અન્તẖકરણરૂપẖ ખમ્ એવ તત્રાહમ્ આસ્થિતઃ । આતિવાહિકદેહાત્મા ચિન્મયવ્યોમરૂપવાન્
અંતઃકરણ પણ આકાશ જેવું જ છે, અને ત્યાં હું સૂક્ષ્મ શરીરનું સ્વરૂપ લઈને, ચેતનાના આકાશરૂપે નિવાસ કરું છું.
પવનાદ્ અપ્ય્ અહં શૂન્યẖ કેવલાકાશમાત્રકમ્ । સર્વેષામ્ એવ ભાવાનાં શૂન્યાકૃતિર્ અરોધકઃ
હું પવનથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ છું, માત્ર શુદ્ધ આકાશ જેવો; બધાં જ પદાર્થોમાં હું અવરોધરહિત શૂન્ય સ્વરૂપે રહેલો છું.
અથૈનં ભાવયન્ન્ અહં યદા તત્ર સ્થિરં સ્થિતઃ । તદાહં દેહવાન્ પુષ્ટ ઇતિ મે પ્રત્યયો ઽભવત્
પછી જ્યારે હું આ વાત પર મન મૂકીને સ્થિર રહ્યો, ત્યારે મને એવું સ્પષ્ટ થયું કે, 'હું શરીરધારી છું અને પોષિત છું.'
તેનાહં પ્રત્યયેનાથ શબ્દં કર્તું પ્રવૃત્તવાન્ । શૂન્ય એવ યથા સુપ્તસ્ સ્વપ્નોડ્ડીનો નરો રવમ્
આ વિશ્વાસથી પછી હું અવાજ કરવા લાગ્યો, જેમ કે કોઈ માણસ ખાલીપામાં ઊંઘતો હોય અને સપનામાં બૂમ પાડે છે.
અથ પૂર્વં કૃતશ્ શબ્દો બાલેનેવ તદ્ ૐ ઇતિ । તતસ્ સ એષ ઓઙ્કાર ઇતિ નીતḫ પુનḫ પ્રથામ્
શરૂઆતમાં, બાળક જેવો અવાજ 'ઓમ' થયો; પછી એ જ અવાજ ફરીથી 'ઓમ' તરીકે સ્થાપિત થયો.
તતસ્ સ્વપ્ને નરેણેવ યત્ કિઞ્ચિદ્ ગદિતં મયા । તદ્ એતદ્ વિદ્ધિ વાચં ત્વં પશ્ચાન્ નીતાં પ્રથામ્ ઇહ
પછી, મેં સપનામાં જે કંઈ બોલ્યું, એ બધું જ ભાષા તરીકે ઓળખી લે, જે પછી અહીં દુનિયામાં સ્થાપિત થઈ.
બ્રહ્મૈવ સો ઽસ્મિ સમ્પન્નસ્ સૃષ્ટેẖ કર્તા જગદ્ગુરુઃ । તતો મનોમયેનૈવ કલ્પિતાસ્ સૃષ્ટયો મયા
હું પોતે બ્રહ્મ છું, સર્વે રીતે પૂર્ણ છું, જગતનો સર્જનહાર અને જગતગુરુ છું. એટલે, આ બધું સર્જન મેં મારા મનથી જ કલ્પ્યું છે.
એવમ્ અસ્મિ સમુત્પન્નો ન તુ જાતો ઽસ્મિ કિઞ્ચન । દૃષ્ટવાન્ અસ્મિ બ્રહ્માણ્ડં તન્ ન કિઞ્ચન કુત્રચિત્
આ રીતે હું પ્રગટ થયો છું, પણ વાસ્તવમાં કશી રીતે જન્મ્યો નથી. મેં બ્રહ્માંડને જોયું છે, પણ એ પણ ક્યાંય કશું નથી.
એવં જગતિ સમ્પન્ને મમૈતસ્મિન્ મનોમયે । ન કિઞ્ચિત્ તત્ર સમ્પન્નં તચ્ છૂન્યં વ્યોમ કેવલમ્
આ રીતે જ્યારે મનરૂપ વિશ્વ મને દેખાય છે, ત્યારે એ મનમાં ખરેખર કશું બન્યું નથી—માત્ર ખાલીપો, શુદ્ધ આકાશ જ છે.
ઇત્થં સંશૂન્યમ્ એવેદં સર્વં વેદનમાત્રકમ્ । ન મનાગ્ અપિ સન્ત્ય્ એતે ભાવાḫ પૃથ્વ્યાદયẖ કિલ
આ રીતે, આ બધું સાચે જ ખાલી છે, માત્ર જ્ઞાનરૂપ છે; પૃથ્વી વગેરે જે કંઈ છે, એ ذرાંપણ અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી.
જગન્મૃગતૃડમ્બૂનિ ભાન્તિ સંવિદિ સંવિદઃ । ન બાહ્યમ્ અસ્તિ નાબાહ્યં ખે તદ્ વ્યોમ તથા સ્થિતમ્
આ જગતનાં મૃગજળ સમાન પાણી માત્ર ચેતનામાં જ દેખાય છે, ચેતનાને જ. અહીં બહાર કે અંદર એવું કંઈ નથી—એ જગ્યા એ રીતે સ્થિર છે, જેમ આકાશમાં વ્યોમ સ્થિર હોય છે.
મરૌ નાસ્ત્ય્ એવ સલિલં સંવિત્ પશ્યતિ તત્ તથા । નિર્મૂલમ્ અન્તસ્સન્તપ્તા સ્વસમ્ભ્રમવતી ભ્રમમ્
મૃગજળમાં જેમ ખરેખર પાણી નથી, પણ ચેતના તેને એવું જ દેખાડે છે, એ જ રીતે, મૂળ વગરની અને અંદરથી ઉકળતી ચેતના પોતાની ભ્રમણા વડે ભ્રમમાં ફરે છે.
નાસ્ત્ય્ એવ બ્રહ્મણિ જગત્ સંવિત્ પશ્યતિ તત્ તથા । નિર્મૂલમ્ એવ સંવિત્ત્વાદ્ એવ ભ્રાન્તેશ્ ચ સમ્ભ્રમમ્
બ્રહ્મમાં ખરેખર જગત નથી, પણ ચેતના તેને એવું જ દેખાડે છે; એ જગત મૂળ વગરનું છે, માત્ર ચેતનાથી અને ભ્રાંતિની ઉથલપાથલથી જ ઊભું થાય છે.
અસદ્ એવેદમ્ આભાતિ હૃદ્ય્ એવ જગદ્ આતતમ્ । સઙ્કલ્પનમનોરાજ્યકથાસ્વપ્નપુરાદિવત્
આ જગત હ્રદયમાં ફેલાયેલું છે, પણ એ માત્ર અસત્ય જ દેખાય છે—જેમ મનની કલ્પનાઓ, હવામાંના મહેલની વાતો, સ્વપ્ન કે જૂની કથાઓ હોય એમ.
પાર્શ્વસુપ્તજનસ્વપ્નસ્ તચ્ચિત્તાવેશનં વિના । યથા ન કિઞ્ચિત્ તચ્ચિત્તાવેશનાત્ ત્વ્ અનુભૂયતે
જેમ પાંજરે સૂઈ રહેલા માણસના સપના આપણે તેના મનમાં પ્રવેશ્યા વિના અનુભવી શકાતા નથી, એ જ રીતે કોઈપણ વસ્તુનું અનુભવ પણ એ મનમાં પ્રવેશ્યા વિના શક્ય નથી.
તથા ન કિઞ્ચિત્ એવેદં ચિત્તાવેશેન વેદ્યતે । આદર્શબિમ્બિતાકારં દૃષ્ટમ્ અપ્ય્ અન્યથા ત્વ્ અસત્
આ રીતે, મનમાં લીન થયા વિના અહીં કશુ સાચું જાણાતું નથી; દર્પણમાં પડતું પ્રતિબિંબ દેખાય છે, પણ એ પણ બીજું કંઈ નથી, અસત્ય જ છે.
આધિભૌતિકભાવેન નેત્રેણ યદિ લક્ષ્યતે । તત્ તન્ ન દૃશ્યતે કિઞ્ચિદ્ ગિરિર્ એવોપદૃશ્યતે
જ્યારે આપણે દેહના સામાન્ય નેત્રથી કોઈ વસ્તુને જોઈએ છીએ, ત્યારે ખરેખર કંઈ જ દેખાતું નથી—માત્ર પર્વત જ દેખાય છે.
આતિવાહિકદેહેન પરબોધદૃશા યદિ । પ્રેક્ષ્યતે દૃશ્યતે સર્ગḫ પરમાત્મૈવ વામલઃ
પણ જ્યારે ઊંચી સમજના દૃષ્ટિથી, સૂક્ષ્મ દેહથી જોવામાં આવે છે, ત્યારે આખું સૃષ્ટિ જ દેખાય છે, અને એ પણ શુદ્ધ પરમાત્મા સિવાય બીજું કંઈ જ નથી.
સર્વત્ર સર્ગનિર્માણં પ્રજ્ઞાલોકેન લક્ષ્યતે । બ્રહ્માત્મૈવાન્યથા ત્વ્ એતન્ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ લક્ષ્યતે
દરેક જગ્યાએ જગતની રચના જ્ઞાનના પ્રકાશથી જ દેખાય છે; નહીં તો બ્રહ્માત્મા સિવાય બીજું કંઈયું પણ દેખાતું નથી.
યત્ પશ્યત્ય્ અવદાતા ધીસ્ સોપપત્તિવિચારણા । ન તન્ નેત્રૈસ્ ત્રિભિશ્ શર્વો નેન્દ્રો નેત્રશતૈર્ અપિ
શુદ્ધ બુદ્ધિ યોગ્ય વિચાર અને તપાસથી જે જુએ છે, એ તો શિવ પોતાના ત્રણ નેત્રોથી પણ કે ઇન્દ્ર પોતાના સો નેત્રોથી પણ જોઈ શકતા નથી.
યથા ખમ્ આવૃતં સર્ગૈસ્ તથા ભૂર્ ઇતિ બુદ્ધવાન્ । તદાહમ્ અભવં ધ્યાતા ધરાધારણયા યુતઃ
જેમ આકાશ સર્વત્ર સર્જનોથી ઢંકાય છે, તેમ 'આ ભૂમિ છે' એમ સમજીને હું ધ્યાનમાં તલીન થયો અને ધરતીને ધારણ કરવાની શક્તિ ધરાવતો બની ગયો.
તયા ધરાધારણયા ધરારૂપધરો ઽભવમ્ । અત્યજન્ન્ એવ ચિદ્વ્યોમવપુસ્ સમ્રાડ્ ઇવાચિરાત્
એ ધરતીને ધારણ કરવાની શક્તિથી હું ધરતીરૂપ થયો, છતાં ચેતન્યરૂપ સ્વરૂપ કદી છોડ્યું નહીં, જેમ રાજા પળમાં રૂપ બદલે તેમ.
ધરાધારણયાશ્વ્ એવ ધરાધાતૂદરં ગતઃ । દ્વીપાદ્રિતૃણવૃક્ષાદિ દેહે ઽહમ્ અનુભૂતવાન્
જેમ પૃથ્વી પોતાનાં આધારથી ટકી છે, તેમ હું પૃથ્વીના અંદર ગયો અને આ શરીરમાં દ્વીપો, પર્વતો, ઘાસ, વૃક્ષો અને અન્ય અનેક વસ્તુઓનો અનુભવ કર્યો.
સમ્પન્નો ઽસ્મ્ય્ અથ ભૂપીઠં નાનાવનતનૂરુહમ્ । નાનારત્નાવલીવ્યાપ્તં નાનાનગરભૂષણમ્
પછી હું પૃથ્વીનું સપાટ બન્યો, જેમાં નાનાં-મોટાં જંગલો અને અનેક પ્રકારની વનસ્પતિ હતી, અનેક મણકો જેવી રત્નમાળાઓથી શોભાયમાન અને અનેક શહેરોથી સજ્જ.
ગ્રામગહ્વરપર્વાઢ્યં પાતાલસુષિરોદરમ્ । કુલાચલભુજાશ્લિષ્ટદ્વીપાબ્ધિવલયાન્વિતમ્
તેમાં ગામો, ખીણો અને પર્વતોની સમૃદ્ધિ હતી, ઊંડા ગુહાઓ અને પાતાળના રસ્તાઓ હતા, મહાન પર્વતમાળાઓના હાથથી ઘેરાયેલું અને દ્વીપો તથા મહાસાગરોની વલયથી આવરાયેલું.
તૃણૌઘતનુરોમાઢ્યં ગિરિષણ્ડકગુલ્ફકમ્ । દિગ્વારણકટવ્યૂઢં ધૃતં શેષશિરશ્શતૈઃ
તેમાં ઘાસના સમૂહો શરીરના રોમ જેવી સુક્ષ્મતા ધરાવતા, પર્વતોના ગુલ્ફા (પગના ટાંક) જેવા ભાગો હતા, દિશાઓની સીમાએ જંગલો કિલ્લા જેવી રક્ષા કરતા અને શેષનાગના અનેક શિરો દ્વારા પૃથ્વી ધારણ થયેલી હતી.
હ્રિયમાણં મહીપાલૈશ્ શોભમાનં તથર્તુભિઃ । પ્રાણિભિર્ ભુજ્યમાનાઙ્ગં વર્ધમાનં વ્યવસ્થયા
મારા અંગો રાજાઓ દ્વારા લઈ જવામાં આવે છે, ઋતુઓની બદલાવથી તેજસ્વી બને છે, જીવંત પ્રાણીઓ તેનો આનંદ માણે છે અને દરેકની ક્રિયાઓ પ્રમાણે સતત વધે છે.
હિમવદ્વિન્ધ્યસુસ્કન્ધં સુમેરૂદારકન્ધરમ્ । ગઙ્ગાદિસરિદાપૂરમુક્તાહારરણત્તનુ
હિમાલય અને વિંધ્યના ઊંચા ખભા, સુમેરુ પર્વતની સુંદર ગળા, ગંગા જેવી નદીઓથી ભરેલી અને મુક્તાની હારથી શોભાયમાન છે.
ગુહાગહનકચ્છાદિ સાગરાદર્શમણ્ડલમ્ । મરૂષરસ્થલશ્વૈત્ર્યમ્ અમ્બરામ્બરસુન્દરમ્
ગુફાઓ, ઘન જંગલો, કાદવવાળા પ્રદેશો અને દરિયાની ગોળાઈ જેવું દર્પણ, રણ અને સફેદ મેદાનો, અને આકાશના સુંદર વિસ્તારોથી યુક્ત છે.
ભૂતપૂરૈḫ પરાપૂર્ણં પરિધૂતં મહાર્ણવૈઃ । અલઙ્કૃતં પુષ્પવનૈસ્ સમાલબ્ધં રજોગણૈઃ
અનેક જીવોથી ભરપૂર, વિશાળ મહાસાગરો દ્વારા ઘેરાયેલ, ફૂલોના બગીચાઓથી શોભાયમાન અને ધૂળના વાદળોથી ઢંકાયેલ છે.