વ્યોમોત્પલે કોશચક્રં વાડવં તિમિરાર્ણવે । બ્રહ્માણ્ડસદને દીપો વૃક્ષો દિનફલાવલેઃ
આકાશમાં કમળના ફૂલોની માફક ચક્ર, અંધકારના સમુદ્રમાં અગ્નિ, બ્રહ્માંડના ઘરમા દીવો, અને દિવસના ફળોથી ભરેલો વૃક્ષ.
રસાયનહ્રદાકારમ્ ઇન્દુત્વં વદનં દિવઃ । નિશાનિશાચરીહાસો વિકાસો રજનીદિશામ્
આકાશનું ચહેરું ચાંદ્રમાની જેમ અમૃતસર જેવી આકાર ધરાવે છે; રાત એ રાત્રિમાં ફરતી દેવીની ખિલેલી સ્મિત છે, અને રાતની દિશાઓનું ફૂલવું છે.
જગલ્લાવણ્યલક્ષ્મીનાં સર્વાસામ્ ઉપમાસ્પદમ્ । રજનીરોહિણીનારીકૈરવાણાં પરં પ્રિયમ્
આ જગતની સૌંદર્ય અને સમૃદ્ધિનું ઉદાહરણ, રાત્રિ, રોહિણી, સ્ત્રીઓ અને રાત્રિમાં ખીલતા કુમુદપુષ્પો માટે અત્યંત પ્રિય છે.
નેત્રવૃન્દં ખશક્રસ્ય દ્યુલતાપુષ્પજાલકમ્ । સ્વર્ગૌકોમષકવ્યૂહં તારકાપટલં પૃથુ
આકાશના તારાઓ એ તેના અનેક નેત્રો છે, આકાશવૃક્ષના પુષ્પોની જાળ જેવી છે, સ્વર્ગના નાજુક જીવજંતુઓની મોટી ટોળી જેવી છે, અને તારાઓનો વિશાળ સમૂહ છે.
વણિઙ્માર્ગે વણિગ્ઘસ્તતલતોલનદોલિતમ્ । રત્નત્વં જલકલ્લોલહસ્તાન્દોલિતમ્ અબ્ધિભિઃ
વેપારીના માર્ગ પર વેપારીના હાથથી તોલવામાં અને હલાવવામાં આવે છે; સમુદ્રમાં પાણીની લહેરો તેને રત્નની જેમ ઉછાળે છે.
અબ્દાબ્ધૌ શફરાવર્તમ્ અબ્દાગે મઞ્જરીગણઃ । અબ્દાદ્રૌ દાવદહનો વૈદ્યુતં દ્યોતનં તરૌ
સમુદ્રમાં તે નાની માછલીઓની ઘૂમર છે; નદીમાં પુષ્પોના સમૂહ જેવી છે; પર્વતમાં જંગલની આગ છે; વૃક્ષમાં વીજળીની ઝલક છે.
દારુદારુણદુર્વારં દીપ્તં જ્વલનચાલનમ્ । યજ્ઞાગ્નિદાહકલ્પાન્તવિસ્ફોટકઠિનારવમ્
એક ભયાનક, અણધાર્ય અગ્નિ જ્વાળાની જેમ સળગતી અને ફરતી હતી, અને તેનો અવાજ એવો કઠોર હતો કે જાણે યજ્ઞના અંતે ભડકેલા અગ્નિનો વિસ્ફોટ થાય છે.
કચત્કાઞ્ચનમાણિક્યમુક્તામણિમયં મહઃ । તમસ્તાં નીતમ્ આક્ષિપ્ય પાણ્ડિત્યમ્ ઇવ પામરૈઃ
સોનાં, લાલ, મુક્તા અને રત્નોની તેજસ્વી ઝાંખી અંધકારમાં ખેંચાઈ ગઈ હતી, જેમ કે અજ્ઞાની લોકો વિદ્યા છીનવી લે છે.
વિશ્રાન્તં સ્તનતુઙ્ગેષુ મુક્તાહારતયા મયા । અસુરોરગગન્ધર્વનરનાયકયોષિતામ્
મેં તેને અસુર, નાગ, ગંધર્વ અને મનુષ્ય રાજાઓની સ્ત્રીઓના ઉંચા સ્તનો પર મુક્તાની હાર તરીકે શોભતા જોયું છે.
પાદાહતિશતં માર્ગે તિલકત્વં વધૂમુખે । ખદ્યોતેન મયા લબ્ધં પશ્યાવસ્થાસુ ચાપલમ્
માર્ગ પરના સૈંકડો પગલાંઓ તેને વધૂના મુખ પર તિલક જેવું બનાવે છે; અને જલાયુક્તે તેની ચંચળતા વિવિધ અવસ્થાઓમાં મને દેખાઈ છે.
ક્વચિદ્ વિદ્યુત્તયાભ્રેષુ શફર્યેવાર્ણવેષ્વ્ ઇહ । ખસ્થેષુ વિહૃતં ચારુ વાર્યાવર્તવિરાવિષુ
ક્યારેક, વીજળી જેમ વાદળોમાં ઝળહળે છે અથવા નાની માછલી જેમ મહાસાગરમાં તરતી હોય છે, એ રીતે અહીં આકાશમાં, પાણીના ઘુમ્મરાવતાં વળાંકો વચ્ચે, એ સુંદર રીતે વિહરે છે.
ક્વચિદ્ દીપતયા નીપકલિકાકોમલાઙ્ગયા । અન્તḫપુરેષુ કાન્તાનાં સુરતાલોકનં કૃતમ્
બીજે ક્યાંક, દીવાના પ્રકાશમાં અને યુવાન સ્ત્રીના કોમળ અંગોમાં, અંતઃપુરમાં પ્રેમીઓનું મિલન નજરે પડે છે.
ક્વચિત્ કજ્જલજાલસ્ય જ્વાલાત્વેન કચાકૃતેઃ । ખે ઽન્તર્ નિલીનં કૂર્માઙ્ગસઙ્ઘેનેવ સ્વકોટરે
ક્યારેક, કાજલના ઘેરા પડમાં, વાળની શોભા જેવી જ્વાળામાં, એ આકાશમાં છુપાયેલી હોય છે, જાણે કાચબાની ટોળકી પોતાની જ બિલમાં છૂપાઈ ગઈ હોય.
કલ્પાન્તેષુ ક્વચિત્ સર્વજગદ્ગ્રાસઘનશ્રમાત્ । ખે કજ્જલાસિતે લીનં રુદ્ધે ઽભ્ર ઇવ વિદ્યુતા
યુગના અંતે, આખા જગતને ગળી જવાની ભારે થાકથી, એ આકાશના કાળાં પડછાયાંમાં લીન થઈ જાય છે, જેમ વાદળથી વીજળી છુપાઈ જાય છે.
ક્વચિદ્ આકલ્પમ્ આપીય વડવાગ્નિતયા જલમ્ । જગત્સુ ગગનેનેવ ન તૃપ્તં જલરાશિષુ
ક્યારેક હું અગ્નિ સમાન બનીને આખું પાણી પી જાઉં છું, પણ આકાશ જેમ કે વિશ્વમાં દરિયાઓ ભરેલા હોવા છતાંયે તેને પાણીથી સંતોષ થતો નથી.
ક્વચિદ્ ઉલ્મુકદન્તેન મયા જ્વાલાભુજાત્મના । વિલોલધૂમાવર્તોગ્રકુન્તલેનાકુલૌજસા
બીજી જગ્યાએ, હું જ્વાળાઓ જેવી દાંત અને અગ્નિ જેવી સ્વભાવ ધરાવું છું, ઉગ્ર ધૂમ્રવટ અને વેરવાયેલા વાળ સાથે, ભારે ઉર્જાથી ઉલઝણમાં પડેલો છું.
પુરપલ્વલવાહેષુ કવલીકૃતજન્તુના । કૃતાષ્ ટકારાẖ કાષ્ઠાદિપદાર્થાસ્વાદનોદિતાઃ
શહેરના કાદવવાળા નાળાઓમાં, જીવજંતુઓને ગળી જતા, લાકડાં અને અન્ય વસ્તુઓનો સ્વાદ લેતાં 'ટ' જેવા અવાજો ઊપજતા હોય છે.
હતેન શસ્ત્રપાષાણૈર્ અયḫપિણ્ડાદિવાસિના । હન્તૃદાહાર્થમ્ ઉદ્ગીર્ણાẖ કણાẖ કોપલવાẖ ક્વચિત્
ક્યારેક શસ્ત્રો કે પથ્થરોના ઘા ખાઈને, અથવા લોખંડના ગોળામાં રહેનારથી, ગુસ્સાની ચમક સમાન કણો બહાર નીકળી આવે છે, જે મારનારને દાઝવા માટે હોય છે.
ક્વચિન્ મહાશિલાકોશે પાષાણમણિના મયા । સમસ્તભૂતાદૃશ્યેન સ્થિતં યુગશતાન્ય્ અપિ
ક્યારેક હું એક વિશાળ પથ્થરની ગુફામાં, પથ્થરમાં છુપાયેલા રત્નની જેમ, બધાં જીવોથી અજાણ્યો રહીને, અનેક યુગો સુધી ત્યાં જ રહ્યો હતો.
મુને તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ અનુભૂતં ત્વયા સુખમ્ । ઉત દુẖખમ્ ઇતિ બ્રૂહિ બોધાય મમ માનદ
મુનિ, એ અવસ્થામાં તું સુખ અનુભવ્યું કે દુઃખ? મને સમજાવવા માટે, હે માન આપનાર, મને સાચું કહેજે.
યથા યાતિ નરસ્ સુપ્તો જડતાં ચેતનો ઽપિ સન્ । ચિદ્વ્યોમ ગચ્છદ્ દૃશ્યત્વં તથા જાડ્યં પ્રચેતતિ
જેમ કોઈ માણસ સુતો હોય ત્યારે—even જો તે ચેતન હોય—તેમાં જડતા આવી જાય છે, એ જ રીતે, જ્યારે ચેતના પોતાના સ્વરૂપમાં જાય છે, ત્યારે જડપણ દેખાવા લાગે છે.
આત્માનં ચેતતિ બ્રહ્મ પૃથ્વ્યાદીવ યદા તદા । સુપ્તં જડમ્ ઇવાસ્તે ઽન્તસ્ સ્યાદ્ અસ્ય ન તદ્ અન્યથા
જ્યારે આત્મા પોતાને બ્રહ્મરૂપે, પૃથ્વી વગેરે તત્વોની જેમ, જાણે છે, ત્યારે તે અંદરથી સુતો અને જડ જેવો રહે છે; નહિંતર એવું થતું નથી.
વસ્તુતસ્ ત્વ્ અસ્ય ખોર્વ્યાદિ નાસદ્રૂપં ન સન્મયમ્ । દ્રષ્ટૃદૃશ્યમ્ ઇવાભાતિ બ્રહ્મૈવૈતત્ સમં સ્થિતમ્
હકીકતમાં, આનું સ્વરૂપ ન તો અસ્તિત્વહીન છે, ન તો આકાશ કે પૃથ્વી જેવા તત્ત્વોથી બનેલું છે. તે જાણનાર અને જાણ્ય તરીકે દેખાય છે, પણ એ સર્વત્ર સમાન રીતે રહેલું બ્રહ્મ જ છે.
એતત્ સત્યં પરિજ્ઞાનં યસ્યોત્પન્નમ્ અખણ્ડિતમ્ । ન તસ્ય પઞ્ચભૂતાનિ ન દ્રષ્ટૃદૃશ્યવિભ્રમઃ
આ સાચું અને પૂર્ણ જ્ઞાન છે: જેને અંદર આ જ્ઞાન ઊગ્યું છે, તેને માટે પાંચ તત્ત્વો પણ નથી અને જાણનાર-જાણ્યની ભ્રાંતિ પણ નથી.
તદા મયૈવં શુદ્ધેન તત્ કૃતં બ્રહ્મરૂપિણા । બ્રહ્મરૂપાદ્ ઋતે કિઞ્ચિદ્ એતત્ કર્તું ન યુજ્યતે
પછી, શુદ્ધ અને બ્રહ્મરૂપ એવા મને દ્વારા એ કાર્ય થયું; બ્રહ્મના સ્વરૂપ સિવાય બીજું કંઈ કરી શકાય તેમ નથી.
યદા સર્વમ્ ઇદં દૃશ્યં જ્ઞાતં બ્રહ્મ નિરામયમ્ । તદા બ્રહ્મપદસ્થેન મયાત્મૈવૈવમ્ ઈક્ષિતઃ
જ્યારે આ બધું દૃશ્ય બ્રહ્મરૂપ અને નિરામય જાણાય છે, ત્યારે બ્રહ્મપદમાં સ્થિત રહીને મેં મારા સ્વરૂપને આવું જ જોયું.
યદા પુનર્ અહં પઞ્ચભૂતાનીત્ય્ એવ ભાવયન્ । ભવામિ જડ એવાહં તદા ચેતામિ કિં કિલ
જ્યારે હું સતત એવું વિચારો છું કે 'હું તો ફક્ત પાંચ તત્વો જ છું', ત્યારે હું જાણે નિર્જીવ બની જાઉં છું; એ સમયે હું શું જાણવાનો રહી જાઉં?
સુપ્તો ઽસ્મીતિ દૃઢં ભાવં બુદ્ધવાંશ્ ચેતનો ઽપિ સન્ । નૈદ્રમ્ એવૈત્ય્ અલં જાડ્યં ન સ ચેતતિ કિઞ્ચન
કોઈ વ્યક્તિ જો ચેતન હોવા છતાં મનમાં દૃઢપણે માને કે 'હું ઊંઘી રહ્યો છું', તો તેને ઊંઘનો અનુભવ થતો નથી, પણ માત્ર નિષ્ક્રિય બની રહે છે, અને કશી વાતનું તેને ભાન રહેતું નથી.
યસ્ તુ પ્રજ્ઞાપ્રબુદ્ધાત્મા દેહસ્ તસ્યાધિભૌતિકઃ । શામ્યત્ય્ ઉદેતિ વિમલો બોધાત્મૈવાતિવાહિકઃ
પણ જેનું મન જ્ઞાનથી જાગૃત છે, તેનું શરીર ભૌતિક હોવા છતાં શાંત અને નિર્મળ બની જાય છે, અને તેનું સાચું સ્વરૂપ તો ચેતનાનું સુક્ષ્મ શરીર બની જાય છે.
આતિવાહિકદેહેન તેન બોધાત્મનાણુના । બૃહતા વા યથાકામં નિર્વાણાત્મા સ તિષ્ઠતે
આ ચેતનાના સુક્ષ્મ શરીરથી, જેવું તે ઈચ્છે તેમ નાનકડું કે વિશાળ બની શકે છે, મુક્તિમાં સ્થિત આત્મા એ રીતે રહે છે.