જગન્મૃગતૃડમ્બૂનિ ભાન્તિ સંવિદિ સંવિદઃ । ન બાહ્યમ્ અસ્તિ નાબાહ્યં ખે તદ્ વ્યોમ તથા સ્થિતમ્
આ જગતનાં મૃગજળ સમાન પાણી માત્ર ચેતનામાં જ દેખાય છે, ચેતનાને જ. અહીં બહાર કે અંદર એવું કંઈ નથી—એ જગ્યા એ રીતે સ્થિર છે, જેમ આકાશમાં વ્યોમ સ્થિર હોય છે.
મરૌ નાસ્ત્ય્ એવ સલિલં સંવિત્ પશ્યતિ તત્ તથા । નિર્મૂલમ્ અન્તસ્સન્તપ્તા સ્વસમ્ભ્રમવતી ભ્રમમ્
મૃગજળમાં જેમ ખરેખર પાણી નથી, પણ ચેતના તેને એવું જ દેખાડે છે, એ જ રીતે, મૂળ વગરની અને અંદરથી ઉકળતી ચેતના પોતાની ભ્રમણા વડે ભ્રમમાં ફરે છે.
નાસ્ત્ય્ એવ બ્રહ્મણિ જગત્ સંવિત્ પશ્યતિ તત્ તથા । નિર્મૂલમ્ એવ સંવિત્ત્વાદ્ એવ ભ્રાન્તેશ્ ચ સમ્ભ્રમમ્
બ્રહ્મમાં ખરેખર જગત નથી, પણ ચેતના તેને એવું જ દેખાડે છે; એ જગત મૂળ વગરનું છે, માત્ર ચેતનાથી અને ભ્રાંતિની ઉથલપાથલથી જ ઊભું થાય છે.
અસદ્ એવેદમ્ આભાતિ હૃદ્ય્ એવ જગદ્ આતતમ્ । સઙ્કલ્પનમનોરાજ્યકથાસ્વપ્નપુરાદિવત્
આ જગત હ્રદયમાં ફેલાયેલું છે, પણ એ માત્ર અસત્ય જ દેખાય છે—જેમ મનની કલ્પનાઓ, હવામાંના મહેલની વાતો, સ્વપ્ન કે જૂની કથાઓ હોય એમ.
પાર્શ્વસુપ્તજનસ્વપ્નસ્ તચ્ચિત્તાવેશનં વિના । યથા ન કિઞ્ચિત્ તચ્ચિત્તાવેશનાત્ ત્વ્ અનુભૂયતે
જેમ પાંજરે સૂઈ રહેલા માણસના સપના આપણે તેના મનમાં પ્રવેશ્યા વિના અનુભવી શકાતા નથી, એ જ રીતે કોઈપણ વસ્તુનું અનુભવ પણ એ મનમાં પ્રવેશ્યા વિના શક્ય નથી.
તથા ન કિઞ્ચિત્ એવેદં ચિત્તાવેશેન વેદ્યતે । આદર્શબિમ્બિતાકારં દૃષ્ટમ્ અપ્ય્ અન્યથા ત્વ્ અસત્
આ રીતે, મનમાં લીન થયા વિના અહીં કશુ સાચું જાણાતું નથી; દર્પણમાં પડતું પ્રતિબિંબ દેખાય છે, પણ એ પણ બીજું કંઈ નથી, અસત્ય જ છે.
આધિભૌતિકભાવેન નેત્રેણ યદિ લક્ષ્યતે । તત્ તન્ ન દૃશ્યતે કિઞ્ચિદ્ ગિરિર્ એવોપદૃશ્યતે
જ્યારે આપણે દેહના સામાન્ય નેત્રથી કોઈ વસ્તુને જોઈએ છીએ, ત્યારે ખરેખર કંઈ જ દેખાતું નથી—માત્ર પર્વત જ દેખાય છે.
આતિવાહિકદેહેન પરબોધદૃશા યદિ । પ્રેક્ષ્યતે દૃશ્યતે સર્ગḫ પરમાત્મૈવ વામલઃ
પણ જ્યારે ઊંચી સમજના દૃષ્ટિથી, સૂક્ષ્મ દેહથી જોવામાં આવે છે, ત્યારે આખું સૃષ્ટિ જ દેખાય છે, અને એ પણ શુદ્ધ પરમાત્મા સિવાય બીજું કંઈ જ નથી.
સર્વત્ર સર્ગનિર્માણં પ્રજ્ઞાલોકેન લક્ષ્યતે । બ્રહ્માત્મૈવાન્યથા ત્વ્ એતન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ લક્ષ્યતે
દરેક જગ્યાએ જગતની રચના જ્ઞાનના પ્રકાશથી જ દેખાય છે; નહીં તો બ્રહ્માત્મા સિવાય બીજું કંઈયું પણ દેખાતું નથી.
યત્ પશ્યત્ય્ અવદાતા ધીસ્ સોપપત્તિવિચારણા । ન તન્ નેત્રૈસ્ ત્રિભિશ્ શર્વો નેન્દ્રો નેત્રશતૈર્ અપિ
શુદ્ધ બુદ્ધિ યોગ્ય વિચાર અને તપાસથી જે જુએ છે, એ તો શિવ પોતાના ત્રણ નેત્રોથી પણ કે ઇન્દ્ર પોતાના સો નેત્રોથી પણ જોઈ શકતા નથી.
યથા ખમ્ આવૃતં સર્ગૈસ્ તથા ભૂર્ ઇતિ બુદ્ધવાન્ । તદાહમ્ અભવં ધ્યાતા ધરાધારણયા યુતઃ
જેમ આકાશ સર્વત્ર સર્જનોથી ઢંકાય છે, તેમ 'આ ભૂમિ છે' એમ સમજીને હું ધ્યાનમાં તલીન થયો અને ધરતીને ધારણ કરવાની શક્તિ ધરાવતો બની ગયો.
તયા ધરાધારણયા ધરારૂપધરો ઽભવમ્ । અત્યજન્ન્ એવ ચિદ્વ્યોમવપુસ્ સમ્રાડ્ ઇવાચિરાત્
એ ધરતીને ધારણ કરવાની શક્તિથી હું ધરતીરૂપ થયો, છતાં ચેતન્યરૂપ સ્વરૂપ કદી છોડ્યું નહીં, જેમ રાજા પળમાં રૂપ બદલે તેમ.
ધરાધારણયાશ્વ્ એવ ધરાધાતૂદરં ગતઃ । દ્વીપાદ્રિતૃણવૃક્ષાદિ દેહે ઽહમ્ અનુભૂતવાન્
જેમ પૃથ્વી પોતાનાં આધારથી ટકી છે, તેમ હું પૃથ્વીના અંદર ગયો અને આ શરીરમાં દ્વીપો, પર્વતો, ઘાસ, વૃક્ષો અને અન્ય અનેક વસ્તુઓનો અનુભવ કર્યો.
સમ્પન્નો ઽસ્મ્ય્ અથ ભૂપીઠં નાનાવનતનૂરુહમ્ । નાનારત્નાવલીવ્યાપ્તં નાનાનગરભૂષણમ્
પછી હું પૃથ્વીનું સપાટ બન્યો, જેમાં નાનાં-મોટાં જંગલો અને અનેક પ્રકારની વનસ્પતિ હતી, અનેક મણકો જેવી રત્નમાળાઓથી શોભાયમાન અને અનેક શહેરોથી સજ્જ.
ગ્રામગહ્વરપર્વાઢ્યં પાતાલસુષિરોદરમ્ । કુલાચલભુજાશ્લિષ્ટદ્વીપાબ્ધિવલયાન્વિતમ્
તેમાં ગામો, ખીણો અને પર્વતોની સમૃદ્ધિ હતી, ઊંડા ગુહાઓ અને પાતાળના રસ્તાઓ હતા, મહાન પર્વતમાળાઓના હાથથી ઘેરાયેલું અને દ્વીપો તથા મહાસાગરોની વલયથી આવરાયેલું.
તૃણૌઘતનુરોમાઢ્યં ગિરિષણ્ડકગુલ્ફકમ્ । દિગ્વારણકટવ્યૂઢં ધૃતં શેષશિરશ્શતૈઃ
તેમાં ઘાસના સમૂહો શરીરના રોમ જેવી સુક્ષ્મતા ધરાવતા, પર્વતોના ગુલ્ફા (પગના ટાંક) જેવા ભાગો હતા, દિશાઓની સીમાએ જંગલો કિલ્લા જેવી રક્ષા કરતા અને શેષનાગના અનેક શિરો દ્વારા પૃથ્વી ધારણ થયેલી હતી.
હ્રિયમાણં મહીપાલૈશ્ શોભમાનં તથર્તુભિઃ । પ્રાણિભિર્ ભુજ્યમાનાઙ્ગં વર્ધમાનં વ્યવસ્થયા
મારા અંગો રાજાઓ દ્વારા લઈ જવામાં આવે છે, ઋતુઓની બદલાવથી તેજસ્વી બને છે, જીવંત પ્રાણીઓ તેનો આનંદ માણે છે અને દરેકની ક્રિયાઓ પ્રમાણે સતત વધે છે.
હિમવદ્વિન્ધ્યસુસ્કન્ધં સુમેરૂદારકન્ધરમ્ । ગઙ્ગાદિસરિદાપૂરમુક્તાહારરણત્તનુ
હિમાલય અને વિંધ્યના ઊંચા ખભા, સુમેરુ પર્વતની સુંદર ગળા, ગંગા જેવી નદીઓથી ભરેલી અને મુક્તાની હારથી શોભાયમાન છે.
ગુહાગહનકચ્છાદિ સાગરાદર્શમણ્ડલમ્ । મરૂષરસ્થલશ્વૈત્ર્યમ્ અમ્બરામ્બરસુન્દરમ્
ગુફાઓ, ઘન જંગલો, કાદવવાળા પ્રદેશો અને દરિયાની ગોળાઈ જેવું દર્પણ, રણ અને સફેદ મેદાનો, અને આકાશના સુંદર વિસ્તારોથી યુક્ત છે.
ભૂતપૂરૈḫ પરાપૂર્ણં પરિધૂતં મહાર્ણવૈઃ । અલઙ્કૃતં પુષ્પવનૈસ્ સમાલબ્ધં રજોગણૈઃ
અનેક જીવોથી ભરપૂર, વિશાળ મહાસાગરો દ્વારા ઘેરાયેલ, ફૂલોના બગીચાઓથી શોભાયમાન અને ધૂળના વાદળોથી ઢંકાયેલ છે.
નિત્યં કૃષીવલૈẖ કૃષ્ટં વીજિતં શિશિરાનિલૈઃ । તાપિતં તપનૈસ્ તપ્તૈર્ ઉક્ષિતં પ્રાવૃડમ્બુભિઃ
ખેતરો હંમેશા ખેડૂતોએ ખેડાય છે, બીજ વાવાય છે, શિયાળાની ઠંડી પવનથી ઠંડક મળે છે, તપતા સૂર્યથી ગરમી થાય છે અને ચોમાસાની વરસાદથી ભીંજાય છે.
વિપુલાગ્રસ્થલોરસ્કં પદ્માકરશતેક્ષણમ્ । સિતાસિતઘનોષ્ણીષં દશાશોદરમન્દિરમ્
એનું છાતી પહોળું અને ઊંચું છે, આંખો શતાબ્દી કમળના તળાવ જેવી છે, સફેદ અને કાળી પાગડી પહેરેલી છે, અને એ દસ દિશાઓનું નિવાસસ્થાન છે.
લોકાલોકમહાખાતવલયોગ્રાસ્યભીષણમ્ । અનન્તભૂતસઙ્ઘાતપરિસ્પન્દૈકચેતનમ્
લોકાલોકના વિશાળ ખાડાના ભયાનક મોઢાંથી એ ડરાવનુ લાગે છે, અને અનંત જીવજંતુઓના ટોળાંમાં એક જ ચેતનાથી સજીવ છે.
વ્યાપ્તમ્ અન્તર્ બહિશ્ ચૈવ નાનાભૂતગણૈḫ પૃથક્ । દેવદાનવગન્ધર્વૈર્ બહિર્ અન્તસ્ તુ કીટકૈઃ
એ અંદર અને બહાર અનેક જાતિના જીવોથી ભરેલું છે; બહાર દેવ, દાનવ અને ગંધર્વો છે, જ્યારે અંદર નાના જીવજંતુઓ છે.
પાતાલેન્દ્રિયરન્ધ્રેષુ નાગાસુરક્રિમિવ્રજૈઃ । સપ્તસ્વ્ અર્ણવકોશેષુ નાનાજાતિજલેચરૈઃ
પાતાળ અને ઇન્દ્રિયોના રંધ્રોમાં અનેક સાપો, દૈત્યો અને કીડાઓ વસે છે; અને સાત મહાસાગરોના પડખામાં અનેક જાતિના જળચર જીવજંતુઓ રહે છે.
વ્યાપ્તં નદીવનસમુદ્રદિગન્તશૈલદ્વીપાબ્દજન્તુવિજયસ્થલજઙ્ગલૌઘૈઃ । નાનાવનાવલિતમણ્ડલકોટ્ટષણ્ડવલ્લીસરસ્સરિદરાતિરણાબ્જષણ્ડૈઃ
આ જગત નદીઓ, વનો, સમુદ્રો, દિશાઓ, પર્વતો, દ્વીપો અને અનેક જાતિના જીવજંતુઓથી ભરેલું છે; તેમાં અનેક પ્રકારના વનોના વર્તુળો, ઝાડીઓના જૂથો, વેલીઓ, તળાવો, નદીઓ, રણ અને કમળના સમૂહો પણ છે.
ભૂપીઠેન સતા તત્ર મયા તદનુ માનદ । અનુભૂતં નદનદીનાદિનેદં દિને દિને
પૃથ્વી પર બેઠો, હે કૃપાળુ, મેં રોજે રોજ નદીઓ અને નાળાઓના અવાજો અને જગતના વિવિધ ધ્વનિઓ અનુભવ્યા.
ક્વચિન્ મરણસાક્રન્દનારીકરુણવેદનમ્ । ક્વચિદ્ ઉત્તાણ્ડવસ્ત્રૈણમહોત્સવમહાસુખમ્
ક્યારેક મૃત્યુ પર રડતી સ્ત્રીઓના કરુણ રડકા સાંભળ્યા; તો ક્યારેક ઉત્સવોની આનંદભરી ધૂમધામ અને પ્રેમીઓની મહાસુખદ ક્ષણો પણ જોયા.
ક્વચિદ્ દુર્વારદુર્ભિક્ષદુરાક્રન્દદુરીહિતમ્ । ક્વચિત્ સકલસસ્યૌઘસમ્પન્નઘનસૌહૃદમ્
ક્યાંક અણિયંત્રિત દુર્ભિક્ષ, રડવાનું અને દુર્ભાગ્ય છે; તો ક્યાંક સર્વત્ર પાકની ભરપૂરતા અને સૌના વચ્ચે ઊંડો સ્નેહ જોવા મળે છે.
ક્વચિદ્ અગ્નિમહાદાહદગ્ધદેશોગ્રરોદનમ્ । ક્વચિજ્ જલપ્લવાલૂનપુરપત્તનખણ્ડકમ્
ક્યાંક મહાન અગ્નિથી બળી ગયેલા પ્રદેશોમાં જોરદાર રડાણું છે; તો ક્યાંક ભારે પૂરથી ગામો અને શહેરો તૂટી પડ્યા છે.