નભસ્તલગતાસઙ્ખ્યનક્ષત્રમણિમાલિતઃ । દિનર્તુવત્સરાવર્તો વાડવાગ્ન્યાદિફેનિલઃ
આકાશમાં અનગણિત તારાઓની હારથી શોભાયમાન, દિવસો, ઋતુઓ અને વર્ષોના ચક્રમાં ફરતું, અગ્નિ વગેરેના ફેનથી ભરપૂર એવા મહાસાગર જેવો—
ચન્દ્રાર્કાદિતરઙ્ગો ઽન્તરજડો ઽપઙ્કિલો મહાન્ । બૃહદ્બ્રહ્માણ્ડખાતસ્થો નિત્યમ્ એકાર્ણવો ઽક્ષયઃ
ચાંદ અને સૂર્યની લહેરો ધરાવતો, અંદરથી નિષ્ક્રિય છતાં કલંકરહિત, વિશાળ, સમગ્ર બ્રહ્માંડની ખાલી જગ્યામાં સ્થિર, સદા એક અને અક્ષય સમુદ્ર જેવો—
હેમાદિષુ સુવર્ણત્વં નરાદિષુ પરાક્રમઃ । કાચકચ્યં ચ રત્નાદિષ્વ્ અર્કાદિષ્વ્ અવભાસનમ્
ધાતુઓમાં સોનાની જેમ, મનુષ્યોમાં પરાક્રમની જેમ, રત્નોમાં પારદર્શકતા જેવી, સૂર્ય વગેરેમાં તેજસ્વિતા જેવી—
જ્યોત્સ્ના મુખેન્દુબિમ્બેષુ પક્ષ્મલેક્ષણલક્ષ્મસુ । સ્રવત્સ્નેહામૃતાપૂરો હાસસ્ સૌહાર્દભાસનમ્
મુખના ચાંદ જેવા ગોળમાં, આંખોની પાંપણોમાં, પ્રેમના અમૃતથી છલકાતું, સ્મિતમાં સૌહાર્દની ઝલક જેવું પ્રકાશ—
કપોલબાહુનેત્રાક્ષિભ્રૂકરાલકલાસકઃ । નિજો ઽજેયતયા જાતો વિલાસẖ કામિનીજને
સ્ત્રીઓની અપરાજિત સ્વભાવમાંથી જ તેમની સુંદરતા જન્મે છે, જેમાં ગાલ, હાથ, આંખો, ભ્રૂ અને વાળના રમકડાં રમણિય રીતે ઝલકે છે.
તૃણીકૃતત્રિભુવનં ચપેટાસ્ફોટિતદ્વિષમ્ । શિરસ્સુ વજ્રીકરણં વીર્યં સિંહાદિચેતસિ
સિંહ અને એવા પ્રાણીઓના મનમાં તેમનું શૌર્ય એવું છે કે ત્રણેય લોકને તૃણ સમાન ગણાવે છે, દુશ્મનને એક ચાટાથી કાપી નાખે છે અને તેમના મસ્તકને વજ્ર જેવું મજબૂત બનાવી દે છે.
કટુકઙ્કટકુટ્ટાકખડ્ગસઙ્ઘટ્ટટાઙ્કૃતેઃ । પટુસ્ફુટાસ્ફોટરટિ ભટેષ્વ્ અટનમ્ ઉદ્ભટમ્
યોદ્ધાઓ વચ્ચે તેમનું નિર્ભય ભમણવું કઠોર તલવારોના અથડામણના કડક અવાજ, જોરદાર ઘા અને યુદ્ધના ગજગજાટથી છલકાય છે.
દેવેષુ દાનવારિત્વં સુરારિત્વં સુરારિષુ । સર્વભૂતેષુ સૌજસ્ત્વમ્ ઉન્નામસ્ સ્થાવરાદિષુ
દેવોમાં તેઓ દાનવોને રોકે છે, દાનવોમાં તેઓ દેવોના શત્રુ બને છે, બધા જીવમાં તેઓ તેજરૂપ છે અને સ્થાવર-જડ વસ્તુઓમાં તેઓ ઉપર વધતી વૃદ્ધિ છે.
અથ હેમ ભવન્ ભાસ્વાંસ્ તત્રાહમ્ અનુભૂતવાન્ । જગદાકાશકોશેષુ તેષુ તામરસેક્ષણ
પછી, હે સુવર્ણમય અને તેજસ્વી, હું તને ત્યાં અનુભવ્યો, હે કમળની આંખોવાળા, એ વિશ્વના વિશાળ આકાશમાં.
દિગન્તદશકાસ્તીર્ણૈẖ કરજાલૈર્ જગત્ખગમ્ । ગૃહ્ણદ્ અદ્ર્યઙ્ગમ્ અર્કત્વં ગ્રામવદ્દૃષ્ટભૂતલમ્
દસ દિશાઓ સુધી ફેલાયેલા કિરણો વડે, જેમ પંખી પોતાના પાંજરથી જગતને પકડી લે છે, એમ પર્વતને આવરીને, સૂર્ય બનીને, ધરતીને ગામની જેમ જોઈ રહ્યો છું.
વ્યોમોત્પલે કોશચક્રં વાડવં તિમિરાર્ણવે । બ્રહ્માણ્ડસદને દીપો વૃક્ષો દિનફલાવલેઃ
આકાશમાં કમળના ફૂલોની માફક ચક્ર, અંધકારના સમુદ્રમાં અગ્નિ, બ્રહ્માંડના ઘરમા દીવો, અને દિવસના ફળોથી ભરેલો વૃક્ષ.
રસાયનહ્રદાકારમ્ ઇન્દુત્વં વદનં દિવઃ । નિશાનિશાચરીહાસો વિકાસો રજનીદિશામ્
આકાશનું ચહેરું ચાંદ્રમાની જેમ અમૃતસર જેવી આકાર ધરાવે છે; રાત એ રાત્રિમાં ફરતી દેવીની ખિલેલી સ્મિત છે, અને રાતની દિશાઓનું ફૂલવું છે.
જગલ્લાવણ્યલક્ષ્મીનાં સર્વાસામ્ ઉપમાસ્પદમ્ । રજનીરોહિણીનારીકૈરવાણાં પરં પ્રિયમ્
આ જગતની સૌંદર્ય અને સમૃદ્ધિનું ઉદાહરણ, રાત્રિ, રોહિણી, સ્ત્રીઓ અને રાત્રિમાં ખીલતા કુમુદપુષ્પો માટે અત્યંત પ્રિય છે.
નેત્રવૃન્દં ખશક્રસ્ય દ્યુલતાપુષ્પજાલકમ્ । સ્વર્ગૌકોમષકવ્યૂહં તારકાપટલં પૃથુ
આકાશના તારાઓ એ તેના અનેક નેત્રો છે, આકાશવૃક્ષના પુષ્પોની જાળ જેવી છે, સ્વર્ગના નાજુક જીવજંતુઓની મોટી ટોળી જેવી છે, અને તારાઓનો વિશાળ સમૂહ છે.
વણિઙ્માર્ગે વણિગ્ઘસ્તતલતોલનદોલિતમ્ । રત્નત્વં જલકલ્લોલહસ્તાન્દોલિતમ્ અબ્ધિભિઃ
વેપારીના માર્ગ પર વેપારીના હાથથી તોલવામાં અને હલાવવામાં આવે છે; સમુદ્રમાં પાણીની લહેરો તેને રત્નની જેમ ઉછાળે છે.
અબ્દાબ્ધૌ શફરાવર્તમ્ અબ્દાગે મઞ્જરીગણઃ । અબ્દાદ્રૌ દાવદહનો વૈદ્યુતં દ્યોતનં તરૌ
સમુદ્રમાં તે નાની માછલીઓની ઘૂમર છે; નદીમાં પુષ્પોના સમૂહ જેવી છે; પર્વતમાં જંગલની આગ છે; વૃક્ષમાં વીજળીની ઝલક છે.
દારુદારુણદુર્વારં દીપ્તં જ્વલનચાલનમ્ । યજ્ઞાગ્નિદાહકલ્પાન્તવિસ્ફોટકઠિનારવમ્
એક ભયાનક, અણધાર્ય અગ્નિ જ્વાળાની જેમ સળગતી અને ફરતી હતી, અને તેનો અવાજ એવો કઠોર હતો કે જાણે યજ્ઞના અંતે ભડકેલા અગ્નિનો વિસ્ફોટ થાય છે.
કચત્કાઞ્ચનમાણિક્યમુક્તામણિમયં મહઃ । તમસ્તાં નીતમ્ આક્ષિપ્ય પાણ્ડિત્યમ્ ઇવ પામરૈઃ
સોનાં, લાલ, મુક્તા અને રત્નોની તેજસ્વી ઝાંખી અંધકારમાં ખેંચાઈ ગઈ હતી, જેમ કે અજ્ઞાની લોકો વિદ્યા છીનવી લે છે.
વિશ્રાન્તં સ્તનતુઙ્ગેષુ મુક્તાહારતયા મયા । અસુરોરગગન્ધર્વનરનાયકયોષિતામ્
મેં તેને અસુર, નાગ, ગંધર્વ અને મનુષ્ય રાજાઓની સ્ત્રીઓના ઉંચા સ્તનો પર મુક્તાની હાર તરીકે શોભતા જોયું છે.
પાદાહતિશતં માર્ગે તિલકત્વં વધૂમુખે । ખદ્યોતેન મયા લબ્ધં પશ્યાવસ્થાસુ ચાપલમ્
માર્ગ પરના સૈંકડો પગલાંઓ તેને વધૂના મુખ પર તિલક જેવું બનાવે છે; અને જલાયુક્તે તેની ચંચળતા વિવિધ અવસ્થાઓમાં મને દેખાઈ છે.
ક્વચિદ્ વિદ્યુત્તયાભ્રેષુ શફર્યેવાર્ણવેષ્વ્ ઇહ । ખસ્થેષુ વિહૃતં ચારુ વાર્યાવર્તવિરાવિષુ
ક્યારેક, વીજળી જેમ વાદળોમાં ઝળહળે છે અથવા નાની માછલી જેમ મહાસાગરમાં તરતી હોય છે, એ રીતે અહીં આકાશમાં, પાણીના ઘુમ્મરાવતાં વળાંકો વચ્ચે, એ સુંદર રીતે વિહરે છે.
ક્વચિદ્ દીપતયા નીપકલિકાકોમલાઙ્ગયા । અન્તḫપુરેષુ કાન્તાનાં સુરતાલોકનં કૃતમ્
બીજે ક્યાંક, દીવાના પ્રકાશમાં અને યુવાન સ્ત્રીના કોમળ અંગોમાં, અંતઃપુરમાં પ્રેમીઓનું મિલન નજરે પડે છે.
ક્વચિત્ કજ્જલજાલસ્ય જ્વાલાત્વેન કચાકૃતેઃ । ખે ઽન્તર્ નિલીનં કૂર્માઙ્ગસઙ્ઘેનેવ સ્વકોટરે
ક્યારેક, કાજલના ઘેરા પડમાં, વાળની શોભા જેવી જ્વાળામાં, એ આકાશમાં છુપાયેલી હોય છે, જાણે કાચબાની ટોળકી પોતાની જ બિલમાં છૂપાઈ ગઈ હોય.
કલ્પાન્તેષુ ક્વચિત્ સર્વજગદ્ગ્રાસઘનશ્રમાત્ । ખે કજ્જલાસિતે લીનં રુદ્ધે ઽભ્ર ઇવ વિદ્યુતા
યુગના અંતે, આખા જગતને ગળી જવાની ભારે થાકથી, એ આકાશના કાળાં પડછાયાંમાં લીન થઈ જાય છે, જેમ વાદળથી વીજળી છુપાઈ જાય છે.
ક્વચિદ્ આકલ્પમ્ આપીય વડવાગ્નિતયા જલમ્ । જગત્સુ ગગનેનેવ ન તૃપ્તં જલરાશિષુ
ક્યારેક હું અગ્નિ સમાન બનીને આખું પાણી પી જાઉં છું, પણ આકાશ જેમ કે વિશ્વમાં દરિયાઓ ભરેલા હોવા છતાંયે તેને પાણીથી સંતોષ થતો નથી.
ક્વચિદ્ ઉલ્મુકદન્તેન મયા જ્વાલાભુજાત્મના । વિલોલધૂમાવર્તોગ્રકુન્તલેનાકુલૌજસા
બીજી જગ્યાએ, હું જ્વાળાઓ જેવી દાંત અને અગ્નિ જેવી સ્વભાવ ધરાવું છું, ઉગ્ર ધૂમ્રવટ અને વેરવાયેલા વાળ સાથે, ભારે ઉર્જાથી ઉલઝણમાં પડેલો છું.
પુરપલ્વલવાહેષુ કવલીકૃતજન્તુના । કૃતાષ્ ટકારાẖ કાષ્ઠાદિપદાર્થાસ્વાદનોદિતાઃ
શહેરના કાદવવાળા નાળાઓમાં, જીવજંતુઓને ગળી જતા, લાકડાં અને અન્ય વસ્તુઓનો સ્વાદ લેતાં 'ટ' જેવા અવાજો ઊપજતા હોય છે.
હતેન શસ્ત્રપાષાણૈર્ અયḫપિણ્ડાદિવાસિના । હન્તૃદાહાર્થમ્ ઉદ્ગીર્ણાẖ કણાẖ કોપલવાẖ ક્વચિત્
ક્યારેક શસ્ત્રો કે પથ્થરોના ઘા ખાઈને, અથવા લોખંડના ગોળામાં રહેનારથી, ગુસ્સાની ચમક સમાન કણો બહાર નીકળી આવે છે, જે મારનારને દાઝવા માટે હોય છે.
ક્વચિન્ મહાશિલાકોશે પાષાણમણિના મયા । સમસ્તભૂતાદૃશ્યેન સ્થિતં યુગશતાન્ય્ અપિ
ક્યારેક હું એક વિશાળ પથ્થરની ગુફામાં, પથ્થરમાં છુપાયેલા રત્નની જેમ, બધાં જીવોથી અજાણ્યો રહીને, અનેક યુગો સુધી ત્યાં જ રહ્યો હતો.
મુને તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ અનુભૂતં ત્વયા સુખમ્ । ઉત દુẖખમ્ ઇતિ બ્રૂહિ બોધાય મમ માનદ
મુનિ, એ અવસ્થામાં તું સુખ અનુભવ્યું કે દુઃખ? મને સમજાવવા માટે, હે માન આપનાર, મને સાચું કહેજે.