ક્વચિદ્ અન્યેન રામેણ હતરાવણરાક્ષસમ્ । રક્ષસા રાવણેનૈવ ક્વચિન્ નિહતરાઘવમ્
કેટલાક સ્થળોએ બીજા રામે રાવણ અને રાક્ષસોને મારે છે, તો ક્યાંક રાવણે જ રાઘવને મારી નાખ્યો છે.
ભૂસ્થપાદેન દેવાદ્રિશિરસ્સ્થશિરસા પરમ્ । પશ્યતા પારમ્ આક્રાન્તં ક્વચિદ્ વૈ કાલનેમિના
કોઈએ કાલનેમીએ પૃથ્વી પર પગ રાખીને અને દેવપર્વતના શિખરે માથું રાખીને દૂરનું કિનારો પામ્યો છે એવું જોયું.
ક્વચિચ્ ચાપસુરૈર્ નિત્યં દાનવૈર્ એવ પાલિતમ્ । ક્વચિચ્ ચામૃષ્ટદનુજૈર્ અમરૈર્ એવ પાલિતમ્
કેટલાક સ્થળોએ અસુરો અને દાનવો હંમેશા રાજ કરતા હતા, તો ક્યાંક દાનવો દબાઈ ગયા અને દેવતાઓએ જ રાજ્ય Sambhal્યું હતું.
જિષ્ણુયુક્તેન ગુપ્તેન વિષ્ણુપાણ્ડવકૌરવૈઃ । ક્વચિદ્ ભારતયૂથેન નિહતાક્ષૌહિણીગણમ્
કેટલાક સ્થળોએ અર્જુન, વિષ્ણુ, પાંડવ અને કૌરવો સાથે ભરૂચના સૈન્યે અનેક મોટાં સૈન્ય જૂથોને નાશ કરી નાખ્યા હતા.
ક્વચિચ્ ચ દાશરથિના ત્વયૈવ હતરાવણમ્ । રામેણ રણમત્તેન નિશ્શેષીકૃતરાક્ષસમ્
બીજે ક્યાંક, દશરથપુત્ર, તું પોતે રાવણને માર્યો હતો—યુદ્ધમાં મસ્ત થયેલા રામે બધા રાક્ષસોને પૂરેપૂરા નાશ કરી દીધા હતા.
કિમ્ અહં ભગવન્ પૂર્વમ્ અભવં કથયેતિ મે । અભવં ચેદ્ અનેનૈવ સન્નિવેશેન તત્ કથમ્
હે ભગવાન, મને કહો, હું અગાઉ કોણ હતો? જો હું આ જ સ્વરૂપમાં પહેલાં હતો, તો એ કેવી રીતે શક્ય છે?
સર્વ એવ વિવર્તન્તે રામ ભાવાḫ પુનḫ પુનઃ । પૂયમાના યથા માષાẖ ક્રમેણાન્યેન તેન ચ
હે રામ, બધાં જ ભાવો વારંવાર ફરી ફરી આવે છે, જેમ રાંધતી વખતે મગ એક પછી એક ઉપર આવે છે.
સર્વક્રમસમાẖ કેચિત્ ત એવાન્યે ઽથ વા મિથઃ । સ્ફુરન્ત્ય્ અર્ધસમા ભાવાẖ કેચિદ્ અબ્ધિતરઙ્ગવત્
કેટલાંક ભાવો એ જ ક્રમમાં દેખાય છે, કેટલાક જુદા ક્રમમાં આવે છે, અને કેટલાક તો અર્ધવટાં જ દેખાય છે—જેમ દરિયામાં તરંગો ઉઠે છે.
પુનસ્ ત્વં પુનર્ એવાહં પુનḫ પુનર્ ઇમે જનાઃ । ન કદાચન નૈવાન્યે સમ્ભવત્ય્ અખિલં પરે
ફરીથી તું, ફરીથી હું, અને ફરીથી આ લોકો—આમ વારંવાર થાય છે; ક્યારેય બીજું કોઈ નથી, કે પરમ તત્વમાં કશુંય બીજું જન્મતું નથી.
ત એવાન્યે ઽથ વામ્ભોધૌ તરઙ્ગા ઇતિ નિર્ણયઃ । યદ્વન્ ન જાયતે તદ્વદ્ ભૂતાનાં ભ્રમતાં ભવે
એ જ બીજાં, અથવા તો સમુદ્રમાં તરંગો જેવા—આ જ નિશ્ચય છે; જેમ તરંગો સાચા અર્થમાં જન્મતા નથી, એમ જ જીવાત્માઓ પણ સંસારમાં ફરે છે પણ ખરેખર જન્મતા નથી.
આયાન્તિ યાન્ત્ય્ અનન્તાનિ ભૂતાનીહ ભવભ્રમૈઃ । તાન્ય્ એવાન્યાનિ ચાન્યાનિ સમાનિ વિષમાણિ ચ
અહીં અનંત જીવાત્માઓ સંસારના ભ્રમમાં આવી જાય છે અને ચાલ્યા જાય છે; એ જ, કે બીજાં, કે બંને, ક્યારેક સરખાં, ક્યારેક જુદા જુદા હોય છે.
આવૃત્તિમન્તિ તાન્ય્ એવ તથૈવાન્યાનિ ચાભિતઃ । વિદ્ધિ શીકરજાલાનિ ભૂતાનિ જગદમ્બુધેઃ
એ જ જીવાત્માઓ ફરી પાછાં આવે છે, અને એ જ રીતે બીજા પણ ચારે બાજુથી આવે છે; જાણ કે સંસાર સમુદ્રમાં જીવાત્માઓ પાણીના ટીપાંના સમૂહ જેવા છે.
વિત્તબન્ધુવયẖકર્મવિદ્યાવિજ્ઞાનચેષ્ટિતૈઃ । તૈર્ એવ કેચિજ્ જાયન્તે ભૂયો ભૂયશ્ શરીરિણઃ
ધન, સંબંધીઓ, સંતાન, કર્મો, શિક્ષણ, જ્ઞાન અને વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા જ, કેટલાક જીવાત્માઓ વારંવાર જન્મે છે.
અર્ધૈસ્ તૈસ્ સદૃશાẖ કેચિત્ કેચિત્ પાદેન તૈસ્ સમાઃ । તજ્જીવાસ્ તૈર્ વિસદૃશા ભવન્ત્ય્ અન્યે શરીરિણઃ
કેટલાક લોકો આમાંથી અડધામાં સમાન હોય છે, કેટલાક ભાગમાં બરાબર હોય છે; જ્યારે બીજા જીવાત્માઓની જીવશક્તિ એમાંથી અલગ જ હોય છે.
સર્વૈર્ એભિસ્ સમાẖ કેચિત્ કાલેનૈવ વિલક્ષણાઃ । કાલેન સદૃશાẖ કેચિત્ તૈર્ એવ ચ વિલક્ષણાઃ
કેટલાક બધા જ આ ગુણોમાં પૂરેપૂરા સમાન હોય છે, તો કેટલાક માત્ર સમયના કારણે અલગ પડે છે; કેટલાક સમયથી સમાન હોય છે અને એ જ ગુણોથી બીજા અલગ પડે છે.
કાલેનાકુલચેષ્ટિતાન્ય્ અધ ઇતો ગચ્છન્ત્ય્ અથોર્ધ્વં પુનર્ દેહાલેખનખેદિતાન્ય્ અગણિતાન્ય્ અન્યાનિ ચાન્યે ન ચ । ભૂતામ્બૂનિ વહન્તિ સંસૃતિમયે યાન્ય્ અમ્બુધૌ ચઞ્ચલે ચક્રાવૃત્તિમયાનિ સઙ્કલયિતું શક્નોતિ કસ્ તાન્ય્ અલમ્
સમયની અશાંત હલચલથી કેટલાક અહીંથી નીચે જાય છે, કેટલાક ફરી ઉપર જાય છે, અને અનેક જીવાત્માઓ શરીરનાં સંસ્કારોમાં થાકી જાય છે; જીવોનાં પ્રવાહો સંસારના દરિયામાં વહે છે—આ અસ્થિર દરિયામાં ચક્રવાત જેવી એ અવસ્થાઓને કોણ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવી શકે?
તતશ્ ચિદાકાશવપુર્ વ્યાપ્ય્ અનન્તો નિરામયઃ । દત્તાવધાનો વપુષિ તદાપશ્યમ્ અહં ક્વચિત્
પછી, જ્યારે મારું ધ્યાન એકાગ્ર હતું, ત્યારે મેં ક્યાંક એ અનંત, નિર્મળ, ચેતનાના આકાશ જેવું સ્વરૂપ ધરાવનાર, સર્વત્ર વ્યાપક એવા પરમાત્માને જોયો.
યાવદ્ અન્તર્ગતસ્ સર્ગસ્ સંસ્થિતો ઽઙ્કુરિતો મમ । કુસૂલસ્થસ્ય બીજસ્ય સિક્તસ્યેવાઙ્કુરો હૃદિ
જ્યારે સુધી સર્જન મારા અંદર છુપાયેલું હતું, તે મારા હૃદયમાં વાવેલા બીજમાંથી તણખલામાં પડેલું અને પાણીએ ભીંજાયેલું બીજ જેમ અંકુરિત થવા તૈયાર હોય, એમ હતું.
ઉદ્બુભૂષુર્ ઇવાસ્તે ઽન્તસ્ સેકાદ્ બીજે યથાઙ્કુરઃ । આકારવત્ય્ અનાકારશ્ ચિત્ત્વાચ્ ચિત્તે તથા જગત્
જેમ પાણીએ ભીંજાયેલું બીજ અંદરથી અંકુર ફૂટવા તૈયાર થાય છે, તેમ જ ચેતનામાંથી જગત ઉદ્ભવે છે—તેને સ્વરૂપ છે પણ તે સ્વરૂપથી પર છે, કારણ કે તે ચેતનાનું સ્વરૂપ છે.
યથોન્મિષતિ દૃશ્યશ્રીસ્ સુષુપ્તાદ્ બોધમ્ એયુષઃ । જાગ્રદ્ વા વિગતે સ્વપ્ને ચિન્માત્રસ્ય સ્વચેતનાત્
જેમ ઊંઘમાંથી જાગતા દૃશ્યની દિવ્યતા પ્રગટે છે, અથવા સ્વપ્ન વિલય પામે પછી જાગૃત અવસ્થામાં દેખાવું શરૂ થાય છે, તેમ શુદ્ધ ચેતનામાંથી જગત પોતાનાં જ જ્ઞાનથી પ્રગટે છે.
તથૈવાત્મનિ સર્ગાદાવ્ અનુભૂતẖ ખરૂપિણિ । હૃદિ સર્ગોદયો ઽનન્યરૂપસ્ સ્વાકારરૂપતઃ
એ જ રીતે, સર્જનના આરંભે, આકાશ જેવું સ્વરૂપ ધરાવતી પોતાની અંદર, હૃદયમાં, જગતનું ઉદ્ભવવું અનુભવાય છે—એ પોતાનું જ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, પણ પોતાથી અલગ નથી.
આકાશરૂપ આકાશે પરમાકાશ કથ્યતામ્ । ભૂયો નિપુણબોધાય કથં સર્ગḫ પ્રવર્તતે
હે આકાશરૂપ, આકાશમાં, મને એ પરમ આકાશ વિશે કહો; વધુ સ્પષ્ટ સમજ માટે, સર્જન કેવી રીતે શરૂ થાય છે એ ફરીથી સમજાવો.
શૃણુ રામ યથા તત્ર સ્વયમ્ભૂત્વં મયા તદા । અનુભૂતમ્ અસત્ સદ્વદ્ ઇદં સ્વપ્નનરોપમમ્
હે રામ, સાંભળો, ત્યાં એ સમયે હું કેવી રીતે પોતે જ પ્રગટ થયો છું—આ જગત અસ્તિત્વમાં નથી છતાં પણ સાચું લાગે છે, જેમ સ્વપ્નમાં માણસ દેખાય છે.
તમ્ આલોક્ય મહાકલ્પસંરમ્ભં વ્યોમરૂપિણા । ભાગે ઽન્યત્ર શરીરસ્ય સંવિદ્ ઉન્મેષિતા મયા
તે મહાન કલ્પના વિશાળ પ્રયાસને જોઈને, આકાશરૂપ બની, મારા શરીરથી અલગ, અન્યત્ર મારી જાગૃતિ ઉદ્ભવેલી હતી.
યદૈવ સામલા સંવિત્ કિઞ્ચિદ્ ઉન્મેષિતા સ્થિતા । તદૈવાહં ક્વચિત્ તત્ર પશ્યામ્ય્ આશ્યાનતામ્ ઇવ
જ્યારે એ જ્ઞાન થોડી અશુદ્ધિથી ભરાઈને જાગૃત થાય છે અને થોડીવાર સ્થિર રહે છે, ત્યારે મને એવું લાગે છે કે હું એ જ્ઞાનમાં ક્યાંક આરામથી પડ્યો છું.
ગતસ્ સ્વભાવં ચિદ્વ્યોમ યથા ત્વં રામ નિદ્રયા । જાગ્રદ્ વા સ્વપ્નલોકં વા વિશન્ વેત્સિ મનાગ્ ઘનમ્
રામ, જેમ તમે ઊંઘમાં જ્ઞાનરૂપ આકાશના સ્વરૂપને ભૂલીને જાગૃત અવસ્થામાં કે સ્વપ્નમાં પ્રવેશો છો અને એ ઘનતાને માત્ર હળવેથી જ જાણો છો.
ચિન્માત્રાકાશમ્ એવાદૌ તતો ઽસ્મીત્ય્ એવ વેદનમ્ । તદ્ ઘનં કથ્યતે બુદ્ધિઃ સા ઘના મન ઉચ્યતે
પ્રથમ તો માત્ર શુદ્ધ ચેતનાનું આકાશ જ હોય છે; પછી 'હું છું' એવી ભાવના ઊભી થાય છે. એ જ્ઞાનની ઘનતા બુદ્ધિ કહેવાય છે અને એ જ ઘનરૂપ મન કહેવાય છે.
તદ્ વેત્તિ શબ્દતન્માત્રં તન્માત્રાણીતરાણ્ય્ અથ । પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તત્સ્થૌલ્યાદ્ ઇતીન્દ્રિયગણોદયઃ
એ મન પહેલા ધ્વનિના સૂક્ષ્મ તત્વને જાણે છે, પછી બીજા તત્વોને ઓળખે છે; અને જ્યારે એ તત્વો વધુ સ્થૂળ બને છે, ત્યારે પાંચે ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે, એમ ઇન્દ્રિયોના સમૂહનો ઉદય થાય છે.
સુષુપ્તાદ્ વિશતસ્ સ્વપ્નં જગદ્દૃશ્યવનોદયઃ । યથા તથૈવ સર્ગાદૌ દૃશ્યં ભાતિ નિમેષતઃ
જેમ ઊંઘમાંથી સપનામાં પ્રવેશીએ ત્યારે આખું જગત આપણને દેખાય છે, એ જ રીતે સર્જનના આરંભે આખું દૃશ્યમાન જગત પળભરમાં દેખાવા લાગે છે.
તુલ્યકાલમ્ અનન્તે ઽસ્મિન્ દૃશ્યજાલાવભાસને । કથયન્તિ ક્રમં કેચિત્ કેચિન્ ન કથયન્તિ ચ
આ અનંત અને એકસાથે દેખાતા દૃશ્યજાળમાં, કેટલાક લોકો ક્રમવાર વર્ણન કરે છે, તો કેટલાક કોઈ ક્રમ નથી માનતા.