ક્વચિચ્ ચપલસામન્તકૃતલુણ્ઠનમણ્ડલમ્ । ક્વચિદ્ ઉદ્દામદૌરાત્મ્યરક્ષḫપૈશાચમણ્ડલમ્
ક્યાંક ચંચળ રાજાઓએ લૂંટ ચલાવેલી જમીનો છે; તો ક્યાંક ભયાનક દુષ્ટ રાક્ષસો અને ભૂતોનો ઉપદ્રવ જોવા મળે છે.
ક્વચિજ્ જલાશયોલ્લાસવેલ્લનોત્પુલકાઙ્ગકમ્ । કન્દરોદરનિષ્ક્રાન્તવાતવેલ્લિતવારિદમ્
ક્યાંક સરોવરનાં ઉછળતાં પાણીથી જીવોના શરીરે આનંદની લહેર ફેલાય છે; તો ક્યાંક પહાડની ગુફાઓમાંથી નીકળેલી પવનથી વાદળો ઉડતા રહે છે.
સંવિદ્બોધોન્નમત્સ્વાઙ્ગકોશોત્થાઙ્કુરલોમકમ્ । વારિવારણવિક્ષોભનતોન્નતલસત્તલમ્
ત્યાં આત્મજ્ઞાનના આવરણમાંથી ઉગેલા રોમકણો શરીરે ઊભા થાય છે; પાણીમાં રમતા હાથીઓના ઉથલપાથલથી ધરાની સપાટી ઊંચી થઈ જાય છે.
સશૃઙ્ગભૈરવશ્વભ્રપુરાદ્રિવનઝમ્પનમ્ । સન્ધિમણ્ડલસઞ્ચાલલેખાઙ્કમૃદુકમ્પનમ્
ત્યાં શહેરો, પર્વતો અને જંગલોમાં વાઘ, ભયાનક શ્વાન અને ભેંસ જેવા પ્રાણીઓ ઉછળી પડે છે; અને ધરા પોતાના પ્રદેશોની સાંધા-રેખાઓ પર હલકી કંપન સાથે ધીમે ધીમે ધ્રૂજી ઉઠે છે.
ક્વચિત્ સામન્તસઙ્ક્ષુબ્ધસૈન્યસંહરણં રણે । ક્વચિત્ સોમ્યસુખાસીનસર્વસામન્તમણ્ડલમ્
કેટલાક સ્થળોએ યુદ્ધમાં સરદારોની સેનાઓ પરાજિત થાય છે; તો ક્યાંક બધાજ સરદારો શાંતિથી અને સુખથી એકસાથે બેઠેલા હોય છે.
અરણ્યં ક્વચિદ્ આશૂન્યમ્ ઉલ્લસદ્વાતભાઙ્કૃતિ । જઙ્ગલં ક્વચિદ્ આલૂનવ્યુપ્તસમ્પન્નસસ્યકમ્
ક્યાંક જંગલ ખાલી નથી, ત્યાં મોજાળ પવન તેની રચનાને રમાડે છે; તો ક્યાંક જંગલ પાણીથી છલકાય છે અને ત્યાં ભરપૂર પાક ઊગેલો છે.
હંસકારણ્ડવાકીર્ણસરḫ ફુલ્લામ્બુજં ક્વચિત્ । ક્વચિન્ મરુસ્થલં સ્થૂલસ્તમ્ભાભાર્જુનમારુતમ્
ક્યાંક હંસ અને અન્ય જળપંખીઓથી ભરેલા, ખીલેલા કમળોવાળા સરોવર છે; તો ક્યાંક રેતીલા મરુસ્થલ છે, જ્યાં ભારે પવન તોફાનની જેમ ફૂંકાય છે.
ક્વચિદ્ ધ્રદનદીવાહહેલાનિકષઘર્ઘરમ્ । ક્વચિદ્ અઙ્કુરકાર્યઙ્ગસિક્તબીજાસ્યજૃમ્ભણમ્
ક્યાંક પહાડોની ટકરાવથી મેઘોની ગર્જના જેવી ધ્વનિ થાય છે; તો ક્યાંક ભીની જમીનથી બીજોમાંથી નાજુક અંકુરો નીકળે છે.
ક્વચિદ્ અન્તસ્સ્થકીટાસ્યમૃદુસ્પન્દનવેદનમ્ । માં ત્વમ્ એવાશુ બુદ્ધ્વેહ ત્રાયસ્વેતીવ બોધનમ્
ક્યાંક અંદર રહેલા જીવજંતુઓના મોઢામાં હલકી કંપન અનુભવી શકાય છે; અને જાણે જાગૃતિ આવે તેમ, 'મને અહીં તરત ઓળખી અને બચાવ' એવી અચાનક સમજ થાય છે.
શાખાપરિકરાભોગમૃદ્ભાગાઙ્ગનિપીડનૈઃ । મૂલજાલમ્ અવષ્ટભ્ય ક્વચિદ્ વિટપિધારણમ્
ક્યાંક ડાળીઓ અને તેના ગુચ્છોના ભારથી, વૃક્ષની મૂળ જમીનને મજબૂતપણે પકડી રાખે છે અને એ રીતે વૃક્ષની છાંયડીને ટેકો આપે છે.
અન્યોઽન્યમ્ અલમ્ આક્રમ્ય દિક્તટાઙ્ગનિપીડનૈઃ । ક્વચિદ્ અદ્ર્યસ્થિનિબિડૈર્ અર્ણવોલ્લાસવેલ્લિતમ્
ક્યાંક વૃક્ષો એકબીજાને ઘસીને, જાડા ડાળીઓથી એકબીજાને દબાવે છે; અને ક્યાંક પહાડના ઘન હાડકાંઓ દરિયાની ઉછળતી લહેરોમાં ફંગોળાય છે.
શુષ્કપલ્લવસઙ્કોચનિબિડાઙ્ગનિપીડનમ્ । અમર્ષણૈẖ કરૈર્ આર્કૈસ્ સ્વરસાકર્ષણં ક્વચિત્
ક્યાંક સુકાઈ ગયેલા પાંદડાં એકસાથે સંકોચાઈને ભેગા થઈ જાય છે; તો ક્યાંક સૂર્યની કિરણો પોતાની તપ્ત હથેળીઓથી રસને ખેંચી લે છે.
શૃઙ્ગમન્દિરમાતઙ્ગપ્રહારાશનિભૂરુહામ્ । નિબિડાઙ્ગોત્કટસ્થૈર્યપરુષં પતનં ક્વચિત્
ક્યાંક પર્વતની ગુફામાં રહેતા હાથીઓના ઘા પડતાં, મોટાં અને મજબૂત વૃક્ષો જોરદાર અવાજ સાથે ધરાશાયી થાય છે.
નિમીલિતેક્ષણામન્દતનૂન્નામસમક્રમમ્ । ક્વચિત્ સૂક્ષ્મરસોલ્લેખમ્ અઙ્કુરોલ્લસનં નવમ્
ક્યાંક આંખો અડધો મીંચાયેલી હોય તેમ અને શરીર ધીમે ધીમે વળતું હોય તેમ હલકું હલનચલન થાય છે; તો ક્યાંક નવા કોમળ અંકુરો તાજી ઝાંખી સાથે ઝળહળી ઊઠે છે.
મક્ષિકાયૌકમષકનિકાષસદૃશં ક્વચિત્ । કુદ્દાલશઙ્કુતુઙ્ગારિહલહેલાનિકર્ષણમ્
કેટલાક સ્થળોએ જમીન પર માખી, મધમાખી કે મચ્છર છોડે તેમ અવશેષ પડેલું હોય છે; તો ક્યાંક ક્યાંક ખુરપી, હળ કે તીક્ષ્ણ સાધનોથી રમતાં ખોદવામાં આવતાં ખાડા અને રેખાઓ દેખાય છે.
શીતં શીતવિશીર્ણાઙ્ગજર્જરત્વગ્વિકીર્ણમૃત્ । પાષાણીભૂતસલિલં ક્વચિત્ પરુષમારુતમ્
કેટલાક સ્થળોએ ભારે ઠંડી હોય છે, ઠંડીના કારણે અંગો તૂટી ગયા હોય, ચામડી ફાટી અને છૂટેલી હોય, પાણી પથ્થર જેવું બની ગયું હોય અને કઠોર પવન ફૂંકાય છે.
ઉદ્ગાલીભૂતમૃદ્વઙ્ગમજ્જદન્તẖક્રિમિવ્રજમ્ । ક્વચિદ્ ઉદ્ભવદબ્જાદિમૂલં જલનિમજ્જનમ્
ક્યાંક જમીન નરમ અને કાદવાળ હોય છે, જેમાં અનેક જંતુઓ અને કીડીઓ ભરેલા હોય છે; તો ક્યાંક પાણીમાંથી કમળ અને અન્ય જળવનસ્પતિઓની જડ બહાર આવી રહી હોય છે.
શનૈર્ અન્તર્નિલીનામ્બુકૃતાહ્લાદં બહિẖખરમ્ । સોન્નામાઙ્કુરરોમૌઘં ક્વચિદ્ ધર્ષવિજૃમ્ભિતમ્
ક્યારેક પાણી અંદર છુપાઈને શાંત ઠંડક આપે છે અને બહાર જમીન ખડકાયેલી હોય છે; તો ક્યાંક નવા અંકુરો વાળ જેવાં ગૂંચળાં બનીને ઊગતા હોય છે.
તનુતરપવનવિકમ્પિતકોમલનલિનીદલાસ્તરણૈઃ । વિરહિણ ઇવ મે વિહિતં સરોભિર્ અઙ્ગેષુ નિર્વાણમ્
હલકા પવનથી હલનારા, કોમળ કમળપાનના પાંદલીઓના પાથરા જેવી સરોવરોએ મારા અંગોમાં એવી શાંતિ ઉતારી છે, જેમ પ્રેમથી વિયોગ પામેલા મનુષ્યને શાંતિવટે મળે.
પાર્થિવીં ધારણાં બદ્ધ્વા જગન્તિ સમવેક્ષિતુમ્ । સમ્પન્નસ્ ત્વમ્ અયં ભૂમેર્ લોકẖ કિમ્ ઉત માનસઃ
પૃથ્વી તત્વને ધ્યાનમાં સ્થિર કરીને, તું આખા જગતને નિહાળી શકે છે; જો પૃથ્વી માટે આ શક્ય છે, તો મનથી સર્જાયેલા જગત માટે તો શું કહેવું?
ઇદં ચ માનસં ચાહં સમ્પન્નḫ પૃથુભૂતલમ્ । નેદં ન માનસં ચૈવ સમ્પન્નો વસ્તુતસ્ ત્વ્ અહમ્
આ જગત અને મનથી સર્જાયેલું જગત, બન્ને મારા દ્વારા પ્રાપ્ત થયાં છે; પણ ખરેખર તો આ જગત કે મનથી સર્જાયેલું જગત, કશું જ નથી—માત્ર હું જ સાચો છું.
અમાનસં મહીપીઠં ન સમ્ભવતિ કિઞ્ચન । યદ્ અસદ્ વેત્સિ યત્ સદ્ વા મનોમાત્રકમ્ એવ તત્
મન વિના પૃથ્વી પર કશું જ ઉદ્ભવતું નથી; તું જેને અસત્ય કે સત્ય જાણે છે, એ બધું મનની રચના જ છે.
ચિદાકાશમ્ અહં શુદ્ધં તસ્ય મે ઽનન્યદ્ આત્મનઃ । યચ્ ચિન્માત્રાત્મકચનં તત્ સઙ્કલ્પાભિધં સ્મૃતમ્
હું શુદ્ધ ચેતનાનો આકાશ છું; મારા માટે આત્માથી અલગ કંઈ નથી. જે કંઈ શુદ્ધ ચેતનાનું સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેને 'કલ્પના' કહેવાય છે.
તન્ મનસ્ તન્ મહીપીઠં તજ્ જગત્ સ પિતામહઃ । સઙ્કલ્પપુરવદ્ વ્યોમ્નિ કચત્ય્ એતન્ મનોનભઃ
એ જ મન છે, એ જ ધરતી છે, એ જ જગત છે અને એ જ સર્જનહાર છે; જેમ કલ્પનાનું શહેર આકાશમાં ફરે છે, તેમ મનનું આ વિશાળ આકાશ ચેતનાના આકાશમાં ફરતું રહે છે.
એવં સઙ્કલ્પમાત્રં મે મનોમાત્રં તદ્ આતતમ્ । ધારણાભ્યાસસમ્પુષ્ટં ભૂમણ્ડલમ્ ઇતિ સ્થિતમ્
આ રીતે, મારા માટે બધું જ કલ્પના છે, બધું જ મન છે, અને તે ધ્યાનના અભ્યાસથી વિસ્તૃત અને મજબૂત બનીને ધરતીરૂપે સ્થિર થયું છે.
નેદં ભૂમણ્ડલં તદ્ વૈ તદન્યદ્ ધિ મનોમયમ્ । આકાશમાત્રકચનમ્ અચેત્યં કચનં ચિતેઃ
આ ધરતી ખરેખર એ નથી; એ તો કંઈક બીજું જ છે, મનથી બનેલું છે, માત્ર આકાશમાં ઊભેલું છે, જડ છે, ચેતનામાં સર્જાયેલું છે.
તદ્ એવાકાશમાત્રાત્મ તથાભૂતં ચિરસ્થિતેઃ । ઇદમ્પ્રત્યયલબ્ધત્વાન્ માનસત્વં સમુજ્ઝતિ
જે વસ્તુ માત્ર આકાશરૂપ છે અને લાંબા સમય સુધી એ રીતે જ રહે છે, પણ જ્યારે એને 'આ છે' એમ ઓળખવામાં આવે છે, ત્યારે એનું મનરૂપ હોવું દૂર થઈ જાય છે.
ઇદં સ્થિરં સુકઠિનં વિતતં ભૂમિમણ્ડલમ્ । અસ્તીતિ જાયતે બુદ્ધિર્ વ્યોમ્ન્ય્ એવ ચિરવેદનાત્
આ પૃથ્વીનો ગોળો, જે સ્થિર, કઠણ અને વ્યાપક છે, લાંબા સમયથી જોવામાં આવવાથી આકાશમાં જ 'આ છે' એવી સમજ ઊભી થાય છે.
ન્યાયેનેદમ્ ઇવાનેન તત્ સ્થિતં વસુધાતલમ્ । ઇદં ન ચૈવમ્ એવાદ્ય સર્ગસ્યાદાવ્ ઉપાગતમ્
આ રીતે વિચારવાથી, પૃથ્વીનું સપાટું સ્થિર લાગતું હોય છે; પણ સર્જનના આરંભે એ આવું હતું જ નહીં.
યથા સ્વપ્ને પુરત્વેન ચિદ્ એવ વ્યોમ્નિ ભાસતે । તથા ચિદ્ એવ સર્ગાદાવ્ ઇદં જગદ્ ઇતિ સ્થિતા
જેમ સ્વપ્નમાં ચેતના જ આકાશમાં શહેર તરીકે દેખાય છે, તેમ સર્જનના આરંભે પણ ચેતના જ 'આ જગત છે' એમ સ્થિત હતી.