સ પરḫ પ્રકૃતેḫ પ્રોક્તḫ પુરુષḫ પાવનાકૃતિઃ । શિવરૂપધરશ્ શાન્તḫ પરમાકાશશક્તિમાન્
તે પરમ પુરુષ કહેવાય છે, જે પવિત્ર સ્વરૂપ ધરાવે છે; શિવરૂપ ધારણ કરનાર, શાંત અને પરમ આકાશ જેવી શક્તિથી યુક્ત છે.
ભ્રમતિ પ્રકૃતિસ્ તાવત્ સંસારે ભ્રમરૂપિણી । સ્પન્દમાત્રાત્મિકા સેચ્છા ચિચ્છક્તિḫ પરમેશ્વરી
પ્રકૃતિ ભમરાની જેમ સંસારમાં ફરતી રહે છે; તેની સ્વભાવ માત્ર કંપન છે અને તેની ઈચ્છા એ પરમ ચૈતન્ય શક્તિ છે.
યાવન્ ન પશ્યતિ શિવં નિત્યતૃપ્તમ્ અનામયમ્ । અજડં પદમ્ આદ્યન્તવર્જિતં તર્જિતદ્વયમ્
જ્યાં સુધી તે શિવને નથી જોઈ શકતી—જે સદા તૃપ્ત, દુઃખરહિત, અજડ, આરંભ અને અંતથી રહિત, દ્વંદ્વથી પર છે—
સંવિન્માત્રૈકધર્મત્વાત્ કાકતાલીયયોગતઃ । સંવિદ્દેવી શિવં સ્પૃષ્ટ્વા તન્મય્ય્ એવ ભવત્ય્ અલમ્
કારણ કે ચેતના જ એકમાત્ર સત્ય છે, અચાનક સંયોગથી, ચેતનાની દેવી શિવને સ્પર્શી, સંપૂર્ણપણે તેમાં લીન થઇ જાય છે.
પ્રકૃતિḫ પુરુષં સ્પૃષ્ટ્વા પ્રકૃતિત્વં સમુજ્ઝતિ । તદન્તર્ એકતાં ગત્વા નદી રૂપમ્ ઇવાર્ણવે
પ્રકૃતિ જ્યારે આત્માને સ્પર્શે છે ત્યારે પોતાનું સ્વરૂપ છોડે છે; અને અંદરથી એકરૂપ થઈ જાય છે, જેમ નદી દરિયામાં મળી પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવી દે છે.
આપગા હિ પયોમાત્રા સઙ્ગતાર્ણવ એવ સા । યદા તદા તમ્ એવાશુ પ્રાપ્ય તત્રૈવ લીયતે
નદી તો માત્ર પાણી જ છે; જ્યારે તે દરિયામાં મળે છે, ત્યારે તરત જ એ દરિયાની સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે અને તેમાં લય પામે છે.
ચિતિશ્ શિવેચ્છા સા દેવં તમ્ એવાસાદ્ય શામ્યતિ । જન્મસ્થાનં શિલાં પ્રાપ્ય તીક્ષ્ણા ધારા યથાયસી
ચેતના, જે શિવની ઈચ્છા છે, જ્યારે એ પરમાત્મા સુધી પહોંચે છે, ત્યારે શાંત થઈ જાય છે—જેમ તીવ્ર ધારો પથ્થરની પાસે પહોંચી શાંત થઈ જાય છે.
પુંસશ્ છાયા નિજા છાયાં પ્રવિષ્ટસ્ય શરીરકમ્ । યથાશુ પ્રવિશત્ય્ એવ પ્રકૃતિḫ પુરુષં તથા
જેમ માણસ ઘરમાં પ્રવેશે ત્યારે તેની છાંયાં તરત જ શરીરમાં આવી જાય છે, તેમ પ્રકૃતિ પણ આત્મામાં ઝડપથી પ્રવેશે છે.
ચેતિત્વા ચિન્ નિજં ભાવં પુરુષાખ્યં સનાતનમ્ । ભૂયો ભ્રમતિ સંસારે નેહ તત્તાં પ્રયાતિ હિ
જ્યારે ચેતના પોતાનું શાશ્વત સ્વરૂપ, જેને પુરુષ કહે છે, જાણે છે, ત્યારે પણ એ ફરીથી સંસારમાં ભટકે છે; કારણ કે અહીં એ પરમ તત્વ સુધી પહોંચતી નથી.
સાધુર્ વસતિ ચૌરૌઘે તાવદ્ યાવદ્ અસૌ ન તમ્ । પરિજાનાતિ વિજ્ઞાય ન તત્ર રમતે પુનઃ
જેમ સારો માણસ ચોરોની વચ્ચે રહે છે, ત્યાં સુધી રહે છે જ્યાં સુધી એ ઓળખી ન શકે કે કોણ ચોર છે; પણ એકવાર જાણે પછી, એ ત્યાં ફરી આનંદ અનુભવતો નથી.
દ્વૈતે તાવદ્ અસદ્રૂપે રમતે ઽનુમતે ચિતિઃ । પરં પશ્યતિ નો યાવત્ તં દૃષ્ટ્વા તન્મયી ભવેત્
ચેતના દ્વૈતરૂપ, અસત્યમાં એટલું જ આનંદ માણે છે, જેટલું એ મંજૂર કરે છે; પણ જ્યારે એ પરમ તત્વને જોઈ લે છે, ત્યારે એમાં એકરૂપ થઈ જાય છે.
ચિતિ નિર્વાણરૂપં તત્ પ્રકૃતિḫ પરમં પદમ્ । પ્રાપ્ય તત્તામ્ અવાપ્નોતિ સરિદ્ અબ્ધાવ્ ઇવાબ્ધિતામ્
ચેતના મુક્તિ સ્વરૂપ છે અને પ્રકૃતિ એ પરમ અવસ્થા છે. એ તત્વને પ્રાપ્ત કરીને, એ એ જ બની જાય છે, જેમ નદી સાગરમાં મળી સાગર બની જાય છે.
તાવદ્ વિમોહવશતશ્ ચિતિર્ આકુલેષુ સર્ગેષુ સંસરતિ જન્મદશાશ્રિતેષુ । યાવન્ ન પશ્યતિ પરં તમ્ અથાશુ દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ મજ્જતિ ઘનં મધુનીવ ભૃઙ્ગી
જ્યાં સુધી ચેતના મોહના પ્રભાવે જન્મના ફેરવાતા ચક્રોમાં ભટકે છે, ત્યાં સુધી તે પરમ તત્ત્વને જોઈ શકતી નથી; પણ જ્યારે તે પરમને જોઈ લે છે, ત્યારે તરત જ તે જમાં લીન થઈ જાય છે, જેમ મધમાં ભમરો ડૂબી જાય છે.
સમ્પ્રાપ્ય કસ્ ત્યજતિ નામ તદ્ આત્મતત્ત્વં પ્રાપ્યાનુભૂય ચ જહાતિ રસાયનં કઃ । શામ્યન્તિ યેન સકલાનિ નિરન્તરાણિ દુẖખાનિ જન્મમૃતિમોહમયાનિ રામ
જેને આત્માનું સાચું સ્વરૂપ મળી જાય છે અને તેનો અનુભવ થાય છે, એવો કોણ છે કે જે તેને છોડે? હે રામ, જે અમૃતને પામી લે છે, એ પછી જન્મ, મરણ અને મોહથી ભરેલા બધા દુઃખો શાંત થઈ જાય છે; તો આવું અમૃત કોણ છોડે?
શૃણુ રામ કથં તત્ર મહાકાશે તથાસ્થિતઃ । દેહભ્રાન્તિં તુ તાં ત્યક્ત્વા સ રુદ્રો ઽપ્ય્ ઉપશામ્યતિ
હે રામ, સાંભળ, કેવી રીતે એ વિશાળ આકાશમાં સ્થિર થયેલા—even રુદ્ર પણ—દેહની ભ્રાંતિ છોડી શાંત થઈ જાય છે.
સ રુદ્રસ્ તૌ જગત્ખણ્ડૌ તદા ચિત્ર ઇવાર્પિતાઃ । નિસ્સ્પન્દા એવ તત્રાસન્ પ્રેક્ષમાણે સ્થિતે મયિ
ત્યાં રુદ્ર અને એ બે જગતના ભાગો, જાણે ચિત્રમાં દોરેલા હોય એમ, નિર્વિકાર અને સ્થિર દેખાતા હતા, જ્યારે હું ત્યાં ઊભો રહીને એ દૃશ્ય નિહાળી રહ્યો હતો.
તતો મુહૂર્તમાત્રેણ સ રુદ્રસ્ તૌ નભોઽન્તરે । ખણ્ડૌ વિલોકયામ્ આસ દૃશાર્કેણેવ રોદસી
પછી, થોડા જ પળોમાં, રુદ્રએ એ બે ટુકડાઓને આકાશમાં તરતાં જોયાં, જેમ સૂર્યની આંખ આકાશને નિહાળે છે.
તતો નિમેષમાત્રેણ ઘોણાશ્વાસેન ખણ્ડકૌ । તૌ સમાનીય ચિક્ષેપ પાતાલાન્તર્ ઇવાનને
પછી, પળક ઝપકતાં જ, તેણે જોરદાર શ્વાસથી એ ટુકડાઓને ખેંચી એક સાથે લાવ્યાં અને એમને ઊંડે ફેંકી દીધાં, જાણે પોતાના મોઢામાં નાખી દીધાં હોય.
અતિષ્ઠદ્ એક એવાસાવ્ અથ ખે ખમ્ ઇવાખિલે । ભુક્તબ્રહ્માણ્ડખણ્ડોગ્રચણ્ડમણ્ડકમણ્ડલઃ
પછી એ એકલો જ આકાશમાં રહ્યો, આખા આકાશ જેવો વિશાળ, જેમણે સમગ્ર બ્રહ્માંડના ભયાનક, પ્રજ્વલિત ગોળ અને ટુકડાઓ ગળી લીધાં હોય.
તતો મુહૂર્તમાત્રેણ લઘુસ્ સો ઽભ્રમ્ ઇવાભવત્ । તતો ઽભવદ્ દ્રુમસમસ્ તતસ્ સ્તમ્ભનિભો ઽભવત્
પછી, થોડા જ પળોમાં, તે વાદળ જેટલો હલકો બની ગયો; પછી તે વૃક્ષ જેવો દેખાવા લાગ્યો, અને પછી સ્તંભ જેવો રૂપ ધારણ કર્યું.
તતો ઽભવદ્ યષ્ટિસમસ્ તતḫ પ્રાદેશમાત્રકઃ । તતẖ કાચકણાકારો મયા દૃષ્ટસ્ સ તાદૃશઃ
પછી એ લાકડાની લાકડી જેવી બની ગઈ, પછી એક હાથ જેટલી લાંબી થઈ; પછી મેં જોયું કે એ કાચની મણકાની જેમ દેખાવા લાગી, એ જ રીતે.
તતસ્ સો ઽણુર્ ભવન્ દૃષ્ટો મયા ખાદ્ દિવ્યદૃષ્ટિના । પરમાણુર્ અથો ભૂત્વા તત્રૈવાન્તર્ધિમ્ આયયૌ
પછી મેં દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જોયું કે એ આકાશમાં સૂક્ષ્મ બની ગઈ—એક અણુ જેટલી નાની; અને સર્વાતિ સૂક્ષ્મ અણુ બનીને એ ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
ઇત્ય્ અસૌ શમમ્ આયાતશ્ શારદામ્બુદખણ્ડવત્ । તાદૃશો ઽપિ મહારમ્ભḫ પુરḫ પશ્યત એવ મે
આ રીતે એ શાંત થઈ ગઈ, જાણે શરદ ઋતુના વાદળનો ટુકડો હોય; છતાં, એ મહાન ઘટના મારી આંખો સામે જ ઘટી.
ઇતિ સાવરણે તેન તે બ્રહ્માણ્ડકવાટકે । વિનિગીર્ણે ક્ષુધાર્તેન હરિણેનેવ પર્ણકે
આ રીતે, એ સાવર્ણિ એ બ્રહ્માંડના આવરણમાં સમાઈ ગયો, જેમ ભૂખ્યો હરણ પાન ખાઈ જાય છે એમ.
અથાભૂન્ નિર્મલં વ્યોમ શાન્તં બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ । અનાદિમધ્યપર્યન્તસંવિદાકાશમાત્રકમ્
પછી ત્યાં માત્ર શુદ્ધ અને શાંત આકાશ હતું—બસ બ્રહ્મ જ હતું—કોઈ આરંભ, મધ્ય કે અંત વગરનું, માત્ર ચેતનાનું વિશાળ આકાશ.
ઇત્ય્ અહં દૃષ્ટવાંસ્ તત્ર કલ્પાન્તમ્ ઉરુવિભ્રમમ્ । દર્પણપ્રતિબિમ્બાભં શિલાશકલકોટરે
હું ત્યાં એ અદ્ભુત દૃશ્યને, કલ્પના પૂરું થાય ત્યાં સુધી, જોતો રહ્યો—જેમ કાચમાં પડતું પ્રતિબિંબ કે પથ્થરના ખોખામાં પડતી છબી.
અથ તામ્ અઙ્ગનાં સ્મૃત્વા તાં શિલાં તં ચ વિભ્રમમ્ । રાજદ્વારગતો ગ્રામ્ય ઇવાહં વિસ્મયં ગતઃ
પછી જ્યારે એ સ્ત્રી, એ પથ્થર અને એ અદ્ભુત ઘટના યાદ આવી, ત્યારે હું રાજમહેલના દરવાજે પહોચેલા ગામડિયાની જેમ આશ્ચર્યચકિત રહી ગયો.
તામ્ આલોકિતવાન્ ભૂયẖ કલધૌતશિલામ્ અહમ્ । યાવત્ સર્વત્ર સન્ત્ય્ અત્ર સર્ગાẖ કાલ્યા ઇવાઙ્ગકે
પછી ફરી મેં એ ચાંદનીથી ધોળી પથ્થરને જોયો; અને જ્યાં જુઓ ત્યાં, અહીં અનેક સર્જનો દેખાતા, જેમ શરીરે અનેક નિશાન હોય.
બુદ્ધિનેત્રેણ દૃશ્યન્તે દિવ્યાક્ષ્ણા વા ન તે ઽન્યથા । સર્વત્ર સર્વદા સર્વં યદ્ અસ્ત્ય્ એવ તથા તદા
બુદ્ધિની આંખે કે દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જે કંઈ છે, એ બધું સર્વત્ર અને સર્વ સમયે દેખાય છે; બીજું કોઈ રીતે એ દેખાતું નથી.
દૂરતḫ પ્રેક્ષ્યતે માંસદૃશા યદિ ચ સા શિલા । દૃશ્યતે તચ્ છિલૈવૈકા ન તુ સર્ગાદિ કિઞ્ચન
જો કોઈ દૂરથી માંસની આંખે જોઈને એને પથ્થર જ માને, તો એ માત્ર એ એક પથ્થર જ જોઈ શકે છે, સર્જનાદિ બીજું કશુંય દેખાતું નથી.