સાવસ્થિતા શિલૈવૈકરૂપા નિબિડમણ્ડલા । કલધૌતમયી સ્ફારા સન્ધ્યાજલદસુન્દરી
એ પથ્થર એ જ રીતે સ્થિર, એકરૂપ, ઘન અને ગોળ રહે છે; ચાંદની જેવું ચમકતું અને સાંજના વાદળ જેવું સુંદર લાગે છે.
તતો ઽહં વિસ્મયાવિષ્ટḫ પ્રવિચારિતવાન્ પુનઃ । શિલાયામ્ અપરં ભાગં તથૈવ પરયા દૃશા
પછી હું આશ્ચર્યથી ભરાઈને, એ પથ્થરનો બીજો ભાગ ફરીથી, પણ હવે ઊંચી દ્રષ્ટિથી, નિહાળ્યો.
યાવત્ તમ્ અપિ પશ્યામિ જગદારમ્ભમન્થરમ્ । તથૈવ સુષિરાકારમ્ ઇવ નાનાર્થસુન્દરમ્
જ્યારે હું એ પણ જોઉં છું, ત્યારે મને એમાં જગતની શરૂઆત ધીમી રીતે થતી દેખાય છે, એ ખોખલી જેવી આકારવાળી અને અનેક અર્થોથી સુંદર લાગે છે.
પુનર્ અન્યં તથૈવાહં પ્રદેશં પરિદૃષ્ટવાન્ । સર્ગસંરમ્ભવલિતં તાવન્તમ્ અપિ તાદૃશમ્
પછી હું એ જ રીતે બીજું સ્થાન જોયું, ત્યાં પણ સર્જનનો ઉલ્લાસ ભરેલો હતો અને એ પણ એ જ રીતે દેખાતું હતું.
યં યં પ્રદેશં પશ્યામિ શિલાયાસ્ તત્ર તત્ર વૈ । જગત્ પશ્યામ્ય્ અવિકલમ્ આદર્શ ઇવ બિમ્બિતમ્
હું પથ્થરની જે જે જગ્યાએ નજર નાખું, ત્યાં ત્યાં મને આખું જગત અક્ષત રીતે, દર્પણમાં પડતી પ્રતિબિંબની જેમ, દેખાય છે.
પ્રવિશ્યામિ જગચ્ ચેત્ તત્ પશ્યામીદમ્ ઇવાખિલમ્ । દૃશ્યં ન ચેદ્ બહિસ્સ્થસ્ તત્ પશ્યામ્ય્ આદર્શબિમ્બિતમ્
જ્યારે હું જગતમાં પ્રવેશું છું, ત્યારે આ બધું સાચું છે એમ મને દેખાય છે; અને જો હું બહાર રહું, તો એ બધું મને દર્પણમાં પડેલા પ્રતિબિંબ જેવું લાગે છે.
મયાતિકૌતુકેનાથ સર્વાસ્ તસ્ય ગિરેશ્ શિલાઃ । અન્વિષ્ટા ભૂમિભાગાશ્ ચ તૃણગુલ્માદયસ્ તથા
પછી મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા થઈ અને મેં એ પર્વત上的 બધી પથ્થરો, જમીનના ટુકડા, ઘાસ, ઝાડઝાંખર અને આવું બધું ધ્યાનથી જોયું.
યાવત્ સર્વત્ર તત્ તાદૃગ્ જગદ્ અસ્તિ યથાસ્થિતમ્ । બુદ્ધ્યૈવ દૃશ્યતે નાક્ષ્ણા પરયા વિવિધાકૃતિ
દરેક જગ્યાએ જગત જેવું છે એ જ રીતે રહે છે; એને માત્ર બુદ્ધિથી જ જોઈ શકાય છે, સામાન્ય આંખથી નહીં, અને એ પણ વિવિધ રૂપોમાં.
ક્વચિત્ પ્રથમસર્ગાત્મજાયમાનપ્રજાપતિ । કલ્પ્યમાનર્ક્ષચન્દ્રાર્કદિનરાત્ર્યર્તુવત્સરમ્
કેટલીક જગ્યાએ પ્રથમ સર્જનમાંથી જન્મેલા પ્રજાપતિઓ રચાઈ રહ્યા છે, અને સાથે જ તારાઓ, ચાંદો, સૂર્ય, દિવસ-રાત, ઋતુઓ અને વર્ષોની વ્યવસ્થા પણ થઈ રહી છે.
ક્વચિત્ ક્વચિન્ મહીપીઠસમ્પન્નજનમણ્ડલમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અખાતોગ્રચતુસ્સાગરખાતકમ્
કેટલીક જગ્યાએ જમીન અને લોકોથી ભરેલા વિસ્તારો છે; તો ક્યાંક ચાર સમુદ્રખાડાઓથી ઘેરાયેલા પ્રદેશો છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અસઞ્જાતસુરં સઞ્જાતદાનવમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કૃતયુગાચારસજ્જનભૂતકમ્
ક્યાંક દેવતાઓ નથી, પણ દાનવો ઊભા થયા છે; ક્યાંક સારા લોકો છે, જે કૃતયુગની રીત પ્રમાણે જીવતા હોય છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કલિયુગાચારદુર્જનભૂતકમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કલ્પકાલમધ્યસંસ્થિતિસુસ્થિતમ્
ક્યાંક કળિયુગની રીતો પાળતા દુષ્ટ લોકો છે; ક્યાંક કલ્પના મધ્યભાગમાં સ્થિર થયેલું જગત છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ પુરવ્યૂહદૈત્યસઙ્ગરદુસ્તરમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિન્ મહાશૈલજાલનિર્વિવરાવનિ
ક્યાંક દૈત્યોના યુદ્ધથી મજબૂત અને ઘૂસવું મુશ્કેલ એવા શહેરો છે; ક્યાંક વિશાળ પર્વતોની અવિરત શ્રેણીઓથી ભરેલી જમીન છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અસમ્પન્નસર્ગમ્ એકામ્બુજોદ્ભવમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિજ્ જરામૃત્યુમુક્તભૂતલમાનવમ્
ક્યાંક અધૂરી સૃષ્ટિ છે, જ્યાં ફક્ત એક જ કમળમાંથી જન્મેલો જીવ છે; ક્યાંક એવી પૃથ્વી છે, જ્યાં માનવો વૃદ્ધતા અને મૃત્યુથી મુક્ત છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અસઞ્જાતચન્દ્રશૂન્યશિરશ્શિવમ્ । અનિર્મથિતદુગ્ધાબ્ધિમૃત્યુમત્સુરપૂરિતમ્
ક્યાંક ક્યાંક કંઈક શુભ છે — જ્યાં હજુ ચાંદ્ર નથી જન્મ્યો, માથું ખાલી છે; દૂધનું દરિયું હજુ ઉથલાયું નથી; અને દેવતાઓ, મૃત્યુએ અસ્પર્શિત, ત્યાં ભરેલા છે.
અસઞ્જાતામૃતાશ્વેભવૈદ્યાગકમલાવિષમ્ । શુક્રામરમહાવિદ્યાનાશનોત્કસુરવ્રજમ્
ત્યાં અમૃતના ઘોડા હજુ જન્મ્યા નથી, ઔષધના કમળનું ઝેર નથી, અને શુક્રાદિ મહાન જ્ઞાનને નાશ કરવા ઉત્સુક એવા દેવતાઓના ટોળા પણ નથી.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિચ્ ચ ગર્ભાઙ્ગકર્તનોત્કસુરેશ્વરમ્ । અપરિમ્લાનધર્મત્વાત્ સ્વપ્રકાશાખિલપ્રજમ્
બીજે ક્યાંક એવું છે — જ્યાં જન્મે એના અંગો કાપવા ઉત્સુક અસુરરાજ છે; અને સર્વ જીવાત્માઓ પોતાના અવિનાશી ધર્મથી પોતે જ પ્રકાશે છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિચ્ ચ પૂર્વાન્યસન્નિવેશક્રમસ્થિતિ । અપૂર્વવેદશાસ્ત્રાર્થસમાચારવિચારણમ્
ક્યાંક ક્યાંક એવું છે — જ્યાં પહેલાના અને બીજા પ્રકારના વ્યવસ્થાનો અસ્તિત્વ છે; અને અપૂર્વ એવા વેદશાસ્ત્રના અર્થ અને વર્તન પર વિચાર થાય છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચન કલ્પાન્તસઙ્ક્ષોભાશિવસંસ્થિતિ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિચ્ ચ દૈત્યૌઘવિલુણ્ઠિતસુરાલયમ્
ક્યાંક કાલ્પાંતની અશાંતિ વચ્ચે પણ શુભતા રહે છે, તો ક્યાંક દૈત્યોએ દેવતાઓના વાસસ્થાનો લૂંટી લીધા છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ સુરોદ્યાનગાયદ્ગન્ધર્વકિન્નરમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ સમારબ્ધગીર્વાણાસુરસૌહૃદમ્
ક્યાંક દેવતાના બાગોમાં ગાંધર્વો અને કિન્નરો ગીત ગાઈ રહ્યા છે, તો ક્યાંક દેવો અને દૈત્યોમાં મિત્રતાની શરૂઆત થઈ રહી છે.
ભૂતભવ્યભવિષ્યત્સ્થજગદાડમ્બરં મયા । તદાનુભૂતં વપુષિ મહાવિશ્વગણાત્મનિ
ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના જગતનો આ કલહ મેં મહાન સર્વવિશ્વના આત્મા સ્વરૂપે મારા શરીરે અનુભવો છે.
એકત્ર કલ્પવિક્ષુબ્ધપુષ્કરાવર્તમન્થરમ્ । એકત્ર સોમ્યસકલભૂતસન્તતિસુસ્થિતમ્
એક જગ્યાએ કાલ્પાંતની ઉથલપાથલથી કમળની ઘૂંટણ ઉથલાઈ રહી છે, તો બીજી જગ્યાએ સર્વ પ્રાણીઓ સુખ-શાંતિથી સ્થિર છે.
એકત્ર સમરક્ષુબ્ધસુરાસુરનરેશ્વરમ્ । એકત્રાસમ્ભવદ્ભાનુનિત્યાભિન્નતમોઘનમ્
એક જગ્યાએ દેવો અને અસુરોના રાજાઓ યુદ્ધમાં ઉગ્ર રીતે ઉથલપાથલ થઈ રહ્યા હતા, જ્યારે બીજે સૂર્ય ઉગ્યો જ નહીં અને બધું અંધકારથી ઘેરાયેલું રહ્યું.
એકત્રાસમ્ભવદ્ધ્વાન્તં કાન્તજ્વાલોદરોપમમ્ । એકત્ર નલિનીનાલનિલીનમધુકૈટભમ્
એક જગ્યાએ તો ઘન અંધકાર હતો, જે સુંદર જ્વાળાના આંતર ભાગ જેવું લાગતું હતું, અને બીજે કમળના ડાંઠમાં મધુ અને કૈટભ છુપાયેલા હતા.
એકત્ર પદ્મમઞ્જૂષાસુપ્તબાલનવાબ્જજમ્ । એકત્રૈકાર્ણવોદગ્રવૃક્ષવિશ્રાન્તમાધવમ્
એક જગ્યાએ કમળની પાંખડીઓની પેટીમાં નવજાત બ્રહ્મા સુતા હતા, અને બીજે એક જ મહાસાગરમાં ઊભેલા વિશાળ વૃક્ષ પર માધવ આરામથી વિરાજમાન હતા.
એકત્ર કલ્પરજનીનિશ્શૂન્યતિમિરાકુલમ્ । શિલાજઠરનિસ્સ્પન્દં વ્યોમેવ વિતતાકૃતિ
એક જગ્યાએ કલ્પના અંતની રાત ખાલીપા અને ઘન અંધકારથી ભરેલી હતી, જે પથ્થરના પેટ જેવું સ્થિર અને આકાશ જેટલું વિસ્તૃત લાગતું હતું.
સુષુપ્તજઠરાકારમ્ અપ્રજ્ઞાતમ્ અલક્ષણમ્ । અપ્રતર્ક્યમ્ અવિજ્ઞેયં સુષુપ્તમ્ ઇવ સર્વતઃ
તે અવસ્થાએ ઊંઘ જેવી શાંતિ હતી, કોઈ ઓળખાણ નહોતી, કંઈ સમજાઈ શકતું નહોતું, બધે જ ઊંઘ જેવી અજાણી અને અદૃશ્ય સ્થિતિ હતી.
એકત્ર પક્ષવિક્ષુબ્ધશૈલકાકાકુલામ્બરમ્ । એકત્ર વજ્રનિષ્પેષદ્રવદ્ભૂધરભાસુરમ્
ક્યાંક આકાશમાં પહાડના પાંખોથી ઉડાન ભરતા કાગડાઓની ભીડ હતી, તો ક્યાંક વીજળીના ઘા થી પિઘળેલા પહાડોનું તેજ ફેલાયલું હતું.
એકત્રોદ્વૃત્તમત્તાબ્ધિહ્રિયમાણધરાચલમ્ । એકત્ર સુરવૃત્રાન્ધબડિસઙ્ગરસઙ્કુલમ્
ક્યાંક પાતાળના મદમસ્ત હાથીઓએ ધરતીને ધ્રુજાવી નાખી હતી, તો ક્યાંક કલ્પના અંતે શેષના માથે આખી ધરતી ઉથલપાથલ થતી હતી.
એકત્ર મત્તપાતાલગજકમ્પિવસુન્ધરમ્ । એકત્ર શેષશિરસẖ કલ્પાન્તલુઠિતાવનિ
ક્યાંક પાતાળના ઉગ્ર હાથીઓએ ધરતીને કંપાવી હતી, તો ક્યાંક કલ્પના અંતે શેષના માથે ધરતી ઉછળતી-પલટતી હતી.