યથા ખમ્ આવૃતં સર્ગૈસ્ તથા ભૂર્ ઇતિ બુદ્ધવાન્ । તદાહમ્ અભવં ધ્યાતા ધરાધારણયા યુતઃ
જેમ આકાશ સર્વત્ર સર્જનોથી ઢંકાય છે, તેમ 'આ ભૂમિ છે' એમ સમજીને હું ધ્યાનમાં તલીન થયો અને ધરતીને ધારણ કરવાની શક્તિ ધરાવતો બની ગયો.
તયા ધરાધારણયા ધરારૂપધરો ઽભવમ્ । અત્યજન્ન્ એવ ચિદ્વ્યોમવપુસ્ સમ્રાડ્ ઇવાચિરાત્
એ ધરતીને ધારણ કરવાની શક્તિથી હું ધરતીરૂપ થયો, છતાં ચેતન્યરૂપ સ્વરૂપ કદી છોડ્યું નહીં, જેમ રાજા પળમાં રૂપ બદલે તેમ.
ધરાધારણયાશ્વ્ એવ ધરાધાતૂદરં ગતઃ । દ્વીપાદ્રિતૃણવૃક્ષાદિ દેહે ઽહમ્ અનુભૂતવાન્
જેમ પૃથ્વી પોતાનાં આધારથી ટકી છે, તેમ હું પૃથ્વીના અંદર ગયો અને આ શરીરમાં દ્વીપો, પર્વતો, ઘાસ, વૃક્ષો અને અન્ય અનેક વસ્તુઓનો અનુભવ કર્યો.
સમ્પન્નો ઽસ્મ્ય્ અથ ભૂપીઠં નાનાવનતનૂરુહમ્ । નાનારત્નાવલીવ્યાપ્તં નાનાનગરભૂષણમ્
પછી હું પૃથ્વીનું સપાટ બન્યો, જેમાં નાનાં-મોટાં જંગલો અને અનેક પ્રકારની વનસ્પતિ હતી, અનેક મણકો જેવી રત્નમાળાઓથી શોભાયમાન અને અનેક શહેરોથી સજ્જ.
ગ્રામગહ્વરપર્વાઢ્યં પાતાલસુષિરોદરમ્ । કુલાચલભુજાશ્લિષ્ટદ્વીપાબ્ધિવલયાન્વિતમ્
તેમાં ગામો, ખીણો અને પર્વતોની સમૃદ્ધિ હતી, ઊંડા ગુહાઓ અને પાતાળના રસ્તાઓ હતા, મહાન પર્વતમાળાઓના હાથથી ઘેરાયેલું અને દ્વીપો તથા મહાસાગરોની વલયથી આવરાયેલું.
તૃણૌઘતનુરોમાઢ્યં ગિરિષણ્ડકગુલ્ફકમ્ । દિગ્વારણકટવ્યૂઢં ધૃતં શેષશિરશ્શતૈઃ
તેમાં ઘાસના સમૂહો શરીરના રોમ જેવી સુક્ષ્મતા ધરાવતા, પર્વતોના ગુલ્ફા (પગના ટાંક) જેવા ભાગો હતા, દિશાઓની સીમાએ જંગલો કિલ્લા જેવી રક્ષા કરતા અને શેષનાગના અનેક શિરો દ્વારા પૃથ્વી ધારણ થયેલી હતી.
હ્રિયમાણં મહીપાલૈશ્ શોભમાનં તથર્તુભિઃ । પ્રાણિભિર્ ભુજ્યમાનાઙ્ગં વર્ધમાનં વ્યવસ્થયા
મારા અંગો રાજાઓ દ્વારા લઈ જવામાં આવે છે, ઋતુઓની બદલાવથી તેજસ્વી બને છે, જીવંત પ્રાણીઓ તેનો આનંદ માણે છે અને દરેકની ક્રિયાઓ પ્રમાણે સતત વધે છે.
હિમવદ્વિન્ધ્યસુસ્કન્ધં સુમેરૂદારકન્ધરમ્ । ગઙ્ગાદિસરિદાપૂરમુક્તાહારરણત્તનુ
હિમાલય અને વિંધ્યના ઊંચા ખભા, સુમેરુ પર્વતની સુંદર ગળા, ગંગા જેવી નદીઓથી ભરેલી અને મુક્તાની હારથી શોભાયમાન છે.
ગુહાગહનકચ્છાદિ સાગરાદર્શમણ્ડલમ્ । મરૂષરસ્થલશ્વૈત્ર્યમ્ અમ્બરામ્બરસુન્દરમ્
ગુફાઓ, ઘન જંગલો, કાદવવાળા પ્રદેશો અને દરિયાની ગોળાઈ જેવું દર્પણ, રણ અને સફેદ મેદાનો, અને આકાશના સુંદર વિસ્તારોથી યુક્ત છે.
ભૂતપૂરૈḫ પરાપૂર્ણં પરિધૂતં મહાર્ણવૈઃ । અલઙ્કૃતં પુષ્પવનૈસ્ સમાલબ્ધં રજોગણૈઃ
અનેક જીવોથી ભરપૂર, વિશાળ મહાસાગરો દ્વારા ઘેરાયેલ, ફૂલોના બગીચાઓથી શોભાયમાન અને ધૂળના વાદળોથી ઢંકાયેલ છે.
નિત્યં કૃષીવલૈẖ કૃષ્ટં વીજિતં શિશિરાનિલૈઃ । તાપિતં તપનૈસ્ તપ્તૈર્ ઉક્ષિતં પ્રાવૃડમ્બુભિઃ
ખેતરો હંમેશા ખેડૂતોએ ખેડાય છે, બીજ વાવાય છે, શિયાળાની ઠંડી પવનથી ઠંડક મળે છે, તપતા સૂર્યથી ગરમી થાય છે અને ચોમાસાની વરસાદથી ભીંજાય છે.
વિપુલાગ્રસ્થલોરસ્કં પદ્માકરશતેક્ષણમ્ । સિતાસિતઘનોષ્ણીષં દશાશોદરમન્દિરમ્
એનું છાતી પહોળું અને ઊંચું છે, આંખો શતાબ્દી કમળના તળાવ જેવી છે, સફેદ અને કાળી પાગડી પહેરેલી છે, અને એ દસ દિશાઓનું નિવાસસ્થાન છે.
લોકાલોકમહાખાતવલયોગ્રાસ્યભીષણમ્ । અનન્તભૂતસઙ્ઘાતપરિસ્પન્દૈકચેતનમ્
લોકાલોકના વિશાળ ખાડાના ભયાનક મોઢાંથી એ ડરાવનુ લાગે છે, અને અનંત જીવજંતુઓના ટોળાંમાં એક જ ચેતનાથી સજીવ છે.
વ્યાપ્તમ્ અન્તર્ બહિશ્ ચૈવ નાનાભૂતગણૈḫ પૃથક્ । દેવદાનવગન્ધર્વૈર્ બહિર્ અન્તસ્ તુ કીટકૈઃ
એ અંદર અને બહાર અનેક જાતિના જીવોથી ભરેલું છે; બહાર દેવ, દાનવ અને ગંધર્વો છે, જ્યારે અંદર નાના જીવજંતુઓ છે.
પાતાલેન્દ્રિયરન્ધ્રેષુ નાગાસુરક્રિમિવ્રજૈઃ । સપ્તસ્વ્ અર્ણવકોશેષુ નાનાજાતિજલેચરૈઃ
પાતાળ અને ઇન્દ્રિયોના રંધ્રોમાં અનેક સાપો, દૈત્યો અને કીડાઓ વસે છે; અને સાત મહાસાગરોના પડખામાં અનેક જાતિના જળચર જીવજંતુઓ રહે છે.
વ્યાપ્તં નદીવનસમુદ્રદિગન્તશૈલદ્વીપાબ્દજન્તુવિજયસ્થલજઙ્ગલૌઘૈઃ । નાનાવનાવલિતમણ્ડલકોટ્ટષણ્ડવલ્લીસરસ્સરિદરાતિરણાબ્જષણ્ડૈઃ
આ જગત નદીઓ, વનો, સમુદ્રો, દિશાઓ, પર્વતો, દ્વીપો અને અનેક જાતિના જીવજંતુઓથી ભરેલું છે; તેમાં અનેક પ્રકારના વનોના વર્તુળો, ઝાડીઓના જૂથો, વેલીઓ, તળાવો, નદીઓ, રણ અને કમળના સમૂહો પણ છે.
ભૂપીઠેન સતા તત્ર મયા તદનુ માનદ । અનુભૂતં નદનદીનાદિનેદં દિને દિને
પૃથ્વી પર બેઠો, હે કૃપાળુ, મેં રોજે રોજ નદીઓ અને નાળાઓના અવાજો અને જગતના વિવિધ ધ્વનિઓ અનુભવ્યા.
ક્વચિન્ મરણસાક્રન્દનારીકરુણવેદનમ્ । ક્વચિદ્ ઉત્તાણ્ડવસ્ત્રૈણમહોત્સવમહાસુખમ્
ક્યારેક મૃત્યુ પર રડતી સ્ત્રીઓના કરુણ રડકા સાંભળ્યા; તો ક્યારેક ઉત્સવોની આનંદભરી ધૂમધામ અને પ્રેમીઓની મહાસુખદ ક્ષણો પણ જોયા.
ક્વચિદ્ દુર્વારદુર્ભિક્ષદુરાક્રન્દદુરીહિતમ્ । ક્વચિત્ સકલસસ્યૌઘસમ્પન્નઘનસૌહૃદમ્
ક્યાંક અણિયંત્રિત દુર્ભિક્ષ, રડવાનું અને દુર્ભાગ્ય છે; તો ક્યાંક સર્વત્ર પાકની ભરપૂરતા અને સૌના વચ્ચે ઊંડો સ્નેહ જોવા મળે છે.
ક્વચિદ્ અગ્નિમહાદાહદગ્ધદેશોગ્રરોદનમ્ । ક્વચિજ્ જલપ્લવાલૂનપુરપત્તનખણ્ડકમ્
ક્યાંક મહાન અગ્નિથી બળી ગયેલા પ્રદેશોમાં જોરદાર રડાણું છે; તો ક્યાંક ભારે પૂરથી ગામો અને શહેરો તૂટી પડ્યા છે.
ક્વચિચ્ ચપલસામન્તકૃતલુણ્ઠનમણ્ડલમ્ । ક્વચિદ્ ઉદ્દામદૌરાત્મ્યરક્ષḫપૈશાચમણ્ડલમ્
ક્યાંક ચંચળ રાજાઓએ લૂંટ ચલાવેલી જમીનો છે; તો ક્યાંક ભયાનક દુષ્ટ રાક્ષસો અને ભૂતોનો ઉપદ્રવ જોવા મળે છે.
ક્વચિજ્ જલાશયોલ્લાસવેલ્લનોત્પુલકાઙ્ગકમ્ । કન્દરોદરનિષ્ક્રાન્તવાતવેલ્લિતવારિદમ્
ક્યાંક સરોવરનાં ઉછળતાં પાણીથી જીવોના શરીરે આનંદની લહેર ફેલાય છે; તો ક્યાંક પહાડની ગુફાઓમાંથી નીકળેલી પવનથી વાદળો ઉડતા રહે છે.
સંવિદ્બોધોન્નમત્સ્વાઙ્ગકોશોત્થાઙ્કુરલોમકમ્ । વારિવારણવિક્ષોભનતોન્નતલસત્તલમ્
ત્યાં આત્મજ્ઞાનના આવરણમાંથી ઉગેલા રોમકણો શરીરે ઊભા થાય છે; પાણીમાં રમતા હાથીઓના ઉથલપાથલથી ધરાની સપાટી ઊંચી થઈ જાય છે.
સશૃઙ્ગભૈરવશ્વભ્રપુરાદ્રિવનઝમ્પનમ્ । સન્ધિમણ્ડલસઞ્ચાલલેખાઙ્કમૃદુકમ્પનમ્
ત્યાં શહેરો, પર્વતો અને જંગલોમાં વાઘ, ભયાનક શ્વાન અને ભેંસ જેવા પ્રાણીઓ ઉછળી પડે છે; અને ધરા પોતાના પ્રદેશોની સાંધા-રેખાઓ પર હલકી કંપન સાથે ધીમે ધીમે ધ્રૂજી ઉઠે છે.
ક્વચિત્ સામન્તસઙ્ક્ષુબ્ધસૈન્યસંહરણં રણે । ક્વચિત્ સોમ્યસુખાસીનસર્વસામન્તમણ્ડલમ્
કેટલાક સ્થળોએ યુદ્ધમાં સરદારોની સેનાઓ પરાજિત થાય છે; તો ક્યાંક બધાજ સરદારો શાંતિથી અને સુખથી એકસાથે બેઠેલા હોય છે.
અરણ્યં ક્વચિદ્ આશૂન્યમ્ ઉલ્લસદ્વાતભાઙ્કૃતિ । જઙ્ગલં ક્વચિદ્ આલૂનવ્યુપ્તસમ્પન્નસસ્યકમ્
ક્યાંક જંગલ ખાલી નથી, ત્યાં મોજાળ પવન તેની રચનાને રમાડે છે; તો ક્યાંક જંગલ પાણીથી છલકાય છે અને ત્યાં ભરપૂર પાક ઊગેલો છે.
હંસકારણ્ડવાકીર્ણસરḫ ફુલ્લામ્બુજં ક્વચિત્ । ક્વચિન્ મરુસ્થલં સ્થૂલસ્તમ્ભાભાર્જુનમારુતમ્
ક્યાંક હંસ અને અન્ય જળપંખીઓથી ભરેલા, ખીલેલા કમળોવાળા સરોવર છે; તો ક્યાંક રેતીલા મરુસ્થલ છે, જ્યાં ભારે પવન તોફાનની જેમ ફૂંકાય છે.
ક્વચિદ્ ધ્રદનદીવાહહેલાનિકષઘર્ઘરમ્ । ક્વચિદ્ અઙ્કુરકાર્યઙ્ગસિક્તબીજાસ્યજૃમ્ભણમ્
ક્યાંક પહાડોની ટકરાવથી મેઘોની ગર્જના જેવી ધ્વનિ થાય છે; તો ક્યાંક ભીની જમીનથી બીજોમાંથી નાજુક અંકુરો નીકળે છે.
ક્વચિદ્ અન્તસ્સ્થકીટાસ્યમૃદુસ્પન્દનવેદનમ્ । માં ત્વમ્ એવાશુ બુદ્ધ્વેહ ત્રાયસ્વેતીવ બોધનમ્
ક્યાંક અંદર રહેલા જીવજંતુઓના મોઢામાં હલકી કંપન અનુભવી શકાય છે; અને જાણે જાગૃતિ આવે તેમ, 'મને અહીં તરત ઓળખી અને બચાવ' એવી અચાનક સમજ થાય છે.
શાખાપરિકરાભોગમૃદ્ભાગાઙ્ગનિપીડનૈઃ । મૂલજાલમ્ અવષ્ટભ્ય ક્વચિદ્ વિટપિધારણમ્
ક્યાંક ડાળીઓ અને તેના ગુચ્છોના ભારથી, વૃક્ષની મૂળ જમીનને મજબૂતપણે પકડી રાખે છે અને એ રીતે વૃક્ષની છાંયડીને ટેકો આપે છે.