નાનાહ્રદનદીગેહગામિનાવિરતાધ્વના । વિશ્રાન્તં સેતુસુહૃદḫ પ્રસાદેન ક્વચિત્ ક્વચિત્
વિવિધ તળાવ, નદીઓ અને ઘરોથી સતત પસાર થતું, એ ક્યારેક ક્યારેક પુલ પર મિત્રોની સાથે કૃપાથી આરામ પામે છે.
વિદા વિદનુસન્ધાનાજ્ જડેન તદનાશ્રયાત્ । જલાશયેષૂલ્લસિતં જલેનાવર્તવૃત્તિના
તેના ભાગોની તપાસ અને તેના જડ આધારથી, એ પાણીના જળાશયોમાં, પાણીના ચક્રવાત જેવી ગતિ સાથે, ઊભરાય છે.
મયા દુષ્કૃતિનેવોર્ધ્વાચ્ છિલાસ્તમ્ભેન ભૂભૃતામ્ । સાવર્તવૃત્તિના શ્વભ્રપાતેષુ શતધા ગતમ્
મારા દ્વારા, જાણે કોઈ દુષ્કર્મ કરનાર માટે, પહાડનો પથ્થરનો થંભો ઉપર ફેંકાયો હોય તેમ, એ વળાંકો ખાતો ખીણોમાં પડીને સો ભાગે તૂટી ગયો.
ધૂમરૂપેણ નિર્ગત્ય દારુભ્યો ગગનાર્ણવે । કણરત્નેન નીલર્ક્ષમણાવ્ આવર્તિના સ્થિતમ્
ધૂમરૂપે લાકડામાંથી નીકળી આકાશના મહાસાગરમાં, વળાંકો ખાતો, નીલમણિ જેવો કણ ત્યાં જ ટકી રહ્યો.
વિશ્રાન્તમ્ અભ્રપીઠેષુ વિદ્યુદ્વનિતયા સહ । ભિન્નેન્દ્રનીલનીલેન શેષાઙ્ગેષ્વ્ ઇવ શૌરિણા
મેઘના આસન પર વીજળીની ઝાંખી સાથે, વિખૂટા નીલમણિના નીલ રંગ જેવો, જાણે હરિએ શેષના અંગો પર મૂક્યો હોય તેમ આરામથી રહ્યો.
પરમાણુમયે સર્ગે પિણ્ડરૂપેષ્વ્ અલક્ષિતમ્ । સ્થિતમ્ અન્તḫ પદાર્થેષુ બ્રહ્મણેવાબિલાત્મના
પરમાણુથી બનેલી સૃષ્ટિમાં, ગાંઠ જેવા રૂપોમાં, અજાણ્યા રીતે, એ વસ્તુઓની અંદર છુપાઈને રહે છે, જેમ બ્રહ્મ અસ્પષ્ટ સ્વરૂપે રહેલું હોય.
પ્રાપ્ય જિહ્વાણુભિસ્ સઙ્ગમ્ અનુભૂતિẖ કૃતોત્તમા । યા નાત્મનો ન દેહસ્ય મન્યે જ્ઞાનસ્ય કેવલમ્
જીભના અણુઓ દ્વારા મળેલી એકતા પછી જે શ્રેષ્ઠ અનુભવ થાય છે, એ હું માનું છું કે એ આત્માનું કે શરીરનું નથી, માત્ર જ્ઞાનનું જ છે.
ન મયા ન ચ દેહેન નાન્યેનાસ્વાદિતાત્મ યત્ । તદ્ અન્તર્ વિધૃતં શૈત્યમ્ અજ્ઞાનાય તદ્ અપ્ય્ અસત્
એ સાર હું, શરીર કે બીજાએ સ્વાદ્યું નથી; અંદર રહેલું એ ઠંડક અજ્ઞાન માટે છે અને એ પણ અસત્ય છે.
સર્વર્તુરસરૂપેણ નાનામોદાનિ દિક્ષ્વ્ અલમ્ । ભુક્તાનિ પુષ્પજાલાનિ પ્રોચ્છિષ્ટં દદતાલયે
બધી ઋતુઓના સ્વાદ અને દિશાઓમાં વિવિધ સુગંધો સાથે, ફૂલોની વણાવેલી માળાઓ માણવામાં આવી અને બચેલું ઘરનાં સ્થાન પર મૂકાયું.
ચતુર્દશપ્રકારાણાં ભૂતાનામ્ અઙ્ગસન્ધિષુ । ઉષિતં ચેતનેનેવ જડેનાપ્ય્ અજડાત્મના
ચૌદ પ્રકારના તત્વોના અંગસંધીમાં, જાણે ચેતનાથી, પણ નિર્જીવ હોવા છતાં અજડ આત્માથી, એ વસે છે.
શીકરોત્કરરૂપેણ રથમ્ આરુહ્ય મારુતમ્ । આમોદેનેવ વિહૃતં વિમલવ્યોમવીથિષુ
શીતળ બિંદુઓના સમૂહરૂપે પવન પર સવાર થઈ, તે નિર્મળ આકાશના માર્ગોમાં આનંદપૂર્વક ફરતું હતું.
રામ તસ્યામ્ અવસ્થાયાં પરમાણુકણં પ્રતિ । અનુભૂતમ્ અશેષેણ યથાસ્થિતમ્ ઇદં જગત્
રામ, એ અવસ્થામાં, આ જગતના દરેક અણુને એ જ રીતે, સંપૂર્ણપણે અનુભવાયું હતું.
અજડેન જડેનેવ મયા જલતયા તયા । અન્તસ્ સર્વપદાર્થાનાં જ્ઞાતાજ્ઞાતેન સંસ્થિતમ્
મારે, જે ચેતન છું, પણ જેમ કે જડ, અને એ જળરૂપે, જાણીતાં અજાણતાં બધાં પદાર્થોના અંદર વ્યાપી રહેલું હતું.
જગતાં તત્ર લક્ષાણિ નાશોત્પાદશતાનિ ચ । મયા દૃષ્ટાનિ રૂઢાનિ કદલીદલપીઠવત્
ત્યાં મેં હજારો જગતો અને તેમની અસ્તિ-નાશની અનેક ઘટનાઓ જોઈ, જે બધું કેળાના પાંદડાની જેમ એકમેકમાં ગૂંથાયેલું હતું.
એવં જગચ્ ચાજગદ્ વા સાકારં વા નિરાકૃતિ । ચિન્માત્રગગનં સર્વમ્ આકાશાધિકનિર્મલમ્
આ જગત હોય કે ન હોય, સ્વરૂપ ધરાવતું હોય કે નિરૂરૂપ, બધું જ ચિત્તરૂપ આકાશ જેવું છે, અને એ તો આકાશ કરતાં પણ વધુ શુદ્ધ છે.
ન કશ્ચન ત્વં ન ચ કિઞ્ચનેદં શુદ્ધḫ પરો બોધ ઇદં વિભાતિ । સ ચાપિ નો કિઞ્ચન નાપિ શૂન્યમ્ આકાશમ્ એવાસિ વિશઙ્કમ્ આસ્સ્વ
તું કોઈ નથી અને આ પણ કશું નથી; આ તો શુદ્ધ, સર્વોચ્ચ જ્ઞાનરૂપ છે જે આવું દેખાય છે. એ પણ કશું નથી, ન તો ખાલી છે; તું તો સાચું આકાશ જ છે—શંકા છોડ અને નિરભય રહી જા.
તતો ઽહમ્ અભવં તેજસ્ તેજોધારણયેદ્ધયા । ચન્દ્રાર્કતારકાગ્ન્યાદિવિચિત્રાવયવાન્વિતમ્
પછી હું તેજ બની ગયો, તેજને ધારણ કરવાની શક્તિથી, અને ચાંદ્ર, સૂર્ય, તારાઓ, અગ્નિ વગેરેના અદભુત અંગો સાથે યુક્ત થયો.
નિત્યં સત્ત્વપ્રધાનત્વાત્ પ્રકાશાકૃતિરાજવત્ । સર્વદૃશ્યમ્ ઋતે સર્વચૌરાદ્ ધ્વાન્તાત્ પ્રતાપયુક્
હંમેશા, સત્વ ગુણની પ્રભુતા હોવાથી, હું પ્રકાશરૂપ હતો, રાજા જેવો; બધું પ્રકાશિત કરતો, જોવાય તે સિવાય, અને બધો અંધકાર ચોરની જેમ દૂર કરતો.
દીપાદિભિશ્ ચરૈસ્ સ્નિગ્ધૈર્ દશાશતવિહારિભિઃ । પ્રત્યક્ષીકૃતસર્વાર્થં પ્રતિગેહં સુરાજવત્
દીપક અને એ જેવા નરમ, હલનચલન કરતાં પ્રકાશથી, દસ-દસ, સો-સો રીતે આનંદ માણતાં, દરેક ઘર બધું સ્પષ્ટ દેખાતું હતું, જાણે કોઈ સારા રાજાના મહેલ જેવું.
લોકાલોકેન હૃષિતૈḫ પ્રત્યક્ષાદ્યાંશુરોમભિઃ । પરપ્રકાશૈકરતૈર્ દૂરોત્ક્ષિપ્તાસિતામ્બરમ્
જગતના પોતાના પ્રકાશથી, જે આનંદભેર કિરણો અને તેજથી ભરપૂર છે, અને બીજાને પ્રકાશિત કરવા જ સમર્પિત છે, એ અંધકારમય આકાશ દૂર દૂર ફેંકાઈ ગયું.
અન્ધકારસ્ય દૈન્યસ્ય સમસ્તગુણનાશિનઃ । અદૃશ્યં દૃશ્યમ્ અનિશં સર્વસ્ય ગુણશાલિનઃ
અંધકારનું દુઃખ, જે બધા ગુણોને નષ્ટ કરી નાખે છે, એ દેખાતું નથી પણ સતત દેખાય છે, કારણ કે એ સર્વ ગુણવંત વસ્તુઓમાં હંમેશા રહેલું છે.
તમસ્તમાલપરશુḫ પરશુદ્ધિકરં પદમ્ । સુવર્ણમણિમાણિક્યમુક્તાદિજનજીવિતમ્
અજ્ઞાનના અંધકારને કાપી નાખતો પરમ શુદ્ધિ આપતો અવસ્થારૂપ પરશુ, એ સોનાં, રત્નો, મોતી અને બધાં અમૂલ્ય જીવનું જીવન છે.
શુક્લકૃષ્ણારુણાદીનાં ભિત્ત્યઙ્ગોત્સઙ્ગશાયિનામ્ । પુત્રાણામ્ ઇવ વર્ણાનાં સર્વેષાં દેહદḫ પિતા
શ્વેત, કાળાં, લાલ અને બીજા બધા રંગો, જેમ દિવાલો, અંગો અને ગોદમાં રહે છે, તેમ શરીર બધા રંગોનું પિતાનું સ્થાન ધરાવે છે, જેમ સંતાનો માટે પિતા હોય છે.
ઘનસ્નેહદશં પૃથ્વ્યા રક્ષિતાનિલવેધનમ્ । ગૃહં પ્રતિ ઘનાનન્દૈર્ ધૃતદીપકપુત્રકમ્
પૃથ્વીનું ઘન અને પોષક તત્વ, પવનની તીવ્રતા થી બચાવેલું, દરેક ઘર આનંદથી ભરેલું હતું અને દીપકને પોતાના પ્રિય સંતાન સમાન સંભાળતું હતું.
દૃષ્ટં પાતાલકેષ્વ્ ઈષત્ તમોરૂપિષુ પાવનમ્ । અર્ધદૃષ્ટં રજોરૂપે ભૂતલે ભૂતમાલિતે
પાતાળ લોકમાં, થોડું અંધકારરૂપ દેખાતું અને શુદ્ધિ લાવતું હતું; ધૂળ જેવા રૂપમાં અર્ધદેખાતું અને પૃથ્વી તથા જીવજંતુઓને પ્રકાશિત કરતું હતું.
સત્ત્વાત્મસુ મહાસત્ત્વં નિત્યસ્થં દેવસદ્મસુ । જગજ્જીર્ણકુટીદીપẖ કૂપો ઽન્ધતમસો મહાન્
સત્વવાળાં પ્રાણીઓમાં મહાન સત્વ સદા દેવોના ઘરોમાં વસે છે; જેમ જગતની જૂની ઝૂંપડીમાં દીવો હોય છે, તેમ તે ઘોર અંધકારનો મોટો કૂવો છે.
દિગ્વધૂવિમલાદર્શો નિશાનીહારમારુતઃ । સત્ત્વં ચન્દ્રાર્કવહ્નીનાં કુઙ્કુમાલેપનં દિવઃ
દિશાઓની કન્યાનું નિર્મળ દર્પણ, રાત્રીના કુંધળાવટને દૂર કરતો પવન, ચાંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિનું સાર, આકાશનું કુંકુમથી શોભાયેલું મસ્તક—
કેદારં દિનસસ્યાનાં તમોઽમ્બૂનામ્ અવગ્રહઃ । નભẖકાચબૃહત્પાત્રક્ષાલનામ્બુ સમુલ્લસત્
દિવસના પાક માટેનું ખેતર, અંધકારના વાદળોનું એકઠું થવું, આકાશના વિશાળ પાત્રને વરસતા વરસાદથી ધોઈને ચમકાવવું—
સત્તાપ્રદતયાર્થાનાં પ્રકાશકતયાપિ ચ । ચિન્માત્રપરમાર્થસ્ય સહોદર ઇવાનુજઃ
વસ્તુઓને અસ્તિત્વ આપે છે અને તેમને પ્રકાશિત પણ કરે છે; એ રીતે, શુદ્ધ ચેતનાના પરમ તત્વને જેવો સહોદર હોય એવો તેનો અનુજ છે.
ક્રિયાકમલિનીભાનુર્ ભૂતલોદરજીવિતમ્ । રૂપાલોકમનસ્કારચમત્કારે ચિતિર્ યથા
ક્રિયાની કમળીને જેમ સૂર્ય, ધરતીના ગર્ભમાં રહેલું જીવન, રૂપ, પ્રકાશ અને મનના અજાયબી જેવી ચેતના છે.