નેહાનાનાસ્તિ નો નાના ન નાસ્તિત્વં ન ચાસ્તિતા । અહમ્ ઇત્ય્ એવ નૈવાસ્તિ યત્ર તત્ર કુતો ઽસ્તુ કિમ્
અહીં અનેકતા નથી, એકતા પણ નથી; અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ પણ નથી. 'હું છું' એવો ભાવ પણ અહીં નથી—તો પછી અહીં શું રહી શકે, શું હોઈ શકે?
અનુભૂતમ્ અપીદં સદ્ અહમિત્યાદિદૃશ્યકમ્ । નાસ્ત્ય્ એવ યદિ વાપ્ય્ અસ્તિ તદ્ બ્રહ્માજમ્ અનામકમ્
આ અનુભવ પણ, જે સતત 'હું છું' એવો અનુભવ અને જોવાઈ તેવું છે, એ હોય કે ન હોય—એજ બ્રહ્મ છે, જન્મરહિત અને નામરહિત.
યત્ સ્વપ્નપુરમ્ એવેદં સર્ગાદાવ્ એવ વિન્નભઃ । અસ્તિતાનાસ્તિતે તત્ર કીદૃશે ક્વ કુતસ્ સ્થિતે
આ બધું તો સ્વપ્નના શહેર જેવું જ છે, સર્જનના આરંભથી જ અલગ. અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ જેવી એ સ્થિતિમાં, એ શું છે, ક્યાં છે અને કેવી રીતે ટકી છે?
યથાહં દૃષ્ટવાંસ્ તાનિ જગન્ત્ય્ અવનિરૂપધૃત્ । તથા મયા જલીભૂય દૃષ્ટં તાદૃશમ્ એવ તત્
જેમ મેં એ જગતોને પૃથ્વીરૂપે જોયાં, તેમ જ જ્યારે હું પ્રવાહી થયો, ત્યારે પણ એ જ રીતે મેં એ બધું જોયું.
વારિધારણયા વારિ ભૂત્વા જડમ્ ઇવાજડમ્ । સમુદ્રમન્દિરેષ્વ્ અન્તશ્ ચિરં ગુલગુલાયિતમ્
પાણીની ધારા વહેતી હોય ત્યારે એ જળ, જાણે નિર્જીવ હોય તેમ લાગે છે, પણ ખરેખર તો એ નિર્જીવ નથી; એ દરિયાના ગર્ભમાં લાંબા સમય સુધી ગોળ ગોળ ફરે છે.
તૃણવૃક્ષલતાગુલ્મવલ્લીનાં સ્તમ્ભનાડિષુ । મૃદ્વ્ અલક્ષિતમ્ આરૂઢં તવાઙ્ગેષ્વ્ ઇવ યૂકયા
ઘાસ, વૃક્ષો, વેલો અને લતાના નળીમાં એ ધીમે ધીમે, કોઈને ખબર પણ ન પડે એ રીતે, ચઢે છે; જેમ કે તારી દેહ પર ઊંઝા ચઢે છે.
સર્વોત્થાનોપમા સ્તમ્ભે તચ્છેદે વલયોપમા । મૃદ્વ્યા કર્ણાહિગત્યેવ રચનાભ્રે કૃતોદરે
એનું ઉદ્ભવવું સ્તંભ ઊભો થાય તેમ છે; અને કાપી નાખીએ તો વળય તૂટી જાય તેમ છે. એ ધીમી ગતિ, જાણે કાનમાં સાપ સરકે તેમ છે; અને એ રચના, જાણે વાદળમાં ખાડો પડી ગયો હોય તેમ છે.
વલ્લીતમાલતાલાદિપલ્લવેષુ ફલેષુ ચ । વિશ્રમ્ય પુષ્ટયાકૃત્યા રેખાવિરચનં કૃતમ્
વેલો, મલ્લિકા અને તાડ વગેરેના પાંદડા અને ફળ પર આરામ કરીને, એ પોષણથી રેખાઓ અને આકારો ઊભા કરે છે.
મુખેનાવિશ્ય હૃદયમ્ ઋતુવૈધુર્યધારિણા । વૃતા વિધુરિતા ભુક્તા લૂના દેહેષુ ધાતવઃ
મોઢા મારફતે હૃદયમાં પ્રવેશીને, ઋતુઓની અનિયમિતતા સહન કરતાં, શરીરના તત્વો ઘેરી લેવાય છે, હલાવાય છે, ભોગવાય છે અને કાપી નાખવામાં આવે છે.
સુપ્તં પલ્લવતલ્પેષુ પ્રાલેયકણરૂપિણા । તુલ્યકાલમ્ અશેષેષુ દિક્ષુ સર્વાસ્વ્ અખેદિના
પાંદડાંના પથાર પર બરફના કણરૂપે સુઈને, એ બધે, દરેક દિશામાં, એકસાથે, નિશ્ચિંત રહે છે.
નાનાહ્રદનદીગેહગામિનાવિરતાધ્વના । વિશ્રાન્તં સેતુસુહૃદḫ પ્રસાદેન ક્વચિત્ ક્વચિત્
વિવિધ તળાવ, નદીઓ અને ઘરોથી સતત પસાર થતું, એ ક્યારેક ક્યારેક પુલ પર મિત્રોની સાથે કૃપાથી આરામ પામે છે.
વિદા વિદનુસન્ધાનાજ્ જડેન તદનાશ્રયાત્ । જલાશયેષૂલ્લસિતં જલેનાવર્તવૃત્તિના
તેના ભાગોની તપાસ અને તેના જડ આધારથી, એ પાણીના જળાશયોમાં, પાણીના ચક્રવાત જેવી ગતિ સાથે, ઊભરાય છે.
મયા દુષ્કૃતિનેવોર્ધ્વાચ્ છિલાસ્તમ્ભેન ભૂભૃતામ્ । સાવર્તવૃત્તિના શ્વભ્રપાતેષુ શતધા ગતમ્
મારા દ્વારા, જાણે કોઈ દુષ્કર્મ કરનાર માટે, પહાડનો પથ્થરનો થંભો ઉપર ફેંકાયો હોય તેમ, એ વળાંકો ખાતો ખીણોમાં પડીને સો ભાગે તૂટી ગયો.
ધૂમરૂપેણ નિર્ગત્ય દારુભ્યો ગગનાર્ણવે । કણરત્નેન નીલર્ક્ષમણાવ્ આવર્તિના સ્થિતમ્
ધૂમરૂપે લાકડામાંથી નીકળી આકાશના મહાસાગરમાં, વળાંકો ખાતો, નીલમણિ જેવો કણ ત્યાં જ ટકી રહ્યો.
વિશ્રાન્તમ્ અભ્રપીઠેષુ વિદ્યુદ્વનિતયા સહ । ભિન્નેન્દ્રનીલનીલેન શેષાઙ્ગેષ્વ્ ઇવ શૌરિણા
મેઘના આસન પર વીજળીની ઝાંખી સાથે, વિખૂટા નીલમણિના નીલ રંગ જેવો, જાણે હરિએ શેષના અંગો પર મૂક્યો હોય તેમ આરામથી રહ્યો.
પરમાણુમયે સર્ગે પિણ્ડરૂપેષ્વ્ અલક્ષિતમ્ । સ્થિતમ્ અન્તḫ પદાર્થેષુ બ્રહ્મણેવાબિલાત્મના
પરમાણુથી બનેલી સૃષ્ટિમાં, ગાંઠ જેવા રૂપોમાં, અજાણ્યા રીતે, એ વસ્તુઓની અંદર છુપાઈને રહે છે, જેમ બ્રહ્મ અસ્પષ્ટ સ્વરૂપે રહેલું હોય.
પ્રાપ્ય જિહ્વાણુભિસ્ સઙ્ગમ્ અનુભૂતિẖ કૃતોત્તમા । યા નાત્મનો ન દેહસ્ય મન્યે જ્ઞાનસ્ય કેવલમ્
જીભના અણુઓ દ્વારા મળેલી એકતા પછી જે શ્રેષ્ઠ અનુભવ થાય છે, એ હું માનું છું કે એ આત્માનું કે શરીરનું નથી, માત્ર જ્ઞાનનું જ છે.
ન મયા ન ચ દેહેન નાન્યેનાસ્વાદિતાત્મ યત્ । તદ્ અન્તર્ વિધૃતં શૈત્યમ્ અજ્ઞાનાય તદ્ અપ્ય્ અસત્
એ સાર હું, શરીર કે બીજાએ સ્વાદ્યું નથી; અંદર રહેલું એ ઠંડક અજ્ઞાન માટે છે અને એ પણ અસત્ય છે.
સર્વર્તુરસરૂપેણ નાનામોદાનિ દિક્ષ્વ્ અલમ્ । ભુક્તાનિ પુષ્પજાલાનિ પ્રોચ્છિષ્ટં દદતાલયે
બધી ઋતુઓના સ્વાદ અને દિશાઓમાં વિવિધ સુગંધો સાથે, ફૂલોની વણાવેલી માળાઓ માણવામાં આવી અને બચેલું ઘરનાં સ્થાન પર મૂકાયું.
ચતુર્દશપ્રકારાણાં ભૂતાનામ્ અઙ્ગસન્ધિષુ । ઉષિતં ચેતનેનેવ જડેનાપ્ય્ અજડાત્મના
ચૌદ પ્રકારના તત્વોના અંગસંધીમાં, જાણે ચેતનાથી, પણ નિર્જીવ હોવા છતાં અજડ આત્માથી, એ વસે છે.
શીકરોત્કરરૂપેણ રથમ્ આરુહ્ય મારુતમ્ । આમોદેનેવ વિહૃતં વિમલવ્યોમવીથિષુ
શીતળ બિંદુઓના સમૂહરૂપે પવન પર સવાર થઈ, તે નિર્મળ આકાશના માર્ગોમાં આનંદપૂર્વક ફરતું હતું.
રામ તસ્યામ્ અવસ્થાયાં પરમાણુકણં પ્રતિ । અનુભૂતમ્ અશેષેણ યથાસ્થિતમ્ ઇદં જગત્
રામ, એ અવસ્થામાં, આ જગતના દરેક અણુને એ જ રીતે, સંપૂર્ણપણે અનુભવાયું હતું.
અજડેન જડેનેવ મયા જલતયા તયા । અન્તસ્ સર્વપદાર્થાનાં જ્ઞાતાજ્ઞાતેન સંસ્થિતમ્
મારે, જે ચેતન છું, પણ જેમ કે જડ, અને એ જળરૂપે, જાણીતાં અજાણતાં બધાં પદાર્થોના અંદર વ્યાપી રહેલું હતું.
જગતાં તત્ર લક્ષાણિ નાશોત્પાદશતાનિ ચ । મયા દૃષ્ટાનિ રૂઢાનિ કદલીદલપીઠવત્
ત્યાં મેં હજારો જગતો અને તેમની અસ્તિ-નાશની અનેક ઘટનાઓ જોઈ, જે બધું કેળાના પાંદડાની જેમ એકમેકમાં ગૂંથાયેલું હતું.
એવં જગચ્ ચાજગદ્ વા સાકારં વા નિરાકૃતિ । ચિન્માત્રગગનં સર્વમ્ આકાશાધિકનિર્મલમ્
આ જગત હોય કે ન હોય, સ્વરૂપ ધરાવતું હોય કે નિરૂરૂપ, બધું જ ચિત્તરૂપ આકાશ જેવું છે, અને એ તો આકાશ કરતાં પણ વધુ શુદ્ધ છે.
ન કશ્ચન ત્વં ન ચ કિઞ્ચનેદં શુદ્ધḫ પરો બોધ ઇદં વિભાતિ । સ ચાપિ નો કિઞ્ચન નાપિ શૂન્યમ્ આકાશમ્ એવાસિ વિશઙ્કમ્ આસ્સ્વ
તું કોઈ નથી અને આ પણ કશું નથી; આ તો શુદ્ધ, સર્વોચ્ચ જ્ઞાનરૂપ છે જે આવું દેખાય છે. એ પણ કશું નથી, ન તો ખાલી છે; તું તો સાચું આકાશ જ છે—શંકા છોડ અને નિરભય રહી જા.
તતો ઽહમ્ અભવં તેજસ્ તેજોધારણયેદ્ધયા । ચન્દ્રાર્કતારકાગ્ન્યાદિવિચિત્રાવયવાન્વિતમ્
પછી હું તેજ બની ગયો, તેજને ધારણ કરવાની શક્તિથી, અને ચાંદ્ર, સૂર્ય, તારાઓ, અગ્નિ વગેરેના અદભુત અંગો સાથે યુક્ત થયો.
નિત્યં સત્ત્વપ્રધાનત્વાત્ પ્રકાશાકૃતિરાજવત્ । સર્વદૃશ્યમ્ ઋતે સર્વચૌરાદ્ ધ્વાન્તાત્ પ્રતાપયુક્
હંમેશા, સત્વ ગુણની પ્રભુતા હોવાથી, હું પ્રકાશરૂપ હતો, રાજા જેવો; બધું પ્રકાશિત કરતો, જોવાય તે સિવાય, અને બધો અંધકાર ચોરની જેમ દૂર કરતો.
દીપાદિભિશ્ ચરૈસ્ સ્નિગ્ધૈર્ દશાશતવિહારિભિઃ । પ્રત્યક્ષીકૃતસર્વાર્થં પ્રતિગેહં સુરાજવત્
દીપક અને એ જેવા નરમ, હલનચલન કરતાં પ્રકાશથી, દસ-દસ, સો-સો રીતે આનંદ માણતાં, દરેક ઘર બધું સ્પષ્ટ દેખાતું હતું, જાણે કોઈ સારા રાજાના મહેલ જેવું.
લોકાલોકેન હૃષિતૈḫ પ્રત્યક્ષાદ્યાંશુરોમભિઃ । પરપ્રકાશૈકરતૈર્ દૂરોત્ક્ષિપ્તાસિતામ્બરમ્
જગતના પોતાના પ્રકાશથી, જે આનંદભેર કિરણો અને તેજથી ભરપૂર છે, અને બીજાને પ્રકાશિત કરવા જ સમર્પિત છે, એ અંધકારમય આકાશ દૂર દૂર ફેંકાઈ ગયું.