જ્યાં જાય છે અને પછી બીજે ક્યાંક જાય છે, ત્યાં જ એ સ્થિર થઈ જાય છે, જેમ મન સ્વાભાવિક રીતે કરે છે.
બોધમાત્રં વિદુર્ દેહમ્ આતિવાહિકમ્ અવ્યયમ્ । ઇદાનીં ત્વં તમ્ એવેહ બુદ્ધો ઽનુભવસિ સ્વયમ્
લોકો જાણે છે કે સૂક્ષ્મ અને અવિનાશી શરીર માત્ર શુદ્ધ ચેતન જ છે; અને હવે, તું જ અહીં જાગૃત થઈને એનો સીધો અનુભવ કરે છે.
ચિન્માત્રવ્યોમરૂપો ઽસ્મીત્ય્ અર્કાદાવ્ ઇતિ બોધતઃ । આત્મૈવાસ્તમ્ ઉપાનીતસ્ સન્ન્ એવાસન્ન્ ઇવાત્મના
જ્યારે જાણે છે કે 'હું શુદ્ધ ચેતન અને આકાશ જેવો છું', ચાહે તે સૂર્યમાં હોય કે બીજે ક્યાંય, ત્યારે આત્મા પોતે જ સ્થિર થઈ જાય છે—સાચે હાજર છે, પણ પોતે જ જાણે અદૃશ્ય હોય તેમ.
સ્થિતં સ્વપ્નાદિજગતિ તમસેવાસતેવ વા । આવૃતેનેવ વાન્યાસામ્ અલભ્યેન સતા દૃશામ્
સ્વપ્ન વગેરે જગતમાં સ્થિર રહીને પણ, જાણે અંધકારમાં કે કોઈ આવરણમાં છુપાયેલી હોય તેમ, અથવા બીજું કંઈ ઢાંકી દે છે એમ, એ આંખોને દેખાતી નથી, છતાં એ ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
તરઙ્ગલેખયાઙ્ગારસરિતસ્ સ્વાઙ્ગલગ્નયા । મનોરાજ્યશ્રિયેવાશુ પ્રોત્પન્નસ્તબ્ધદેહયા
જેમ અગ્નિની નદી પર તરંગની રેખા પોતાના શરીર સાથે ચોંટેલી હોય છે, તેમ મનના રાજ્યની શોભા પણ અચાનક જાગે છે અને શરીર એકદમ નિર્જીવ બની જાય છે.
કજ્જલાલિકયા વહ્નિવિપિને પુષ્પશોભયા । ફુલ્લત્સ્થલામ્બુજાસારકિંશુકાશોકરૂપયા
જેમ ફૂલોથી શોભિત અગ્નિવનમાં કાજળની લીટી હોય છે, તેમ ફૂલેલા મેદાન પર ખીલેલા કમળ, કિંચુક અને અશોકના ફૂલની સુંદરતા દેખાય છે.
વિતતારમ્ભયાપ્ય્ ઉચ્ચૈર્ જ્વાલાજાલતયેદ્ધયા । ઉત્થાયોત્થાય વલિતં ખલલક્ષ્મ્યેવ લોલયા
જેમ ઊંચી અને વિસ્તૃત શરૂઆત જ્વાળાની જાળ જેવી પ્રગટે છે, તેમ વારંવાર ઉઠી ને વળી જાય છે, અને ચંચળ લક્ષ્મી જેવી હલચલ કરતી રહે છે.
તેજસ્તયાપિ પરમાણુકણોદરે ઽપિ દૃષ્ટેત્થમ્ એવમ્ ઇહ રામ મયા જગચ્છ્રીઃ । અન્યા ચ સા ન ચ ચિદમ્બરતḫ પરસ્માત્ સ્વપ્ને પુરાચલગણો ઽત્ર નિદર્શનં વઃ
રામા, જેમ તેજસ્વી પ્રકાશ અતિ સૂક્ષ્મ કણમાં પણ દેખાય છે, તેમ મેં અહીં જગતની શોભા જોઈ છે; એ અલગ પણ છે અને નથી પણ, કારણ કે એ ચેતનાના આકાશથી પર છે. સ્વપ્નમાં પર્વતોનો સમૂહ જેમ દેખાય છે, એ તમારો ઉદાહરણ છે.
અથ વાતમયીં ધત્ત્વા જગત્પ્રેક્ષણકૌતુકાત્ । ધારણાં ધીરયા વૃત્ત્યા વાતતામ્ અહમ્ આગતઃ
પછી, જગતને જોવાની ઉત્સુકતા સાથે, મેં પવનરૂપ ધારણ કરી, સ્થિર મનથી ધ્યાનમાં લીન રહી, પવનની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી.
સમ્પન્નો ઽસ્મ્ય્ અનિલો વલ્લીલલનાલોકલાસકઃ । કમલોત્પલકુન્દાદિજાલકામોદપાલકઃ
હવે હું પવન બની ગયો, વેલીઓની લટમાં રમતો, કમળ, ઉત્પલ, કુન્દ અને અન્ય ફૂલોની સુગંધનું રક્ષણ કરતો.
શીકરોત્કરનીહારહેલાહરણતર્ષુલઃ । સુરતશ્રાન્તસર્વાઙ્ગસમાહ્લાદનહર્ષુલઃ
હું શીતળા ઓસ અને ધુમ્મસને દૂર કરવા ઉત્સુક છું, અને પ્રેમથી થાકેલા શરીરને તાજગી આપીને આનંદ અનુભવું છું.
તૃણગુલ્મલતાવલ્લીદલતાણ્ડવપણ્ડિતઃ । લતૌષધિફલોલ્લાસકુસુમામોદમણ્ડિતઃ
હું ઘાસ, ઝાડઝાંખર, વેલીઓ અને લતાના નૃત્યમાં પારંગત છું, અને ફૂલો તથા ફળોની સુગંધથી શોભાયમાન છું.
મૃદુર્ મઙ્ગલકાલેષુ લલનાલકચાલકઃ । ભીમ ઉત્પાતવાતેષુ પર્ણવત્પ્રૌઢપર્વતઃ
શુભ સમયે હું નરમ છું, સ્ત્રીઓના વાળ હલાવું છું; પણ ભયાનક પવન આવે ત્યારે, પાંદડાંથી ભરેલા પહાડ જેવો ભયાનક બની જાઉં છું.
નન્દને કુન્દમન્દારમકરન્દરજોઽરુણઃ । નરકે ઽઙ્ગારસમ્ભારો ભુવિ નીહારભાસુરઃ
સ્વર્ગમાં હું કુન્દ અને મંદારના પરાગથી લાલ દેખાવું છું; નરકમાં હું અગ્નિની ચિતારી છું; અને ધરતી પર હું કુંહળાની ઝાંખી છું.
સાગરે ઽસરલાવર્તલેખાનુમિતસર્પણઃ । દિવિ વારિદસઞ્ચારમૃષ્ટામૃષ્ટેન્દુદર્પણઃ
સમુદ્રમાં મારી હલચલ તરંગોની નાજુક રેખાઓથી જ સમજાય છે; આકાશમાં હું ચંદ્ર અને વાદળોની રાહ ચમકાવતો દર્પણ છું.
નક્ષત્રક્ષત્રસૈન્યસ્ય રથો રંહોવિબૃંહિતઃ । ત્રૈલોક્યસિદ્ધસઞ્ચારવિમાનધરણેહિતઃ
તારાઓ અને ગ્રહોની સેના માટે યુદ્ધમાં હું વિશાળ રથ છું; અને ત્રણેય લોકમાં સિદ્ધો માટેના વિમાનને હું આધાર આપું છું.