તતો ઽભવદ્ યષ્ટિસમસ્ તતḫ પ્રાદેશમાત્રકઃ । તતẖ કાચકણાકારો મયા દૃષ્ટસ્ સ તાદૃશઃ
પછી એ લાકડાની લાકડી જેવી બની ગઈ, પછી એક હાથ જેટલી લાંબી થઈ; પછી મેં જોયું કે એ કાચની મણકાની જેમ દેખાવા લાગી, એ જ રીતે.
તતસ્ સો ઽણુર્ ભવન્ દૃષ્ટો મયા ખાદ્ દિવ્યદૃષ્ટિના । પરમાણુર્ અથો ભૂત્વા તત્રૈવાન્તર્ધિમ્ આયયૌ
પછી મેં દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જોયું કે એ આકાશમાં સૂક્ષ્મ બની ગઈ—એક અણુ જેટલી નાની; અને સર્વાતિ સૂક્ષ્મ અણુ બનીને એ ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
ઇત્ય્ અસૌ શમમ્ આયાતશ્ શારદામ્બુદખણ્ડવત્ । તાદૃશો ઽપિ મહારમ્ભḫ પુરḫ પશ્યત એવ મે
આ રીતે એ શાંત થઈ ગઈ, જાણે શરદ ઋતુના વાદળનો ટુકડો હોય; છતાં, એ મહાન ઘટના મારી આંખો સામે જ ઘટી.
ઇતિ સાવરણે તેન તે બ્રહ્માણ્ડકવાટકે । વિનિગીર્ણે ક્ષુધાર્તેન હરિણેનેવ પર્ણકે
આ રીતે, એ સાવર્ણિ એ બ્રહ્માંડના આવરણમાં સમાઈ ગયો, જેમ ભૂખ્યો હરણ પાન ખાઈ જાય છે એમ.
અથાભૂન્ નિર્મલં વ્યોમ શાન્તં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ । અનાદિમધ્યપર્યન્તસંવિદાકાશમાત્રકમ્
પછી ત્યાં માત્ર શુદ્ધ અને શાંત આકાશ હતું—બસ બ્રહ્મ જ હતું—કોઈ આરંભ, મધ્ય કે અંત વગરનું, માત્ર ચેતનાનું વિશાળ આકાશ.
ઇત્ય્ અહં દૃષ્ટવાંસ્ તત્ર કલ્પાન્તમ્ ઉરુવિભ્રમમ્ । દર્પણપ્રતિબિમ્બાભં શિલાશકલકોટરે
હું ત્યાં એ અદ્ભુત દૃશ્યને, કલ્પના પૂરું થાય ત્યાં સુધી, જોતો રહ્યો—જેમ કાચમાં પડતું પ્રતિબિંબ કે પથ્થરના ખોખામાં પડતી છબી.
અથ તામ્ અઙ્ગનાં સ્મૃત્વા તાં શિલાં તં ચ વિભ્રમમ્ । રાજદ્વારગતો ગ્રામ્ય ઇવાહં વિસ્મયં ગતઃ
પછી જ્યારે એ સ્ત્રી, એ પથ્થર અને એ અદ્ભુત ઘટના યાદ આવી, ત્યારે હું રાજમહેલના દરવાજે પહોચેલા ગામડિયાની જેમ આશ્ચર્યચકિત રહી ગયો.
તામ્ આલોકિતવાન્ ભૂયẖ કલધૌતશિલામ્ અહમ્ । યાવત્ સર્વત્ર સન્ત્ય્ અત્ર સર્ગાẖ કાલ્યા ઇવાઙ્ગકે
પછી ફરી મેં એ ચાંદનીથી ધોળી પથ્થરને જોયો; અને જ્યાં જુઓ ત્યાં, અહીં અનેક સર્જનો દેખાતા, જેમ શરીરે અનેક નિશાન હોય.
બુદ્ધિનેત્રેણ દૃશ્યન્તે દિવ્યાક્ષ્ણા વા ન તે ઽન્યથા । સર્વત્ર સર્વદા સર્વં યદ્ અસ્ત્ય્ એવ તથા તદા
બુદ્ધિની આંખે કે દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જે કંઈ છે, એ બધું સર્વત્ર અને સર્વ સમયે દેખાય છે; બીજું કોઈ રીતે એ દેખાતું નથી.
દૂરતḫ પ્રેક્ષ્યતે માંસદૃશા યદિ ચ સા શિલા । દૃશ્યતે તચ્ છિલૈવૈકા ન તુ સર્ગાદિ કિઞ્ચન
જો કોઈ દૂરથી માંસની આંખે જોઈને એને પથ્થર જ માને, તો એ માત્ર એ એક પથ્થર જ જોઈ શકે છે, સર્જનાદિ બીજું કશુંય દેખાતું નથી.
સાવસ્થિતા શિલૈવૈકરૂપા નિબિડમણ્ડલા । કલધૌતમયી સ્ફારા સન્ધ્યાજલદસુન્દરી
એ પથ્થર એ જ રીતે સ્થિર, એકરૂપ, ઘન અને ગોળ રહે છે; ચાંદની જેવું ચમકતું અને સાંજના વાદળ જેવું સુંદર લાગે છે.
તતો ઽહં વિસ્મયાવિષ્ટḫ પ્રવિચારિતવાન્ પુનઃ । શિલાયામ્ અપરં ભાગં તથૈવ પરયા દૃશા
પછી હું આશ્ચર્યથી ભરાઈને, એ પથ્થરનો બીજો ભાગ ફરીથી, પણ હવે ઊંચી દ્રષ્ટિથી, નિહાળ્યો.
યાવત્ તમ્ અપિ પશ્યામિ જગદારમ્ભમન્થરમ્ । તથૈવ સુષિરાકારમ્ ઇવ નાનાર્થસુન્દરમ્
જ્યારે હું એ પણ જોઉં છું, ત્યારે મને એમાં જગતની શરૂઆત ધીમી રીતે થતી દેખાય છે, એ ખોખલી જેવી આકારવાળી અને અનેક અર્થોથી સુંદર લાગે છે.
પુનર્ અન્યં તથૈવાહં પ્રદેશં પરિદૃષ્ટવાન્ । સર્ગસંરમ્ભવલિતં તાવન્તમ્ અપિ તાદૃશમ્
પછી હું એ જ રીતે બીજું સ્થાન જોયું, ત્યાં પણ સર્જનનો ઉલ્લાસ ભરેલો હતો અને એ પણ એ જ રીતે દેખાતું હતું.
યં યં પ્રદેશં પશ્યામિ શિલાયાસ્ તત્ર તત્ર વૈ । જગત્ પશ્યામ્ય્ અવિકલમ્ આદર્શ ઇવ બિમ્બિતમ્
હું પથ્થરની જે જે જગ્યાએ નજર નાખું, ત્યાં ત્યાં મને આખું જગત અક્ષત રીતે, દર્પણમાં પડતી પ્રતિબિંબની જેમ, દેખાય છે.
પ્રવિશ્યામિ જગચ્ ચેત્ તત્ પશ્યામીદમ્ ઇવાખિલમ્ । દૃશ્યં ન ચેદ્ બહિસ્સ્થસ્ તત્ પશ્યામ્ય્ આદર્શબિમ્બિતમ્
જ્યારે હું જગતમાં પ્રવેશું છું, ત્યારે આ બધું સાચું છે એમ મને દેખાય છે; અને જો હું બહાર રહું, તો એ બધું મને દર્પણમાં પડેલા પ્રતિબિંબ જેવું લાગે છે.
મયાતિકૌતુકેનાથ સર્વાસ્ તસ્ય ગિરેશ્ શિલાઃ । અન્વિષ્ટા ભૂમિભાગાશ્ ચ તૃણગુલ્માદયસ્ તથા
પછી મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા થઈ અને મેં એ પર્વત上的 બધી પથ્થરો, જમીનના ટુકડા, ઘાસ, ઝાડઝાંખર અને આવું બધું ધ્યાનથી જોયું.
યાવત્ સર્વત્ર તત્ તાદૃગ્ જગદ્ અસ્તિ યથાસ્થિતમ્ । બુદ્ધ્યૈવ દૃશ્યતે નાક્ષ્ણા પરયા વિવિધાકૃતિ
દરેક જગ્યાએ જગત જેવું છે એ જ રીતે રહે છે; એને માત્ર બુદ્ધિથી જ જોઈ શકાય છે, સામાન્ય આંખથી નહીં, અને એ પણ વિવિધ રૂપોમાં.
ક્વચિત્ પ્રથમસર્ગાત્મજાયમાનપ્રજાપતિ । કલ્પ્યમાનર્ક્ષચન્દ્રાર્કદિનરાત્ર્યર્તુવત્સરમ્
કેટલીક જગ્યાએ પ્રથમ સર્જનમાંથી જન્મેલા પ્રજાપતિઓ રચાઈ રહ્યા છે, અને સાથે જ તારાઓ, ચાંદો, સૂર્ય, દિવસ-રાત, ઋતુઓ અને વર્ષોની વ્યવસ્થા પણ થઈ રહી છે.
ક્વચિત્ ક્વચિન્ મહીપીઠસમ્પન્નજનમણ્ડલમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અખાતોગ્રચતુસ્સાગરખાતકમ્
કેટલીક જગ્યાએ જમીન અને લોકોથી ભરેલા વિસ્તારો છે; તો ક્યાંક ચાર સમુદ્રખાડાઓથી ઘેરાયેલા પ્રદેશો છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અસઞ્જાતસુરં સઞ્જાતદાનવમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કૃતયુગાચારસજ્જનભૂતકમ્
ક્યાંક દેવતાઓ નથી, પણ દાનવો ઊભા થયા છે; ક્યાંક સારા લોકો છે, જે કૃતયુગની રીત પ્રમાણે જીવતા હોય છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કલિયુગાચારદુર્જનભૂતકમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કલ્પકાલમધ્યસંસ્થિતિસુસ્થિતમ્
ક્યાંક કળિયુગની રીતો પાળતા દુષ્ટ લોકો છે; ક્યાંક કલ્પના મધ્યભાગમાં સ્થિર થયેલું જગત છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ પુરવ્યૂહદૈત્યસઙ્ગરદુસ્તરમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિન્ મહાશૈલજાલનિર્વિવરાવનિ
ક્યાંક દૈત્યોના યુદ્ધથી મજબૂત અને ઘૂસવું મુશ્કેલ એવા શહેરો છે; ક્યાંક વિશાળ પર્વતોની અવિરત શ્રેણીઓથી ભરેલી જમીન છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અસમ્પન્નસર્ગમ્ એકામ્બુજોદ્ભવમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિજ્ જરામૃત્યુમુક્તભૂતલમાનવમ્
ક્યાંક અધૂરી સૃષ્ટિ છે, જ્યાં ફક્ત એક જ કમળમાંથી જન્મેલો જીવ છે; ક્યાંક એવી પૃથ્વી છે, જ્યાં માનવો વૃદ્ધતા અને મૃત્યુથી મુક્ત છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અસઞ્જાતચન્દ્રશૂન્યશિરશ્શિવમ્ । અનિર્મથિતદુગ્ધાબ્ધિમૃત્યુમત્સુરપૂરિતમ્
ક્યાંક ક્યાંક કંઈક શુભ છે — જ્યાં હજુ ચાંદ્ર નથી જન્મ્યો, માથું ખાલી છે; દૂધનું દરિયું હજુ ઉથલાયું નથી; અને દેવતાઓ, મૃત્યુએ અસ્પર્શિત, ત્યાં ભરેલા છે.
અસઞ્જાતામૃતાશ્વેભવૈદ્યાગકમલાવિષમ્ । શુક્રામરમહાવિદ્યાનાશનોત્કસુરવ્રજમ્
ત્યાં અમૃતના ઘોડા હજુ જન્મ્યા નથી, ઔષધના કમળનું ઝેર નથી, અને શુક્રાદિ મહાન જ્ઞાનને નાશ કરવા ઉત્સુક એવા દેવતાઓના ટોળા પણ નથી.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિચ્ ચ ગર્ભાઙ્ગકર્તનોત્કસુરેશ્વરમ્ । અપરિમ્લાનધર્મત્વાત્ સ્વપ્રકાશાખિલપ્રજમ્
બીજે ક્યાંક એવું છે — જ્યાં જન્મે એના અંગો કાપવા ઉત્સુક અસુરરાજ છે; અને સર્વ જીવાત્માઓ પોતાના અવિનાશી ધર્મથી પોતે જ પ્રકાશે છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિચ્ ચ પૂર્વાન્યસન્નિવેશક્રમસ્થિતિ । અપૂર્વવેદશાસ્ત્રાર્થસમાચારવિચારણમ્
ક્યાંક ક્યાંક એવું છે — જ્યાં પહેલાના અને બીજા પ્રકારના વ્યવસ્થાનો અસ્તિત્વ છે; અને અપૂર્વ એવા વેદશાસ્ત્રના અર્થ અને વર્તન પર વિચાર થાય છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચન કલ્પાન્તસઙ્ક્ષોભાશિવસંસ્થિતિ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિચ્ ચ દૈત્યૌઘવિલુણ્ઠિતસુરાલયમ્
ક્યાંક કાલ્પાંતની અશાંતિ વચ્ચે પણ શુભતા રહે છે, તો ક્યાંક દૈત્યોએ દેવતાઓના વાસસ્થાનો લૂંટી લીધા છે.
ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ સુરોદ્યાનગાયદ્ગન્ધર્વકિન્નરમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ સમારબ્ધગીર્વાણાસુરસૌહૃદમ્
ક્યાંક દેવતાના બાગોમાં ગાંધર્વો અને કિન્નરો ગીત ગાઈ રહ્યા છે, તો ક્યાંક દેવો અને દૈત્યોમાં મિત્રતાની શરૂઆત થઈ રહી છે.