વિદ્ધિ ચિદ્રૂપબાલસ્ય મનોરાજ્યં જગત્ત્રયમ્ । મહીતલાદિકં દૃશ્યમ્ ઇદં સર્ગં ચ સર્વદા
ચેતન સ્વરૂપ ધરાવનારના મનનું રાજ્ય એ ત્રણેય લોક છે; પૃથ્વીથી લઈને જે કંઈ દેખાય છે, એ બધું સર્જન હંમેશા મનની કલ્પના જ છે.
ચિદ્રૂપસ્યાત્મનો નાન્યસ્ સઙ્કલ્પસ્ તન્મયં જગત્ । વસ્તુતસ્ તુ ન પિણ્ડાત્મ ન સત્યાત્મ ન ભાસુરમ્
ચેતન સ્વરૂપ આત્માને બીજું કોઈ ઈરાદું નથી; આ જગત પણ એ જ ચેતનથી બનેલું છે. વાસ્તવમાં એ ન તો ઘન છે, ન સાચું છે, ન તેજસ્વી છે.
દૃશ્યમ્ અસ્ત્ય્ અપરિજ્ઞાતં પરિજ્ઞાતં ન વિદ્યતે । પરિજ્ઞાનં તદ્ એવાસ્ય શૃણોષિ યદ્ ઇદં ચિરમ્
જ્યાં સુધી દેખાતું છે, ત્યાં સુધી એ અજાણ્યું છે; જાણ્યા પછી એ રહેતું નથી. એ જ જાણવું છે, જેના વિશે તું એટલા સમયથી સાંભળતો આવ્યો છે.
સર્વં ચિન્માત્રમ્ આકાશં પ્રકચત્ય્ આત્મનાત્મનિ । ભૂમણ્ડલાત્મ દૃશ્યાત્મ દ્વૈતૈક્યાભ્યાં વિવર્જિતમ્
બધું ચેતનમાત્ર છે, આકાશ જેવું, આત્મામાંથી આત્મામાં પ્રકાશે છે; એ પૃથ્વી કે દેખાતા સ્વરૂપથી રહિત છે, દ્વૈત કે અદ્વૈત બંનેથી પર છે.
મણિર્ યથા સ્વભાવેન શુક્લપીતાદિકાસ્ ત્વિષઃ । અકુર્વન્ન્ એવ કુરુતે ચિદાકાશસ્ તથા જગત્
જેમ મણિ પોતાની સ્વભાવથી સફેદ, પીળા અને બીજા રંગો દેખાડે છે, પણ ખરેખર કંઈ કરે નહીં, એમ જ ચેતનાના આકાશમાંથી આખું જગત દેખાય છે.
યતો ન કિઞ્ચિત્ કુરુતે ન ચ રૂપં સમુજ્ઝતિ । તસ્માન્ ન માનસં નેદં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ મહીતલમ્
કારણ કે એ કંઈ કરતું નથી અને પોતાનું સ્વરૂપ છોડતું પણ નથી, એટલે આ ધરતી કે બીજું બધું મનનું કલ્પિત નથી, અને અહીં કંઈ પણ સાચે છે જ નહીં.
મહીતલમ્ ઇવાભાતિ ચિદ્વ્યોમૈવ નિરન્તરમ્ । આત્મન્ય્ એવાતલં વ્યોમ યથામલતલં સ્થિતમ્
જે ધરતી દેખાય છે, એ તો સતત ચેતનાનું આકાશ જ છે; આત્મામાં જ ધરતી અને આકાશ એમ જ સ્થિર છે, જેમ નિષ્કળંક સપાટી પર પ્રતિબિંબ પડે છે.
સ્વભાવમાત્રકચનં તત્ તદા મે તથા સ્થિતમ્ । ભૂમણ્ડલમ્ ઇવાત્યચ્છં ખમ્ એવ વિતતાન્તરમ્
તે સમયે મારા માટે બધું જ માત્ર પોતાના સ્વભાવની તેજસ્વિતા રૂપે સ્થિર હતું; જેમ ભૂમંડળ એકદમ પારદર્શક હોય, એમ એ ફક્ત આકાશનું વિશાળપણું જ હતું.
ઇદં ભૂમણ્ડલં તચ્ ચ દ્વયમ્ એતન્ મહાચિતેઃ । સ્વરૂપમ્ એવ કચતિ તવ સ્વપ્નપુરં યથા
આ ધરતી અને તેનો ગોળ, બંને મહાન ચેતનાનો સ્વરૂપ છે; એ તારા સ્વપ્નના શહેર જેવું જ ઝળહળે છે.
ચિરકાલપ્રત્યયતસ્ સ્થિરમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે । પરિજ્ઞાતં યથાભૂતં ચિદ્વ્યોમૈવ નિરન્તરમ્
લાંબા સમયથી માન્યતા હોવાથી આને સ્થિર માનવામાં આવે છે; પણ સાચી રીતે જાણીએ તો, એ સતત ચેતનાનું આકાશ જ છે.
ઇદમ્ આકાશમાત્રાત્મ તદ્ અપ્ય્ આકાશમાત્રકમ્ । અજ્ઞાનાન્ ન પરિજ્ઞાનાજ્ જ્ઞાનાન્ નેદં ન તત્ ક્વચિત્
આ તો માત્ર આકાશ જ છે, અને એ પણ માત્ર આકાશ છે; અજ્ઞાનથી જ ભેદ દેખાય છે, જ્ઞાનથી તો ક્યાંય કંઈ અલગ રહેતું નથી.
ત્રૈલોક્યભૂતજાલાનાં કાલત્રિતયભાવિનામ્ । સમ્ભ્રમસ્વપ્નસઙ્કલ્પમનોરાજ્યદશાસ્થિતૌ
ત્રણે લોકના અને ત્રણ કાળના સર્વ જીવોની સ્થિતિ તો ગૂંચવણ, સ્વપ્ન, કલ્પના અને મનગમતી રાજાશાહી જેવી જ છે.
ભૂતાનિ ચ ભવિષ્યન્તિ વર્તમાનાનિ યાનિ ચ । ભૂમણ્ડલાનિ તાન્ય્ અઙ્ગ સત્તાસામાન્યતાઙ્ગતઃ
હે પ્રિય, જે જીવો ભૂતકાળમાં હતા, વર્તમાનમાં છે અને ભવિષ્યમાં થશે, અને જે ભૂમંડળો છે, એ બધું જ એક જ અસ્તિત્વના સહજ સ્વરૂપમાં સમાયેલું છે.
અહમ્ એવ સમગ્રાણિ તેષામ્ અન્તર્ગતાન્ય્ અપિ । તેન તાન્ય્ અનુભૂતાનિ તથા દૃષ્ટાનિ ચાખિલમ્
હું જ એ બધું છું, એમાં જે કંઈ છે એ પણ હું જ છું; તેથી એ બધું હું જ અનુભવું છું અને જોઈ શકું છું.
ચિન્માત્રમ્ એતદ્ અજરં પદમ્ આત્મતત્ત્વં શુદ્ધાત્મતામ્ અજહદ્ અઙ્ગગતં બિભર્તિ । સર્વં યથાસ્થિતમ્ ઇદં જગતાં તુ ભેદં બુદ્ધં સદ્ અઙ્ગ ન બિભર્તિ તુ કિઞ્ચનાપિ
આ સર્વે ચેતનાનું શુદ્ધ, અવિનાશી અને આત્માનું સાચું સ્વરૂપ છે, જે પોતાનું પવિત્ર સ્વરૂપ ક્યારેય છોડતું નથી; આ આખું જગત જેમ છે તેમ જ રહે છે, પણ જ્ઞાની માણસ એમાં કોઈ ભેદ નથી માનતા.
અનન્તરં વદ બ્રહ્મઞ્ જગન્તિ ભવતા તદા । ભૂમણ્ડલાનાં હૃદયે કચ્ચિત્ દૃષ્ટાનિ વા ન વા
પછી કહો, હે બ્રહ્મા, એ સમયે શું તમે ભૂમંડળોના હૃદયમાં જગતો જોયા હતા કે નહીં?
પરાત્મજાગ્રત્સ્વપ્નોર્વીમણ્ડલૌઘાત્મના મયા । તતો ઽનુભૂતં હૃદયે દૃષ્ટં ચ પરયા દૃશા
મારે, સર્વોચ્ચ આત્માએ, જાગૃતિ અને સ્વપ્નના અનેક વિશ્વો, મારા હૃદયમાં અનુભવ્યા અને પરમ દ્રષ્ટિથી જોયા છે.
યાવત્ તથૈવ સર્વત્ર જગજ્જાલમ્ અવસ્થિતમ્ । સર્વં દૃશ્યમયં શાન્તમ્ અપિ દ્વૈતમયાત્મકમ્
એ જ રીતે, સર્વત્ર જગતનું જાળું વ્યાપેલું છે; બધું જ દેખાતું છે, શાંત છે, છતાં દ્વૈતરૂપ છે.
જગન્તિ સન્તિ સર્વત્ર સર્વત્ર બ્રહ્મ સંસ્થિતમ્ । સર્વં શૂન્યં પરં શાન્તં સર્વમ્ આરમ્ભમન્થરમ્
વિશ્વો સર્વત્ર છે અને સર્વત્ર બ્રહ્મા વસે છે; બધું શૂન્ય છે, પરમ શાંત છે અને બધું આરંભવામાં ધીમું છે.
સર્વત્રૈવાસ્તિ પૃથ્વ્યાદિ સ્થૂલં તચ્ ચ ન કિઞ્ચન । ચિદ્વ્યોમૈવ યથા સ્વપ્નપુરં પરમ્ અજં ન તત્
દરેક જગ્યાએ પૃથ્વી વગેરે સ્થૂળ તત્વો છે, છતાં તે કંઈ જ નથી; એ તો માત્ર ચેતનાના આકાશ છે, સ્વપ્નના શહેર જેવું, સર્વોચ્ચ, જન્મરહિત અને એ નથી.
નેહાનાનાસ્તિ નો નાના ન નાસ્તિત્વં ન ચાસ્તિતા । અહમ્ ઇત્ય્ એવ નૈવાસ્તિ યત્ર તત્ર કુતો ઽસ્તુ કિમ્
અહીં અનેકતા નથી, એકતા પણ નથી; અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ પણ નથી. 'હું છું' એવો ભાવ પણ અહીં નથી—તો પછી અહીં શું રહી શકે, શું હોઈ શકે?
અનુભૂતમ્ અપીદં સદ્ અહમિત્યાદિદૃશ્યકમ્ । નાસ્ત્ય્ એવ યદિ વાપ્ય્ અસ્તિ તદ્ બ્રહ્માજમ્ અનામકમ્
આ અનુભવ પણ, જે સતત 'હું છું' એવો અનુભવ અને જોવાઈ તેવું છે, એ હોય કે ન હોય—એજ બ્રહ્મ છે, જન્મરહિત અને નામરહિત.
યત્ સ્વપ્નપુરમ્ એવેદં સર્ગાદાવ્ એવ વિન્નભઃ । અસ્તિતાનાસ્તિતે તત્ર કીદૃશે ક્વ કુતસ્ સ્થિતે
આ બધું તો સ્વપ્નના શહેર જેવું જ છે, સર્જનના આરંભથી જ અલગ. અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ જેવી એ સ્થિતિમાં, એ શું છે, ક્યાં છે અને કેવી રીતે ટકી છે?
યથાહં દૃષ્ટવાંસ્ તાનિ જગન્ત્ય્ અવનિરૂપધૃત્ । તથા મયા જલીભૂય દૃષ્ટં તાદૃશમ્ એવ તત્
જેમ મેં એ જગતોને પૃથ્વીરૂપે જોયાં, તેમ જ જ્યારે હું પ્રવાહી થયો, ત્યારે પણ એ જ રીતે મેં એ બધું જોયું.
વારિધારણયા વારિ ભૂત્વા જડમ્ ઇવાજડમ્ । સમુદ્રમન્દિરેષ્વ્ અન્તશ્ ચિરં ગુલગુલાયિતમ્
પાણીની ધારા વહેતી હોય ત્યારે એ જળ, જાણે નિર્જીવ હોય તેમ લાગે છે, પણ ખરેખર તો એ નિર્જીવ નથી; એ દરિયાના ગર્ભમાં લાંબા સમય સુધી ગોળ ગોળ ફરે છે.
તૃણવૃક્ષલતાગુલ્મવલ્લીનાં સ્તમ્ભનાડિષુ । મૃદ્વ્ અલક્ષિતમ્ આરૂઢં તવાઙ્ગેષ્વ્ ઇવ યૂકયા
ઘાસ, વૃક્ષો, વેલો અને લતાના નળીમાં એ ધીમે ધીમે, કોઈને ખબર પણ ન પડે એ રીતે, ચઢે છે; જેમ કે તારી દેહ પર ઊંઝા ચઢે છે.
સર્વોત્થાનોપમા સ્તમ્ભે તચ્છેદે વલયોપમા । મૃદ્વ્યા કર્ણાહિગત્યેવ રચનાભ્રે કૃતોદરે
એનું ઉદ્ભવવું સ્તંભ ઊભો થાય તેમ છે; અને કાપી નાખીએ તો વળય તૂટી જાય તેમ છે. એ ધીમી ગતિ, જાણે કાનમાં સાપ સરકે તેમ છે; અને એ રચના, જાણે વાદળમાં ખાડો પડી ગયો હોય તેમ છે.
વલ્લીતમાલતાલાદિપલ્લવેષુ ફલેષુ ચ । વિશ્રમ્ય પુષ્ટયાકૃત્યા રેખાવિરચનં કૃતમ્
વેલો, મલ્લિકા અને તાડ વગેરેના પાંદડા અને ફળ પર આરામ કરીને, એ પોષણથી રેખાઓ અને આકારો ઊભા કરે છે.
મુખેનાવિશ્ય હૃદયમ્ ઋતુવૈધુર્યધારિણા । વૃતા વિધુરિતા ભુક્તા લૂના દેહેષુ ધાતવઃ
મોઢા મારફતે હૃદયમાં પ્રવેશીને, ઋતુઓની અનિયમિતતા સહન કરતાં, શરીરના તત્વો ઘેરી લેવાય છે, હલાવાય છે, ભોગવાય છે અને કાપી નાખવામાં આવે છે.
સુપ્તં પલ્લવતલ્પેષુ પ્રાલેયકણરૂપિણા । તુલ્યકાલમ્ અશેષેષુ દિક્ષુ સર્વાસ્વ્ અખેદિના
પાંદડાંના પથાર પર બરફના કણરૂપે સુઈને, એ બધે, દરેક દિશામાં, એકસાથે, નિશ્ચિંત રહે છે.