દ્વૈતે તાવદ્ અસદ્રૂપે રમતે ઽનુમતે ચિતિઃ । પરં પશ્યતિ નો યાવત્ તં દૃષ્ટ્વા તન્મયી ભવેત્
ચેતના દ્વૈતરૂપ, અસત્યમાં એટલું જ આનંદ માણે છે, જેટલું એ મંજૂર કરે છે; પણ જ્યારે એ પરમ તત્વને જોઈ લે છે, ત્યારે એમાં એકરૂપ થઈ જાય છે.
ચિતિ નિર્વાણરૂપં તત્ પ્રકૃતિḫ પરમં પદમ્ । પ્રાપ્ય તત્તામ્ અવાપ્નોતિ સરિદ્ અબ્ધાવ્ ઇવાબ્ધિતામ્
ચેતના મુક્તિ સ્વરૂપ છે અને પ્રકૃતિ એ પરમ અવસ્થા છે. એ તત્વને પ્રાપ્ત કરીને, એ એ જ બની જાય છે, જેમ નદી સાગરમાં મળી સાગર બની જાય છે.
તાવદ્ વિમોહવશતશ્ ચિતિર્ આકુલેષુ સર્ગેષુ સંસરતિ જન્મદશાશ્રિતેષુ । યાવન્ ન પશ્યતિ પરં તમ્ અથાશુ દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ મજ્જતિ ઘનં મધુનીવ ભૃઙ્ગી
જ્યાં સુધી ચેતના મોહના પ્રભાવે જન્મના ફેરવાતા ચક્રોમાં ભટકે છે, ત્યાં સુધી તે પરમ તત્ત્વને જોઈ શકતી નથી; પણ જ્યારે તે પરમને જોઈ લે છે, ત્યારે તરત જ તે જમાં લીન થઈ જાય છે, જેમ મધમાં ભમરો ડૂબી જાય છે.
સમ્પ્રાપ્ય કસ્ ત્યજતિ નામ તદ્ આત્મતત્ત્વં પ્રાપ્યાનુભૂય ચ જહાતિ રસાયનં કઃ । શામ્યન્તિ યેન સકલાનિ નિરન્તરાણિ દુẖખાનિ જન્મમૃતિમોહમયાનિ રામ
જેને આત્માનું સાચું સ્વરૂપ મળી જાય છે અને તેનો અનુભવ થાય છે, એવો કોણ છે કે જે તેને છોડે? હે રામ, જે અમૃતને પામી લે છે, એ પછી જન્મ, મરણ અને મોહથી ભરેલા બધા દુઃખો શાંત થઈ જાય છે; તો આવું અમૃત કોણ છોડે?
શૃણુ રામ કથં તત્ર મહાકાશે તથાસ્થિતઃ । દેહભ્રાન્તિં તુ તાં ત્યક્ત્વા સ રુદ્રો ઽપ્ય્ ઉપશામ્યતિ
હે રામ, સાંભળ, કેવી રીતે એ વિશાળ આકાશમાં સ્થિર થયેલા—even રુદ્ર પણ—દેહની ભ્રાંતિ છોડી શાંત થઈ જાય છે.
સ રુદ્રસ્ તૌ જગત્ખણ્ડૌ તદા ચિત્ર ઇવાર્પિતાઃ । નિસ્સ્પન્દા એવ તત્રાસન્ પ્રેક્ષમાણે સ્થિતે મયિ
ત્યાં રુદ્ર અને એ બે જગતના ભાગો, જાણે ચિત્રમાં દોરેલા હોય એમ, નિર્વિકાર અને સ્થિર દેખાતા હતા, જ્યારે હું ત્યાં ઊભો રહીને એ દૃશ્ય નિહાળી રહ્યો હતો.
તતો મુહૂર્તમાત્રેણ સ રુદ્રસ્ તૌ નભોઽન્તરે । ખણ્ડૌ વિલોકયામ્ આસ દૃશાર્કેણેવ રોદસી
પછી, થોડા જ પળોમાં, રુદ્રએ એ બે ટુકડાઓને આકાશમાં તરતાં જોયાં, જેમ સૂર્યની આંખ આકાશને નિહાળે છે.
તતો નિમેષમાત્રેણ ઘોણાશ્વાસેન ખણ્ડકૌ । તૌ સમાનીય ચિક્ષેપ પાતાલાન્તર્ ઇવાનને
પછી, પળક ઝપકતાં જ, તેણે જોરદાર શ્વાસથી એ ટુકડાઓને ખેંચી એક સાથે લાવ્યાં અને એમને ઊંડે ફેંકી દીધાં, જાણે પોતાના મોઢામાં નાખી દીધાં હોય.
અતિષ્ઠદ્ એક એવાસાવ્ અથ ખે ખમ્ ઇવાખિલે । ભુક્તબ્રહ્માણ્ડખણ્ડોગ્રચણ્ડમણ્ડકમણ્ડલઃ
પછી એ એકલો જ આકાશમાં રહ્યો, આખા આકાશ જેવો વિશાળ, જેમણે સમગ્ર બ્રહ્માંડના ભયાનક, પ્રજ્વલિત ગોળ અને ટુકડાઓ ગળી લીધાં હોય.
તતો મુહૂર્તમાત્રેણ લઘુસ્ સો ઽભ્રમ્ ઇવાભવત્ । તતો ઽભવદ્ દ્રુમસમસ્ તતસ્ સ્તમ્ભનિભો ઽભવત્
પછી, થોડા જ પળોમાં, તે વાદળ જેટલો હલકો બની ગયો; પછી તે વૃક્ષ જેવો દેખાવા લાગ્યો, અને પછી સ્તંભ જેવો રૂપ ધારણ કર્યું.
તતો ઽભવદ્ યષ્ટિસમસ્ તતḫ પ્રાદેશમાત્રકઃ । તતẖ કાચકણાકારો મયા દૃષ્ટસ્ સ તાદૃશઃ
પછી એ લાકડાની લાકડી જેવી બની ગઈ, પછી એક હાથ જેટલી લાંબી થઈ; પછી મેં જોયું કે એ કાચની મણકાની જેમ દેખાવા લાગી, એ જ રીતે.
તતસ્ સો ઽણુર્ ભવન્ દૃષ્ટો મયા ખાદ્ દિવ્યદૃષ્ટિના । પરમાણુર્ અથો ભૂત્વા તત્રૈવાન્તર્ધિમ્ આયયૌ
પછી મેં દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જોયું કે એ આકાશમાં સૂક્ષ્મ બની ગઈ—એક અણુ જેટલી નાની; અને સર્વાતિ સૂક્ષ્મ અણુ બનીને એ ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
ઇત્ય્ અસૌ શમમ્ આયાતશ્ શારદામ્બુદખણ્ડવત્ । તાદૃશો ઽપિ મહારમ્ભḫ પુરḫ પશ્યત એવ મે
આ રીતે એ શાંત થઈ ગઈ, જાણે શરદ ઋતુના વાદળનો ટુકડો હોય; છતાં, એ મહાન ઘટના મારી આંખો સામે જ ઘટી.
ઇતિ સાવરણે તેન તે બ્રહ્માણ્ડકવાટકે । વિનિગીર્ણે ક્ષુધાર્તેન હરિણેનેવ પર્ણકે
આ રીતે, એ સાવર્ણિ એ બ્રહ્માંડના આવરણમાં સમાઈ ગયો, જેમ ભૂખ્યો હરણ પાન ખાઈ જાય છે એમ.
અથાભૂન્ નિર્મલં વ્યોમ શાન્તં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ । અનાદિમધ્યપર્યન્તસંવિદાકાશમાત્રકમ્
પછી ત્યાં માત્ર શુદ્ધ અને શાંત આકાશ હતું—બસ બ્રહ્મ જ હતું—કોઈ આરંભ, મધ્ય કે અંત વગરનું, માત્ર ચેતનાનું વિશાળ આકાશ.
ઇત્ય્ અહં દૃષ્ટવાંસ્ તત્ર કલ્પાન્તમ્ ઉરુવિભ્રમમ્ । દર્પણપ્રતિબિમ્બાભં શિલાશકલકોટરે
હું ત્યાં એ અદ્ભુત દૃશ્યને, કલ્પના પૂરું થાય ત્યાં સુધી, જોતો રહ્યો—જેમ કાચમાં પડતું પ્રતિબિંબ કે પથ્થરના ખોખામાં પડતી છબી.
અથ તામ્ અઙ્ગનાં સ્મૃત્વા તાં શિલાં તં ચ વિભ્રમમ્ । રાજદ્વારગતો ગ્રામ્ય ઇવાહં વિસ્મયં ગતઃ
પછી જ્યારે એ સ્ત્રી, એ પથ્થર અને એ અદ્ભુત ઘટના યાદ આવી, ત્યારે હું રાજમહેલના દરવાજે પહોચેલા ગામડિયાની જેમ આશ્ચર્યચકિત રહી ગયો.
તામ્ આલોકિતવાન્ ભૂયẖ કલધૌતશિલામ્ અહમ્ । યાવત્ સર્વત્ર સન્ત્ય્ અત્ર સર્ગાẖ કાલ્યા ઇવાઙ્ગકે
પછી ફરી મેં એ ચાંદનીથી ધોળી પથ્થરને જોયો; અને જ્યાં જુઓ ત્યાં, અહીં અનેક સર્જનો દેખાતા, જેમ શરીરે અનેક નિશાન હોય.
બુદ્ધિનેત્રેણ દૃશ્યન્તે દિવ્યાક્ષ્ણા વા ન તે ઽન્યથા । સર્વત્ર સર્વદા સર્વં યદ્ અસ્ત્ય્ એવ તથા તદા
બુદ્ધિની આંખે કે દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જે કંઈ છે, એ બધું સર્વત્ર અને સર્વ સમયે દેખાય છે; બીજું કોઈ રીતે એ દેખાતું નથી.
દૂરતḫ પ્રેક્ષ્યતે માંસદૃશા યદિ ચ સા શિલા । દૃશ્યતે તચ્ છિલૈવૈકા ન તુ સર્ગાદિ કિઞ્ચન
જો કોઈ દૂરથી માંસની આંખે જોઈને એને પથ્થર જ માને, તો એ માત્ર એ એક પથ્થર જ જોઈ શકે છે, સર્જનાદિ બીજું કશુંય દેખાતું નથી.
સાવસ્થિતા શિલૈવૈકરૂપા નિબિડમણ્ડલા । કલધૌતમયી સ્ફારા સન્ધ્યાજલદસુન્દરી
એ પથ્થર એ જ રીતે સ્થિર, એકરૂપ, ઘન અને ગોળ રહે છે; ચાંદની જેવું ચમકતું અને સાંજના વાદળ જેવું સુંદર લાગે છે.
તતો ઽહં વિસ્મયાવિષ્ટḫ પ્રવિચારિતવાન્ પુનઃ । શિલાયામ્ અપરં ભાગં તથૈવ પરયા દૃશા
પછી હું આશ્ચર્યથી ભરાઈને, એ પથ્થરનો બીજો ભાગ ફરીથી, પણ હવે ઊંચી દ્રષ્ટિથી, નિહાળ્યો.
યાવત્ તમ્ અપિ પશ્યામિ જગદારમ્ભમન્થરમ્ । તથૈવ સુષિરાકારમ્ ઇવ નાનાર્થસુન્દરમ્
જ્યારે હું એ પણ જોઉં છું, ત્યારે મને એમાં જગતની શરૂઆત ધીમી રીતે થતી દેખાય છે, એ ખોખલી જેવી આકારવાળી અને અનેક અર્થોથી સુંદર લાગે છે.
પુનર્ અન્યં તથૈવાહં પ્રદેશં પરિદૃષ્ટવાન્ । સર્ગસંરમ્ભવલિતં તાવન્તમ્ અપિ તાદૃશમ્
પછી હું એ જ રીતે બીજું સ્થાન જોયું, ત્યાં પણ સર્જનનો ઉલ્લાસ ભરેલો હતો અને એ પણ એ જ રીતે દેખાતું હતું.
યં યં પ્રદેશં પશ્યામિ શિલાયાસ્ તત્ર તત્ર વૈ । જગત્ પશ્યામ્ય્ અવિકલમ્ આદર્શ ઇવ બિમ્બિતમ્
હું પથ્થરની જે જે જગ્યાએ નજર નાખું, ત્યાં ત્યાં મને આખું જગત અક્ષત રીતે, દર્પણમાં પડતી પ્રતિબિંબની જેમ, દેખાય છે.
પ્રવિશ્યામિ જગચ્ ચેત્ તત્ પશ્યામીદમ્ ઇવાખિલમ્ । દૃશ્યં ન ચેદ્ બહિસ્સ્થસ્ તત્ પશ્યામ્ય્ આદર્શબિમ્બિતમ્
જ્યારે હું જગતમાં પ્રવેશું છું, ત્યારે આ બધું સાચું છે એમ મને દેખાય છે; અને જો હું બહાર રહું, તો એ બધું મને દર્પણમાં પડેલા પ્રતિબિંબ જેવું લાગે છે.
મયાતિકૌતુકેનાથ સર્વાસ્ તસ્ય ગિરેશ્ શિલાઃ । અન્વિષ્ટા ભૂમિભાગાશ્ ચ તૃણગુલ્માદયસ્ તથા
પછી મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા થઈ અને મેં એ પર્વત上的 બધી પથ્થરો, જમીનના ટુકડા, ઘાસ, ઝાડઝાંખર અને આવું બધું ધ્યાનથી જોયું.
યાવત્ સર્વત્ર તત્ તાદૃગ્ જગદ્ અસ્તિ યથાસ્થિતમ્ । બુદ્ધ્યૈવ દૃશ્યતે નાક્ષ્ણા પરયા વિવિધાકૃતિ
દરેક જગ્યાએ જગત જેવું છે એ જ રીતે રહે છે; એને માત્ર બુદ્ધિથી જ જોઈ શકાય છે, સામાન્ય આંખથી નહીં, અને એ પણ વિવિધ રૂપોમાં.
ક્વચિત્ પ્રથમસર્ગાત્મજાયમાનપ્રજાપતિ । કલ્પ્યમાનર્ક્ષચન્દ્રાર્કદિનરાત્ર્યર્તુવત્સરમ્
કેટલીક જગ્યાએ પ્રથમ સર્જનમાંથી જન્મેલા પ્રજાપતિઓ રચાઈ રહ્યા છે, અને સાથે જ તારાઓ, ચાંદો, સૂર્ય, દિવસ-રાત, ઋતુઓ અને વર્ષોની વ્યવસ્થા પણ થઈ રહી છે.
ક્વચિત્ ક્વચિન્ મહીપીઠસમ્પન્નજનમણ્ડલમ્ । ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ અખાતોગ્રચતુસ્સાગરખાતકમ્
કેટલીક જગ્યાએ જમીન અને લોકોથી ભરેલા વિસ્તારો છે; તો ક્યાંક ચાર સમુદ્રખાડાઓથી ઘેરાયેલા પ્રદેશો છે.