ક્વચિદ્ વિદ્યુત્તયાભ્રેષુ શફર્યેવાર્ણવેષ્વ્ ઇહ । ખસ્થેષુ વિહૃતં ચારુ વાર્યાવર્તવિરાવિષુ
ક્યારેક, વીજળી જેમ વાદળોમાં ઝળહળે છે અથવા નાની માછલી જેમ મહાસાગરમાં તરતી હોય છે, એ રીતે અહીં આકાશમાં, પાણીના ઘુમ્મરાવતાં વળાંકો વચ્ચે, એ સુંદર રીતે વિહરે છે.
ક્વચિદ્ દીપતયા નીપકલિકાકોમલાઙ્ગયા । અન્તḫપુરેષુ કાન્તાનાં સુરતાલોકનં કૃતમ્
બીજે ક્યાંક, દીવાના પ્રકાશમાં અને યુવાન સ્ત્રીના કોમળ અંગોમાં, અંતઃપુરમાં પ્રેમીઓનું મિલન નજરે પડે છે.
ક્વચિત્ કજ્જલજાલસ્ય જ્વાલાત્વેન કચાકૃતેઃ । ખે ઽન્તર્ નિલીનં કૂર્માઙ્ગસઙ્ઘેનેવ સ્વકોટરે
ક્યારેક, કાજલના ઘેરા પડમાં, વાળની શોભા જેવી જ્વાળામાં, એ આકાશમાં છુપાયેલી હોય છે, જાણે કાચબાની ટોળકી પોતાની જ બિલમાં છૂપાઈ ગઈ હોય.
કલ્પાન્તેષુ ક્વચિત્ સર્વજગદ્ગ્રાસઘનશ્રમાત્ । ખે કજ્જલાસિતે લીનં રુદ્ધે ઽભ્ર ઇવ વિદ્યુતા
યુગના અંતે, આખા જગતને ગળી જવાની ભારે થાકથી, એ આકાશના કાળાં પડછાયાંમાં લીન થઈ જાય છે, જેમ વાદળથી વીજળી છુપાઈ જાય છે.
ક્વચિદ્ આકલ્પમ્ આપીય વડવાગ્નિતયા જલમ્ । જગત્સુ ગગનેનેવ ન તૃપ્તં જલરાશિષુ
ક્યારેક હું અગ્નિ સમાન બનીને આખું પાણી પી જાઉં છું, પણ આકાશ જેમ કે વિશ્વમાં દરિયાઓ ભરેલા હોવા છતાંયે તેને પાણીથી સંતોષ થતો નથી.
ક્વચિદ્ ઉલ્મુકદન્તેન મયા જ્વાલાભુજાત્મના । વિલોલધૂમાવર્તોગ્રકુન્તલેનાકુલૌજસા
બીજી જગ્યાએ, હું જ્વાળાઓ જેવી દાંત અને અગ્નિ જેવી સ્વભાવ ધરાવું છું, ઉગ્ર ધૂમ્રવટ અને વેરવાયેલા વાળ સાથે, ભારે ઉર્જાથી ઉલઝણમાં પડેલો છું.
પુરપલ્વલવાહેષુ કવલીકૃતજન્તુના । કૃતાષ્ ટકારાẖ કાષ્ઠાદિપદાર્થાસ્વાદનોદિતાઃ
શહેરના કાદવવાળા નાળાઓમાં, જીવજંતુઓને ગળી જતા, લાકડાં અને અન્ય વસ્તુઓનો સ્વાદ લેતાં 'ટ' જેવા અવાજો ઊપજતા હોય છે.
હતેન શસ્ત્રપાષાણૈર્ અયḫપિણ્ડાદિવાસિના । હન્તૃદાહાર્થમ્ ઉદ્ગીર્ણાẖ કણાẖ કોપલવાẖ ક્વચિત્
ક્યારેક શસ્ત્રો કે પથ્થરોના ઘા ખાઈને, અથવા લોખંડના ગોળામાં રહેનારથી, ગુસ્સાની ચમક સમાન કણો બહાર નીકળી આવે છે, જે મારનારને દાઝવા માટે હોય છે.
ક્વચિન્ મહાશિલાકોશે પાષાણમણિના મયા । સમસ્તભૂતાદૃશ્યેન સ્થિતં યુગશતાન્ય્ અપિ
ક્યારેક હું એક વિશાળ પથ્થરની ગુફામાં, પથ્થરમાં છુપાયેલા રત્નની જેમ, બધાં જીવોથી અજાણ્યો રહીને, અનેક યુગો સુધી ત્યાં જ રહ્યો હતો.
મુને તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ અનુભૂતં ત્વયા સુખમ્ । ઉત દુẖખમ્ ઇતિ બ્રૂહિ બોધાય મમ માનદ
મુનિ, એ અવસ્થામાં તું સુખ અનુભવ્યું કે દુઃખ? મને સમજાવવા માટે, હે માન આપનાર, મને સાચું કહેજે.
યથા યાતિ નરસ્ સુપ્તો જડતાં ચેતનો ઽપિ સન્ । ચિદ્વ્યોમ ગચ્છદ્ દૃશ્યત્વં તથા જાડ્યં પ્રચેતતિ
જેમ કોઈ માણસ સુતો હોય ત્યારે—even જો તે ચેતન હોય—તેમાં જડતા આવી જાય છે, એ જ રીતે, જ્યારે ચેતના પોતાના સ્વરૂપમાં જાય છે, ત્યારે જડપણ દેખાવા લાગે છે.
આત્માનં ચેતતિ બ્રહ્મ પૃથ્વ્યાદીવ યદા તદા । સુપ્તં જડમ્ ઇવાસ્તે ઽન્તસ્ સ્યાદ્ અસ્ય ન તદ્ અન્યથા
જ્યારે આત્મા પોતાને બ્રહ્મરૂપે, પૃથ્વી વગેરે તત્વોની જેમ, જાણે છે, ત્યારે તે અંદરથી સુતો અને જડ જેવો રહે છે; નહિંતર એવું થતું નથી.
વસ્તુતસ્ ત્વ્ અસ્ય ખોર્વ્યાદિ નાસદ્રૂપં ન સન્મયમ્ । દ્રષ્ટૃદૃશ્યમ્ ઇવાભાતિ બ્રહ્મૈવૈતત્ સમં સ્થિતમ્
હકીકતમાં, આનું સ્વરૂપ ન તો અસ્તિત્વહીન છે, ન તો આકાશ કે પૃથ્વી જેવા તત્ત્વોથી બનેલું છે. તે જાણનાર અને જાણ્ય તરીકે દેખાય છે, પણ એ સર્વત્ર સમાન રીતે રહેલું બ્રહ્મ જ છે.
એતત્ સત્યં પરિજ્ઞાનં યસ્યોત્પન્નમ્ અખણ્ડિતમ્ । ન તસ્ય પઞ્ચભૂતાનિ ન દ્રષ્ટૃદૃશ્યવિભ્રમઃ
આ સાચું અને પૂર્ણ જ્ઞાન છે: જેને અંદર આ જ્ઞાન ઊગ્યું છે, તેને માટે પાંચ તત્ત્વો પણ નથી અને જાણનાર-જાણ્યની ભ્રાંતિ પણ નથી.
તદા મયૈવં શુદ્ધેન તત્ કૃતં બ્રહ્મરૂપિણા । બ્રહ્મરૂપાદ્ ઋતે કિઞ્ચિદ્ એતત્ કર્તું ન યુજ્યતે
પછી, શુદ્ધ અને બ્રહ્મરૂપ એવા મને દ્વારા એ કાર્ય થયું; બ્રહ્મના સ્વરૂપ સિવાય બીજું કંઈ કરી શકાય તેમ નથી.
યદા સર્વમ્ ઇદં દૃશ્યં જ્ઞાતં બ્રહ્મ નિરામયમ્ । તદા બ્રહ્મપદસ્થેન મયાત્મૈવૈવમ્ ઈક્ષિતઃ
જ્યારે આ બધું દૃશ્ય બ્રહ્મરૂપ અને નિરામય જાણાય છે, ત્યારે બ્રહ્મપદમાં સ્થિત રહીને મેં મારા સ્વરૂપને આવું જ જોયું.
યદા પુનર્ અહં પઞ્ચભૂતાનીત્ય્ એવ ભાવયન્ । ભવામિ જડ એવાહં તદા ચેતામિ કિં કિલ
જ્યારે હું સતત એવું વિચારો છું કે 'હું તો ફક્ત પાંચ તત્વો જ છું', ત્યારે હું જાણે નિર્જીવ બની જાઉં છું; એ સમયે હું શું જાણવાનો રહી જાઉં?
સુપ્તો ઽસ્મીતિ દૃઢં ભાવં બુદ્ધવાંશ્ ચેતનો ઽપિ સન્ । નૈદ્રમ્ એવૈત્ય્ અલં જાડ્યં ન સ ચેતતિ કિઞ્ચન
કોઈ વ્યક્તિ જો ચેતન હોવા છતાં મનમાં દૃઢપણે માને કે 'હું ઊંઘી રહ્યો છું', તો તેને ઊંઘનો અનુભવ થતો નથી, પણ માત્ર નિષ્ક્રિય બની રહે છે, અને કશી વાતનું તેને ભાન રહેતું નથી.
યસ્ તુ પ્રજ્ઞાપ્રબુદ્ધાત્મા દેહસ્ તસ્યાધિભૌતિકઃ । શામ્યત્ય્ ઉદેતિ વિમલો બોધાત્મૈવાતિવાહિકઃ
પણ જેનું મન જ્ઞાનથી જાગૃત છે, તેનું શરીર ભૌતિક હોવા છતાં શાંત અને નિર્મળ બની જાય છે, અને તેનું સાચું સ્વરૂપ તો ચેતનાનું સુક્ષ્મ શરીર બની જાય છે.
આતિવાહિકદેહેન તેન બોધાત્મનાણુના । બૃહતા વા યથાકામં નિર્વાણાત્મા સ તિષ્ઠતે
આ ચેતનાના સુક્ષ્મ શરીરથી, જેવું તે ઈચ્છે તેમ નાનકડું કે વિશાળ બની શકે છે, મુક્તિમાં સ્થિત આત્મા એ રીતે રહે છે.
બોધદેહેન હૃદયં શિલાનામ્ અપ્ય્ અભેદિના । પ્રવિશ્યાશુ વિનિર્યાતિ યાતિ પાતાલમ્ અમ્બરમ્
ચેતનાના શરીરથી, જે પથ્થર જેવા હૃદયમાં પણ સરળતાથી પ્રવેશી શકે છે, તે ઝડપથી અંદર જાય છે અને બહાર આવે છે, અને પાતાળ કે આકાશ સુધી પહોંચી જાય છે.
તસ્માન્ મયા પુરા રામ બોધદેહેન તત્ તદા । તથા કૃતમ્ અનન્તેન ચિન્મયવ્યોમરૂપિણા
એ કારણે, હે રામ, અગાઉ મેં પણ એ અનંત ચેતનામય, આકાશસ્વરૂપ શરીરથી એ જ રીતે કર્યું હતું.
વજ્રપાષાણપાતાલનભોઽન્તરગમાગમાન્ । કુર્વતસ્ તાદૃશસ્યાશુ ન વિઘ્ન ઉપજાયતે
જેવો માણસ વજ્ર, પથ્થર, પાતાળ અને આકાશમાં સરળતાથી જઈ શકે છે, તેને ક્યારેય કોઈ અવરોધ આવતો નથી.
બોધમાત્રશરીરેણ યાવદ્ આસ્તે જડેષ્વ્ અસૌ । પદાર્થેષુ તથાભૂતસ્ તાવત્ તત્રાવતિષ્ઠતે
જ્યારે સુધી એ માત્ર ચેતનાના શરીરથી જડ વસ્તુઓમાં રહે છે, ત્યારે સુધી એ એ જ રીતે એ વસ્તુઓમાં સ્થિર રહે છે.
સ્વેચ્છયૈવ ચલિત્વાથ તતો ઽન્યત્ર પ્રયાતિ ચેત્ । તત્ તત્રૈવ સ્થિતિં યાતિ તથૈવાઙ્ગ મતિર્ યથા
પ્રિય, મન પોતાની ઇચ્છાથી જ્યાં જાય છે અને પછી બીજે ક્યાંક જાય છે, ત્યાં જ એ સ્થિર થઈ જાય છે, જેમ મન સ્વાભાવિક રીતે કરે છે.
બોધમાત્રં વિદુર્ દેહમ્ આતિવાહિકમ્ અવ્યયમ્ । ઇદાનીં ત્વં તમ્ એવેહ બુદ્ધો ઽનુભવસિ સ્વયમ્
લોકો જાણે છે કે સૂક્ષ્મ અને અવિનાશી શરીર માત્ર શુદ્ધ ચેતન જ છે; અને હવે, તું જ અહીં જાગૃત થઈને એનો સીધો અનુભવ કરે છે.
ચિન્માત્રવ્યોમરૂપો ઽસ્મીત્ય્ અર્કાદાવ્ ઇતિ બોધતઃ । આત્મૈવાસ્તમ્ ઉપાનીતસ્ સન્ન્ એવાસન્ન્ ઇવાત્મના
જ્યારે જાણે છે કે 'હું શુદ્ધ ચેતન અને આકાશ જેવો છું', ચાહે તે સૂર્યમાં હોય કે બીજે ક્યાંય, ત્યારે આત્મા પોતે જ સ્થિર થઈ જાય છે—સાચે હાજર છે, પણ પોતે જ જાણે અદૃશ્ય હોય તેમ.
સ્થિતં સ્વપ્નાદિજગતિ તમસેવાસતેવ વા । આવૃતેનેવ વાન્યાસામ્ અલભ્યેન સતા દૃશામ્
સ્વપ્ન વગેરે જગતમાં સ્થિર રહીને પણ, જાણે અંધકારમાં કે કોઈ આવરણમાં છુપાયેલી હોય તેમ, અથવા બીજું કંઈ ઢાંકી દે છે એમ, એ આંખોને દેખાતી નથી, છતાં એ ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
તરઙ્ગલેખયાઙ્ગારસરિતસ્ સ્વાઙ્ગલગ્નયા । મનોરાજ્યશ્રિયેવાશુ પ્રોત્પન્નસ્તબ્ધદેહયા
જેમ અગ્નિની નદી પર તરંગની રેખા પોતાના શરીર સાથે ચોંટેલી હોય છે, તેમ મનના રાજ્યની શોભા પણ અચાનક જાગે છે અને શરીર એકદમ નિર્જીવ બની જાય છે.
કજ્જલાલિકયા વહ્નિવિપિને પુષ્પશોભયા । ફુલ્લત્સ્થલામ્બુજાસારકિંશુકાશોકરૂપયા
જેમ ફૂલોથી શોભિત અગ્નિવનમાં કાજળની લીટી હોય છે, તેમ ફૂલેલા મેદાન પર ખીલેલા કમળ, કિંચુક અને અશોકના ફૂલની સુંદરતા દેખાય છે.