ઇદં ચ માનસં ચાહં સમ્પન્નḫ પૃથુભૂતલમ્ । નેદં ન માનસં ચૈવ સમ્પન્નો વસ્તુતસ્ ત્વ્ અહમ્
આ જગત અને મનથી સર્જાયેલું જગત, બન્ને મારા દ્વારા પ્રાપ્ત થયાં છે; પણ ખરેખર તો આ જગત કે મનથી સર્જાયેલું જગત, કશું જ નથી—માત્ર હું જ સાચો છું.
અમાનસં મહીપીઠં ન સમ્ભવતિ કિઞ્ચન । યદ્ અસદ્ વેત્સિ યત્ સદ્ વા મનોમાત્રકમ્ એવ તત્
મન વિના પૃથ્વી પર કશું જ ઉદ્ભવતું નથી; તું જેને અસત્ય કે સત્ય જાણે છે, એ બધું મનની રચના જ છે.
ચિદાકાશમ્ અહં શુદ્ધં તસ્ય મે ઽનન્યદ્ આત્મનઃ । યચ્ ચિન્માત્રાત્મકચનં તત્ સઙ્કલ્પાભિધં સ્મૃતમ્
હું શુદ્ધ ચેતનાનો આકાશ છું; મારા માટે આત્માથી અલગ કંઈ નથી. જે કંઈ શુદ્ધ ચેતનાનું સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેને 'કલ્પના' કહેવાય છે.
તન્ મનસ્ તન્ મહીપીઠં તજ્ જગત્ સ પિતામહઃ । સઙ્કલ્પપુરવદ્ વ્યોમ્નિ કચત્ય્ એતન્ મનોનભઃ
એ જ મન છે, એ જ ધરતી છે, એ જ જગત છે અને એ જ સર્જનહાર છે; જેમ કલ્પનાનું શહેર આકાશમાં ફરે છે, તેમ મનનું આ વિશાળ આકાશ ચેતનાના આકાશમાં ફરતું રહે છે.
એવં સઙ્કલ્પમાત્રં મે મનોમાત્રં તદ્ આતતમ્ । ધારણાભ્યાસસમ્પુષ્ટં ભૂમણ્ડલમ્ ઇતિ સ્થિતમ્
આ રીતે, મારા માટે બધું જ કલ્પના છે, બધું જ મન છે, અને તે ધ્યાનના અભ્યાસથી વિસ્તૃત અને મજબૂત બનીને ધરતીરૂપે સ્થિર થયું છે.
નેદં ભૂમણ્ડલં તદ્ વૈ તદન્યદ્ ધિ મનોમયમ્ । આકાશમાત્રકચનમ્ અચેત્યં કચનં ચિતેઃ
આ ધરતી ખરેખર એ નથી; એ તો કંઈક બીજું જ છે, મનથી બનેલું છે, માત્ર આકાશમાં ઊભેલું છે, જડ છે, ચેતનામાં સર્જાયેલું છે.
તદ્ એવાકાશમાત્રાત્મ તથાભૂતં ચિરસ્થિતેઃ । ઇદમ્પ્રત્યયલબ્ધત્વાન્ માનસત્વં સમુજ્ઝતિ
જે વસ્તુ માત્ર આકાશરૂપ છે અને લાંબા સમય સુધી એ રીતે જ રહે છે, પણ જ્યારે એને 'આ છે' એમ ઓળખવામાં આવે છે, ત્યારે એનું મનરૂપ હોવું દૂર થઈ જાય છે.
ઇદં સ્થિરં સુકઠિનં વિતતં ભૂમિમણ્ડલમ્ । અસ્તીતિ જાયતે બુદ્ધિર્ વ્યોમ્ન્ય્ એવ ચિરવેદનાત્
આ પૃથ્વીનો ગોળો, જે સ્થિર, કઠણ અને વ્યાપક છે, લાંબા સમયથી જોવામાં આવવાથી આકાશમાં જ 'આ છે' એવી સમજ ઊભી થાય છે.
ન્યાયેનેદમ્ ઇવાનેન તત્ સ્થિતં વસુધાતલમ્ । ઇદં ન ચૈવમ્ એવાદ્ય સર્ગસ્યાદાવ્ ઉપાગતમ્
આ રીતે વિચારવાથી, પૃથ્વીનું સપાટું સ્થિર લાગતું હોય છે; પણ સર્જનના આરંભે એ આવું હતું જ નહીં.
યથા સ્વપ્ને પુરત્વેન ચિદ્ એવ વ્યોમ્નિ ભાસતે । તથા ચિદ્ એવ સર્ગાદાવ્ ઇદં જગદ્ ઇતિ સ્થિતા
જેમ સ્વપ્નમાં ચેતના જ આકાશમાં શહેર તરીકે દેખાય છે, તેમ સર્જનના આરંભે પણ ચેતના જ 'આ જગત છે' એમ સ્થિત હતી.
વિદ્ધિ ચિદ્રૂપબાલસ્ય મનોરાજ્યં જગત્ત્રયમ્ । મહીતલાદિકં દૃશ્યમ્ ઇદં સર્ગં ચ સર્વદા
ચેતન સ્વરૂપ ધરાવનારના મનનું રાજ્ય એ ત્રણેય લોક છે; પૃથ્વીથી લઈને જે કંઈ દેખાય છે, એ બધું સર્જન હંમેશા મનની કલ્પના જ છે.
ચિદ્રૂપસ્યાત્મનો નાન્યસ્ સઙ્કલ્પસ્ તન્મયં જગત્ । વસ્તુતસ્ તુ ન પિણ્ડાત્મ ન સત્યાત્મ ન ભાસુરમ્
ચેતન સ્વરૂપ આત્માને બીજું કોઈ ઈરાદું નથી; આ જગત પણ એ જ ચેતનથી બનેલું છે. વાસ્તવમાં એ ન તો ઘન છે, ન સાચું છે, ન તેજસ્વી છે.
દૃશ્યમ્ અસ્ત્ય્ અપરિજ્ઞાતં પરિજ્ઞાતં ન વિદ્યતે । પરિજ્ઞાનં તદ્ એવાસ્ય શૃણોષિ યદ્ ઇદં ચિરમ્
જ્યાં સુધી દેખાતું છે, ત્યાં સુધી એ અજાણ્યું છે; જાણ્યા પછી એ રહેતું નથી. એ જ જાણવું છે, જેના વિશે તું એટલા સમયથી સાંભળતો આવ્યો છે.
સર્વં ચિન્માત્રમ્ આકાશં પ્રકચત્ય્ આત્મનાત્મનિ । ભૂમણ્ડલાત્મ દૃશ્યાત્મ દ્વૈતૈક્યાભ્યાં વિવર્જિતમ્
બધું ચેતનમાત્ર છે, આકાશ જેવું, આત્મામાંથી આત્મામાં પ્રકાશે છે; એ પૃથ્વી કે દેખાતા સ્વરૂપથી રહિત છે, દ્વૈત કે અદ્વૈત બંનેથી પર છે.
મણિર્ યથા સ્વભાવેન શુક્લપીતાદિકાસ્ ત્વિષઃ । અકુર્વન્ન્ એવ કુરુતે ચિદાકાશસ્ તથા જગત્
જેમ મણિ પોતાની સ્વભાવથી સફેદ, પીળા અને બીજા રંગો દેખાડે છે, પણ ખરેખર કંઈ કરે નહીં, એમ જ ચેતનાના આકાશમાંથી આખું જગત દેખાય છે.
યતો ન કિઞ્ચિત્ કુરુતે ન ચ રૂપં સમુજ્ઝતિ । તસ્માન્ ન માનસં નેદં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ મહીતલમ્
કારણ કે એ કંઈ કરતું નથી અને પોતાનું સ્વરૂપ છોડતું પણ નથી, એટલે આ ધરતી કે બીજું બધું મનનું કલ્પિત નથી, અને અહીં કંઈ પણ સાચે છે જ નહીં.
મહીતલમ્ ઇવાભાતિ ચિદ્વ્યોમૈવ નિરન્તરમ્ । આત્મન્ય્ એવાતલં વ્યોમ યથામલતલં સ્થિતમ્
જે ધરતી દેખાય છે, એ તો સતત ચેતનાનું આકાશ જ છે; આત્મામાં જ ધરતી અને આકાશ એમ જ સ્થિર છે, જેમ નિષ્કળંક સપાટી પર પ્રતિબિંબ પડે છે.
સ્વભાવમાત્રકચનં તત્ તદા મે તથા સ્થિતમ્ । ભૂમણ્ડલમ્ ઇવાત્યચ્છં ખમ્ એવ વિતતાન્તરમ્
તે સમયે મારા માટે બધું જ માત્ર પોતાના સ્વભાવની તેજસ્વિતા રૂપે સ્થિર હતું; જેમ ભૂમંડળ એકદમ પારદર્શક હોય, એમ એ ફક્ત આકાશનું વિશાળપણું જ હતું.
ઇદં ભૂમણ્ડલં તચ્ ચ દ્વયમ્ એતન્ મહાચિતેઃ । સ્વરૂપમ્ એવ કચતિ તવ સ્વપ્નપુરં યથા
આ ધરતી અને તેનો ગોળ, બંને મહાન ચેતનાનો સ્વરૂપ છે; એ તારા સ્વપ્નના શહેર જેવું જ ઝળહળે છે.
ચિરકાલપ્રત્યયતસ્ સ્થિરમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે । પરિજ્ઞાતં યથાભૂતં ચિદ્વ્યોમૈવ નિરન્તરમ્
લાંબા સમયથી માન્યતા હોવાથી આને સ્થિર માનવામાં આવે છે; પણ સાચી રીતે જાણીએ તો, એ સતત ચેતનાનું આકાશ જ છે.
ઇદમ્ આકાશમાત્રાત્મ તદ્ અપ્ય્ આકાશમાત્રકમ્ । અજ્ઞાનાન્ ન પરિજ્ઞાનાજ્ જ્ઞાનાન્ નેદં ન તત્ ક્વચિત્
આ તો માત્ર આકાશ જ છે, અને એ પણ માત્ર આકાશ છે; અજ્ઞાનથી જ ભેદ દેખાય છે, જ્ઞાનથી તો ક્યાંય કંઈ અલગ રહેતું નથી.
ત્રૈલોક્યભૂતજાલાનાં કાલત્રિતયભાવિનામ્ । સમ્ભ્રમસ્વપ્નસઙ્કલ્પમનોરાજ્યદશાસ્થિતૌ
ત્રણે લોકના અને ત્રણ કાળના સર્વ જીવોની સ્થિતિ તો ગૂંચવણ, સ્વપ્ન, કલ્પના અને મનગમતી રાજાશાહી જેવી જ છે.
ભૂતાનિ ચ ભવિષ્યન્તિ વર્તમાનાનિ યાનિ ચ । ભૂમણ્ડલાનિ તાન્ય્ અઙ્ગ સત્તાસામાન્યતાઙ્ગતઃ
હે પ્રિય, જે જીવો ભૂતકાળમાં હતા, વર્તમાનમાં છે અને ભવિષ્યમાં થશે, અને જે ભૂમંડળો છે, એ બધું જ એક જ અસ્તિત્વના સહજ સ્વરૂપમાં સમાયેલું છે.
અહમ્ એવ સમગ્રાણિ તેષામ્ અન્તર્ગતાન્ય્ અપિ । તેન તાન્ય્ અનુભૂતાનિ તથા દૃષ્ટાનિ ચાખિલમ્
હું જ એ બધું છું, એમાં જે કંઈ છે એ પણ હું જ છું; તેથી એ બધું હું જ અનુભવું છું અને જોઈ શકું છું.
ચિન્માત્રમ્ એતદ્ અજરં પદમ્ આત્મતત્ત્વં શુદ્ધાત્મતામ્ અજહદ્ અઙ્ગગતં બિભર્તિ । સર્વં યથાસ્થિતમ્ ઇદં જગતાં તુ ભેદં બુદ્ધં સદ્ અઙ્ગ ન બિભર્તિ તુ કિઞ્ચનાપિ
આ સર્વે ચેતનાનું શુદ્ધ, અવિનાશી અને આત્માનું સાચું સ્વરૂપ છે, જે પોતાનું પવિત્ર સ્વરૂપ ક્યારેય છોડતું નથી; આ આખું જગત જેમ છે તેમ જ રહે છે, પણ જ્ઞાની માણસ એમાં કોઈ ભેદ નથી માનતા.
અનન્તરં વદ બ્રહ્મઞ્ જગન્તિ ભવતા તદા । ભૂમણ્ડલાનાં હૃદયે કચ્ચિત્ દૃષ્ટાનિ વા ન વા
પછી કહો, હે બ્રહ્મા, એ સમયે શું તમે ભૂમંડળોના હૃદયમાં જગતો જોયા હતા કે નહીં?
પરાત્મજાગ્રત્સ્વપ્નોર્વીમણ્ડલૌઘાત્મના મયા । તતો ઽનુભૂતં હૃદયે દૃષ્ટં ચ પરયા દૃશા
મારે, સર્વોચ્ચ આત્માએ, જાગૃતિ અને સ્વપ્નના અનેક વિશ્વો, મારા હૃદયમાં અનુભવ્યા અને પરમ દ્રષ્ટિથી જોયા છે.
યાવત્ તથૈવ સર્વત્ર જગજ્જાલમ્ અવસ્થિતમ્ । સર્વં દૃશ્યમયં શાન્તમ્ અપિ દ્વૈતમયાત્મકમ્
એ જ રીતે, સર્વત્ર જગતનું જાળું વ્યાપેલું છે; બધું જ દેખાતું છે, શાંત છે, છતાં દ્વૈતરૂપ છે.
જગન્તિ સન્તિ સર્વત્ર સર્વત્ર બ્રહ્મ સંસ્થિતમ્ । સર્વં શૂન્યં પરં શાન્તં સર્વમ્ આરમ્ભમન્થરમ્
વિશ્વો સર્વત્ર છે અને સર્વત્ર બ્રહ્મા વસે છે; બધું શૂન્ય છે, પરમ શાંત છે અને બધું આરંભવામાં ધીમું છે.
સર્વત્રૈવાસ્તિ પૃથ્વ્યાદિ સ્થૂલં તચ્ ચ ન કિઞ્ચન । ચિદ્વ્યોમૈવ યથા સ્વપ્નપુરં પરમ્ અજં ન તત્
દરેક જગ્યાએ પૃથ્વી વગેરે સ્થૂળ તત્વો છે, છતાં તે કંઈ જ નથી; એ તો માત્ર ચેતનાના આકાશ છે, સ્વપ્નના શહેર જેવું, સર્વોચ્ચ, જન્મરહિત અને એ નથી.