આયાન્તિ યાન્ત્ય્ અનન્તાનિ ભૂતાનીહ ભવભ્રમૈઃ । તાન્ય્ એવાન્યાનિ ચાન્યાનિ સમાનિ વિષમાણિ ચ
અહીં અનંત જીવાત્માઓ સંસારના ભ્રમમાં આવી જાય છે અને ચાલ્યા જાય છે; એ જ, કે બીજાં, કે બંને, ક્યારેક સરખાં, ક્યારેક જુદા જુદા હોય છે.
આવૃત્તિમન્તિ તાન્ય્ એવ તથૈવાન્યાનિ ચાભિતઃ । વિદ્ધિ શીકરજાલાનિ ભૂતાનિ જગદમ્બુધેઃ
એ જ જીવાત્માઓ ફરી પાછાં આવે છે, અને એ જ રીતે બીજા પણ ચારે બાજુથી આવે છે; જાણ કે સંસાર સમુદ્રમાં જીવાત્માઓ પાણીના ટીપાંના સમૂહ જેવા છે.
વિત્તબન્ધુવયẖકર્મવિદ્યાવિજ્ઞાનચેષ્ટિતૈઃ । તૈર્ એવ કેચિજ્ જાયન્તે ભૂયો ભૂયશ્ શરીરિણઃ
ધન, સંબંધીઓ, સંતાન, કર્મો, શિક્ષણ, જ્ઞાન અને વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા જ, કેટલાક જીવાત્માઓ વારંવાર જન્મે છે.
અર્ધૈસ્ તૈસ્ સદૃશાẖ કેચિત્ કેચિત્ પાદેન તૈસ્ સમાઃ । તજ્જીવાસ્ તૈર્ વિસદૃશા ભવન્ત્ય્ અન્યે શરીરિણઃ
કેટલાક લોકો આમાંથી અડધામાં સમાન હોય છે, કેટલાક ભાગમાં બરાબર હોય છે; જ્યારે બીજા જીવાત્માઓની જીવશક્તિ એમાંથી અલગ જ હોય છે.
સર્વૈર્ એભિસ્ સમાẖ કેચિત્ કાલેનૈવ વિલક્ષણાઃ । કાલેન સદૃશાẖ કેચિત્ તૈર્ એવ ચ વિલક્ષણાઃ
કેટલાક બધા જ આ ગુણોમાં પૂરેપૂરા સમાન હોય છે, તો કેટલાક માત્ર સમયના કારણે અલગ પડે છે; કેટલાક સમયથી સમાન હોય છે અને એ જ ગુણોથી બીજા અલગ પડે છે.
કાલેનાકુલચેષ્ટિતાન્ય્ અધ ઇતો ગચ્છન્ત્ય્ અથોર્ધ્વં પુનર્ દેહાલેખનખેદિતાન્ય્ અગણિતાન્ય્ અન્યાનિ ચાન્યે ન ચ । ભૂતામ્બૂનિ વહન્તિ સંસૃતિમયે યાન્ય્ અમ્બુધૌ ચઞ્ચલે ચક્રાવૃત્તિમયાનિ સઙ્કલયિતું શક્નોતિ કસ્ તાન્ય્ અલમ્
સમયની અશાંત હલચલથી કેટલાક અહીંથી નીચે જાય છે, કેટલાક ફરી ઉપર જાય છે, અને અનેક જીવાત્માઓ શરીરનાં સંસ્કારોમાં થાકી જાય છે; જીવોનાં પ્રવાહો સંસારના દરિયામાં વહે છે—આ અસ્થિર દરિયામાં ચક્રવાત જેવી એ અવસ્થાઓને કોણ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવી શકે?
તતશ્ ચિદાકાશવપુર્ વ્યાપ્ય્ અનન્તો નિરામયઃ । દત્તાવધાનો વપુષિ તદાપશ્યમ્ અહં ક્વચિત્
પછી, જ્યારે મારું ધ્યાન એકાગ્ર હતું, ત્યારે મેં ક્યાંક એ અનંત, નિર્મળ, ચેતનાના આકાશ જેવું સ્વરૂપ ધરાવનાર, સર્વત્ર વ્યાપક એવા પરમાત્માને જોયો.
યાવદ્ અન્તર્ગતસ્ સર્ગસ્ સંસ્થિતો ઽઙ્કુરિતો મમ । કુસૂલસ્થસ્ય બીજસ્ય સિક્તસ્યેવાઙ્કુરો હૃદિ
જ્યારે સુધી સર્જન મારા અંદર છુપાયેલું હતું, તે મારા હૃદયમાં વાવેલા બીજમાંથી તણખલામાં પડેલું અને પાણીએ ભીંજાયેલું બીજ જેમ અંકુરિત થવા તૈયાર હોય, એમ હતું.
ઉદ્બુભૂષુર્ ઇવાસ્તે ઽન્તસ્ સેકાદ્ બીજે યથાઙ્કુરઃ । આકારવત્ય્ અનાકારશ્ ચિત્ત્વાચ્ ચિત્તે તથા જગત્
જેમ પાણીએ ભીંજાયેલું બીજ અંદરથી અંકુર ફૂટવા તૈયાર થાય છે, તેમ જ ચેતનામાંથી જગત ઉદ્ભવે છે—તેને સ્વરૂપ છે પણ તે સ્વરૂપથી પર છે, કારણ કે તે ચેતનાનું સ્વરૂપ છે.
યથોન્મિષતિ દૃશ્યશ્રીસ્ સુષુપ્તાદ્ બોધમ્ એયુષઃ । જાગ્રદ્ વા વિગતે સ્વપ્ને ચિન્માત્રસ્ય સ્વચેતનાત્
જેમ ઊંઘમાંથી જાગતા દૃશ્યની દિવ્યતા પ્રગટે છે, અથવા સ્વપ્ન વિલય પામે પછી જાગૃત અવસ્થામાં દેખાવું શરૂ થાય છે, તેમ શુદ્ધ ચેતનામાંથી જગત પોતાનાં જ જ્ઞાનથી પ્રગટે છે.
તથૈવાત્મનિ સર્ગાદાવ્ અનુભૂતẖ ખરૂપિણિ । હૃદિ સર્ગોદયો ઽનન્યરૂપસ્ સ્વાકારરૂપતઃ
એ જ રીતે, સર્જનના આરંભે, આકાશ જેવું સ્વરૂપ ધરાવતી પોતાની અંદર, હૃદયમાં, જગતનું ઉદ્ભવવું અનુભવાય છે—એ પોતાનું જ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, પણ પોતાથી અલગ નથી.
આકાશરૂપ આકાશે પરમાકાશ કથ્યતામ્ । ભૂયો નિપુણબોધાય કથં સર્ગḫ પ્રવર્તતે
હે આકાશરૂપ, આકાશમાં, મને એ પરમ આકાશ વિશે કહો; વધુ સ્પષ્ટ સમજ માટે, સર્જન કેવી રીતે શરૂ થાય છે એ ફરીથી સમજાવો.
શૃણુ રામ યથા તત્ર સ્વયમ્ભૂત્વં મયા તદા । અનુભૂતમ્ અસત્ સદ્વદ્ ઇદં સ્વપ્નનરોપમમ્
હે રામ, સાંભળો, ત્યાં એ સમયે હું કેવી રીતે પોતે જ પ્રગટ થયો છું—આ જગત અસ્તિત્વમાં નથી છતાં પણ સાચું લાગે છે, જેમ સ્વપ્નમાં માણસ દેખાય છે.
તમ્ આલોક્ય મહાકલ્પસંરમ્ભં વ્યોમરૂપિણા । ભાગે ઽન્યત્ર શરીરસ્ય સંવિદ્ ઉન્મેષિતા મયા
તે મહાન કલ્પના વિશાળ પ્રયાસને જોઈને, આકાશરૂપ બની, મારા શરીરથી અલગ, અન્યત્ર મારી જાગૃતિ ઉદ્ભવેલી હતી.
યદૈવ સામલા સંવિત્ કિઞ્ચિદ્ ઉન્મેષિતા સ્થિતા । તદૈવાહં ક્વચિત્ તત્ર પશ્યામ્ય્ આશ્યાનતામ્ ઇવ
જ્યારે એ જ્ઞાન થોડી અશુદ્ધિથી ભરાઈને જાગૃત થાય છે અને થોડીવાર સ્થિર રહે છે, ત્યારે મને એવું લાગે છે કે હું એ જ્ઞાનમાં ક્યાંક આરામથી પડ્યો છું.
ગતસ્ સ્વભાવં ચિદ્વ્યોમ યથા ત્વં રામ નિદ્રયા । જાગ્રદ્ વા સ્વપ્નલોકં વા વિશન્ વેત્સિ મનાગ્ ઘનમ્
રામ, જેમ તમે ઊંઘમાં જ્ઞાનરૂપ આકાશના સ્વરૂપને ભૂલીને જાગૃત અવસ્થામાં કે સ્વપ્નમાં પ્રવેશો છો અને એ ઘનતાને માત્ર હળવેથી જ જાણો છો.
ચિન્માત્રાકાશમ્ એવાદૌ તતો ઽસ્મીત્ય્ એવ વેદનમ્ । તદ્ ઘનં કથ્યતે બુદ્ધિઃ સા ઘના મન ઉચ્યતે
પ્રથમ તો માત્ર શુદ્ધ ચેતનાનું આકાશ જ હોય છે; પછી 'હું છું' એવી ભાવના ઊભી થાય છે. એ જ્ઞાનની ઘનતા બુદ્ધિ કહેવાય છે અને એ જ ઘનરૂપ મન કહેવાય છે.
તદ્ વેત્તિ શબ્દતન્માત્રં તન્માત્રાણીતરાણ્ય્ અથ । પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તત્સ્થૌલ્યાદ્ ઇતીન્દ્રિયગણોદયઃ
એ મન પહેલા ધ્વનિના સૂક્ષ્મ તત્વને જાણે છે, પછી બીજા તત્વોને ઓળખે છે; અને જ્યારે એ તત્વો વધુ સ્થૂળ બને છે, ત્યારે પાંચે ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે, એમ ઇન્દ્રિયોના સમૂહનો ઉદય થાય છે.
સુષુપ્તાદ્ વિશતસ્ સ્વપ્નં જગદ્દૃશ્યવનોદયઃ । યથા તથૈવ સર્ગાદૌ દૃશ્યં ભાતિ નિમેષતઃ
જેમ ઊંઘમાંથી સપનામાં પ્રવેશીએ ત્યારે આખું જગત આપણને દેખાય છે, એ જ રીતે સર્જનના આરંભે આખું દૃશ્યમાન જગત પળભરમાં દેખાવા લાગે છે.
તુલ્યકાલમ્ અનન્તે ઽસ્મિન્ દૃશ્યજાલાવભાસને । કથયન્તિ ક્રમં કેચિત્ કેચિન્ ન કથયન્તિ ચ
આ અનંત અને એકસાથે દેખાતા દૃશ્યજાળમાં, કેટલાક લોકો ક્રમવાર વર્ણન કરે છે, તો કેટલાક કોઈ ક્રમ નથી માનતા.
પરમાણુકણં કાન્તં સમ્પન્નમ્ અનુભૂતવાન્ । અહં ચેતનમ્ આત્માનં વસ્તુતો ઽમલમ્ એવ ખમ્
હું એ ચેતન આત્માને, જે ખરેખર શુદ્ધ આકાશ જેવું સૂક્ષ્મ, તેજસ્વી અને સંપૂર્ણ છે, સીધો અનુભવ્યો છે.
યથા સ્વભાવતો વ્યોમ્નિ ચલત્ય્ એવાનિશં મરુત્ । તથા સ્વભાવાત્ સર્વત્ર પશ્યત્ય્ એવં વપુશ્ ચિતિઃ
જેમ પવન પોતાનાં સ્વભાવથી આકાશમાં સતત ફરે છે, તેમ ચેતના પણ પોતાના સ્વભાવથી સર્વત્ર આ શરીરમાં બધે જ જુએ છે.
યાદૃશં ચેતિતં રૂપં શક્ત્યા પરમયાનયા । તચ્ છક્નોત્ય્ અન્યથા કર્તું નૈષા યત્નેન ભૂયસા
આ સર્વોચ્ચ શક્તિ જેવું રૂપ મનમાં ઘડે છે, એ તેને બદલી શકે છે; પણ પછી કેટલાંય પ્રયત્નો કર્યા છતાં એમાં વધારે ફેરફાર કરી શકાતો નથી.
તતḫ પશ્યામ્ય્ અહં યાવત્ સમ્પન્નો ઽસ્મ્ય્ અણુરૂપકઃ । ચિત્ત્વાચ્ ચેતંસ્ તદ્ એવાશુ તથાભૂતો ઽસ્મિ સંસ્થિતઃ
પછી, જેટલું હું નિહાળું છું, તેટલું જ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ પામું છું; મનથી જેવું વિચારું છું, એ જ રીતે તરત જ સ્થિર થઈ જાઉં છું.
તતો ઽહં બુદ્ધવાન્ રૂપં તનુ તેજẖકણાકૃતિ । તદ્ એવ ભાવયન્ પશ્ચાદ્ ગતો ઽહં સ્થૂલતામ્ ઇવ
પછી હું એક સ્વરૂપને જાણ્યો—જે પ્રકાશના કણ જેવું સૂક્ષ્મ હતું; એનું ધ્યાન કરતા-કરતા પછી હું будто સ્થૂળતા તરફ ગયો એમ લાગ્યું.
પ્રેક્ષે તાવદ્ અહં કિઞ્ચિદ્ ઇતિ બોધાલ્ લઘોસ્ તતઃ । મનાગ્ આલોકનાયેવ સમ્પ્રવૃત્તો ઽનુભૂતવાન્ । યન્ નામ તત્ર તત્ કિઞ્ચિત્ તસ્યેહાદ્ય રઘૂદ્વહ
પછી થોડુંક જ્ઞાન થતાં હું કંઈક નિહાળું છું; એ જ્ઞાનથી જોતાં, જે કંઈ ત્યાં હોય, હે રઘુવંશી, એ જ હું અહીં અનુભવું છું.
શૃણુ નામાનિ મુખ્યાનિ કલ્પિતાનિ ભવાદૃશૈઃ । દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તો રન્ધ્રેણ યેન તચ્ ચક્ષુર્ ઉચ્યતે
હવે સાંભળો, મુખ્ય નામો એવા લોકો દ્વારા રાખવામાં આવ્યા છે જેમ તમે છો; જે છિદ્રથી કોઈ东西 જોવા જાય છે, તેને આંખ કહે છે.
યચ્ ચ પશ્યામિ તદ્ દૃશ્યં દર્શનં તુ ફલં તતઃ । યદા પશ્યામિ કાલો ઽસૌ યથા પશ્યામિ સ ક્રમઃ
હું જે કંઈ જોઈ રહ્યો છું, એ જ જોવાતું છે; જોવાનું ફળ એ જ છે. હું ક્યારે જોઈ રહ્યો છું એ સમય છે, અને જેમ રીતે જોઈ રહ્યો છું એ ક્રમ છે.
પ્રૌઢા નિયતિર્ ઇત્ય્ અદ્ય યત્ર પશ્યામિ તન્ નભઃ । સ્થિતો ઽસ્મિ યત્ર દેશો ઽસાવ્ ઇત્ય્ આદ્યૈષા પ્રકલ્પના
આજે મારી મજબૂત સમજ એ છે કે જ્યાં હું જોઈ રહ્યો છું એ જગ્યા આકાશ છે; જ્યાં હું ઉભો છું એ સ્થાન છે—આ પ્રથમ કલ્પના છે.
તદા ત્વ્ અહં વિદુન્મેષમાત્રમ્ એતસ્ય કારણમ્ । પશ્યામીતિ તતસ્ તત્ર મનાગ્ બોધો મમોદભૂત્
ત્યારે મને સમજાયું કે માત્ર જાગૃતિનું ખુલવું અને બંધ થવું જ તેનું કારણ છે; તેથી ત્યાં મારા મનમાં થોડું જ્ઞાન ઉપજ્યું.