એતસ્માત્ પરમાચ્ છાન્તાત્ પદાત્ પરમપાવનાત્ । યથેદમ્ ઉત્થિતં વિશ્વં તચ્ છૃણૂત્તમયા ધિયા
તે પરમ શાંત અને સર્વેમાં પવિત્ર અવસ્થાથી, આ સમગ્ર જગત કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું છે, તે તું તારી શ્રેષ્ઠ સમજથી સાંભળ.
સુષુપ્તં સ્વપ્નવદ્ ભાતિ ભાતિ બ્રહ્મૈવ સર્ગવત્ । સર્વમ્ એકં ચ તચ્ છાન્તં તત્ર તાવત્ ક્રમં શૃણુ
જેમ ઊંઘમાં સ્વપ્ન દેખાય છે, તેમ માત્ર બ્રહ્મ જ સર્જનરૂપે પ્રકાશે છે; બધું એક અને શાંત છે—હવે તેમાંનો ક્રમ સાંભળ.
તસ્યાનન્તપ્રકાશાત્મરૂપસ્યાતતચિન્મણેઃ । સત્તામાત્રાત્મ કચનં યદ્ અજસ્રં સ્વભાવતઃ
અનંત પ્રકાશરૂપ અને શુદ્ધ ચેતનાના મણિ જેવું તેનું સ્વરૂપ છે, તેની સ્વભાવથી સતત માત્ર અસ્તિત્વ જ રહે છે.
તદ્ આત્મનિ સ્વયં કિઞ્ચિચ્ ચેત્યતામ્ ઇવ ગચ્છતિ । અગૃહીતાર્થકં સંવિદીહામર્શનસૂચકમ્
તે આત્મામાં કશુંક જાણ્યા જેવું લાગે છે, છતાં કોઈ વસ્તુ પકડાયેલી નથી; એ ચેતનાની હલચાલનું અને સૂક્ષ્મ જાણવાની સંજ્ઞા છે.
ભાવિનામાર્થકલનૈઃ કિઞ્ચિદૂહિતરૂપકમ્ । આકાશાદ્ અણુ શુદ્ધં ચ સર્વસ્મિન્ ભાવિબોધનમ્
ભવિષ્યમાં બનનારી વસ્તુઓની કલ્પનાઓથી એ થોડું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; એ આકાશથી પણ સૂક્ષ્મ, નિર્મળ અને સર્વે ભવિષ્યનાં તત્વોને પ્રકાશિત કરનાર છે.
તતસ્ સા પરમા સત્તા સતીતશ્ ચેતનોન્મુખી । ચિન્નામયોગ્યા ભવતિ કિઞ્ચિલ્લભ્યતયા તયા
પછી એ સર્વોચ્ચ સત્તા, જે સત્તાથી પણ પર છે, ચેતનાની દિશામાં વળે છે; એથી જ એ થોડું સમજાય એવી બની, ચેતનાને યોગ્ય બને છે.
ઘનસંવેદનાત્ પશ્ચાદ્ ભાવિજીવાદિનામિકા । સા ભવત્ય્ આત્મકલના યદા યાન્તી પરાત્ પદાત્
પછી, ઘન ચેતનાથી, એને ભવિષ્યનાં જીવાદિ નામ મળે છે; એ આત્માની પોતાની કલ્પના છે, જ્યારે એ પરમ અવસ્થાથી નીચે આવે છે.
સ્વતૈકભાવનામાત્રસારા સંસરણોન્મુખી । તદા વસ્તુસ્વભાવેન તન્વસ્ તિષ્ઠન્તિ તામ્ ઇમાઃ
જ્યારે એ માત્ર પોતાની એકતાની ભાવનામાં સ્થિત હોય છે અને પ્રગટ થવા તૈયાર હોય છે, ત્યારે વાસ્તવિક સ્વરૂપે આ સૂક્ષ્મ દેહો તેમાં જ રહે છે.
સમનન્તરમ્ એતસ્યાઃ ખસત્તોદેતિ શૂન્યતા । શબ્દાદિગુણબીજં સા ભવિષ્યદભિધાર્થદા
આ પછી તરત જ આકાશ જેવી ખાલી જગ્યા ઊભી થાય છે; એ જ અવાજ અને બીજા ગુણોના બીજરૂપ છે અને ભવિષ્યમાં અનેક વસ્તુઓને જન્મ આપે છે.
અહન્તોદેતિ તદનુ સહ વૈ કાલસત્તયા । ભવિષ્યદભિધાર્થે તે બીજં મુખ્યં જગત્સ્થિતેઃ
પછી 'હું'પણું સાથે સાથે સમયની હાજરી પણ ઉભી થાય છે; એ બંને દુનિયાની સ્થાપના અને ભવિષ્યની વસ્તુઓ માટે મુખ્ય બીજ છે.
તસ્યાશ્ શક્તેઃ પરાયાસ્ તુ સ્વસંવેદનમાત્રકમ્ । એતજ્ જાલમ્ અસદ્રૂપં સદ્ ઇવોદેતિ વિસ્ફુરત્
આ શક્તિની સર્વોચ્ચ સ્થિતિ માત્ર પોતાનું જ જાણવું છે; એ જ આ આખું જાળું બનીને, અસત્ય હોવા છતાં સાચું લાગે છે અને પ્રકાશિત થાય છે.
એવમ્પ્રાયાત્મિકા સા ચિદ્ બીજં સઙ્કલ્પશાખિનઃ । તત્રાપ્ય્ અહઙ્કારકરસ્ સ તત્સ્પન્દતયા મરુત્
આ રીતે, આવી ચેતના જ મનની ઇચ્છાના વૃક્ષનું બીજ છે; અને એમાં 'હું'પણુંનું રસ પવનની જેમ હલનચલન કરે છે.
ચિદ્ અહન્તાવતી વ્યોમશબ્દતન્માત્રભાવનાત્ । સ્વતો ઘનીભૂય શનૈઃ ખતન્માત્રં ભવત્ય્ અલમ્
જ્યારે ચેતના પોતાને 'હું' કહી અનુભવે છે અને આકાશમાં રહેલા અવાજના સૂક્ષ્મ તત્વ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, ત્યારે એ ચેતના ધીમે ધીમે ઘન બનીને આખરે આકાશના સૂક્ષ્મ તત્વરૂપે પ્રગટે છે.
ભાવિનામાર્થરૂપં તદ્ બીજં શબ્દૌઘશાખિનઃ । પદવાક્યપ્રમાણાઢ્યવેદવૃન્દવિકારિ તત્
જે વસ્તુઓ બનવાની છે, એ જ અવાજના વૃક્ષ માટે બીજરૂપ છે; એ બીજથી અનેક અવાજો, શબ્દો, વાક્યો, માપદંડો અને વેદોના જૂથોમાં પરિવર્તન થાય છે.
તસ્માદ્ ઉદેષ્યત્ય્ અખિલા જગચ્છ્રીશ્ શબ્દરૂપિણઃ । શબ્દૌઘનિર્મિતાર્થૌઘપરિણામવિસારિણી
આમાંથી જ આખા જગતની મહિમા અવાજરૂપે ઉદ્ભવે છે અને અનેક અવાજોથી બનેલા અનેક વસ્તુઓના પરિવર્તનથી એ મહિમા વ્યાપે છે.
ચિદ્ એવમ્પરિવારા સા જીવશબ્દેન કથ્યતે । ભાવિશબ્દાર્થજાલેન બીજં ભૂતૌઘશાખિનઃ
આ રીતે ચેતના અને એની સાથે જોડાયેલા બધા જ 'જીવ' નામે ઓળખાય છે; ભવિષ્યના અવાજ અને અર્થના જાળથી એ જ બીજ બનીને અનેક તત્વોના વૃક્ષમાં ફેલાય છે.
ચતુર્દશવિધં ભૂતજાતમ્ આવલિતામ્બરમ્ । જગજ્જઠરયન્ત્રૌઘં પ્રસરિષ્યતિ વૈ તતઃ
ચૌદ પ્રકારના જીવ, જે આકાશમાં વ્યાપેલા છે, પછી જગતના ગર્ભમાં અનેક યંત્રો જેવી રીતે ફેલાઈ જશે.
અસમ્પ્રાપ્તાભિધાસારા ચિજ્ જીવત્વાત્ સ્ફુરદ્વપુઃ । યા સૈવ સ્પર્શતન્માત્રં ભાવનાદ્ ભવતિ ક્ષણાત્
જે ચેતના હજી નામ અને રૂપ પામેલી નથી, પણ જીવ તરીકે પ્રકાશે છે, એ ચેતના સ્પર્શની કલ્પનાથી ક્ષણમાં સ્પર્શતત્ત્વ બની જાય છે.
પવનસ્કન્ધવિસ્તારં બીજં સ્પર્શૈકશાખિનઃ । સર્વભૂતક્રિયાસ્પન્દસ્ તસ્માત્ સમ્પ્રસરિષ્યતિ
પવનતત્ત્વનો વિસ્તાર એ સ્પર્શરૂપ વૃક્ષનું બીજ છે; એમાંથી બધા જીવોની ક્રિયાઓની લહેર ફેલાશે.
તત્ર યશ્ ચિદ્વિલાસેન પ્રકાશો ઽનુભવાદ્ ભવેત્ । તેજસ્તન્માત્રકં તત્તદ્ભવિષ્યદભિધાર્થદમ્
જ્યાં ચેતના પોતાના રમણથી અનુભવ દ્વારા પ્રકાશરૂપ થાય છે, ત્યાં તે અગ્નિતત્ત્વ બની, ભાવિ નામોના અર્થને જન્મ આપે છે.
તત્ સૂર્યાદિવિજૃમ્ભાભિર્ બીજમ્ આલોકશાખિનઃ । તસ્માદ્ રૂપવિભેદેન સંસારઃ પ્રસરિષ્યતિ
સૂર્ય અને બીજા પ્રકાશમાન તારા જેવું જે વિસ્તરે છે, એ પ્રકાશની ડાળીઓ ધરાવતું વૃક્ષ જેવું બીજ છે. એમાંથી વિવિધ રૂપે આ સંસાર ફેલાઈ રહ્યો છે.
ભવચ્ ચતુર્ણામ્ અવતસ્ તતસ્ સત ઇવાસતઃ । સ્વદનં તસ્ય સઙ્ઘસ્ય રસતન્માત્રમ્ ઉચ્યતે
આ ચાર પ્રકારના તત્વોની ઉપસ્થિતિથી, જેવું કે સત્ય અને અસત્યમાંથી, એ સમૂહનો સ્વાદ એટલે રસનું સૂક્ષ્મ તત્વ કહેવાય છે.
ભાવિવારિવિલાસાત્મ તદ્ બીજં રસશાખિનઃ । અન્યોઽન્યાસ્વદનેનાસ્માત્ સંસારઃ પ્રસરિષ્યતિ
ભવિષ્યમાં જળના રમણથી જે ઉત્પન્ન થાય છે, એ રસના વૃક્ષનું બીજ છે. એકબીજાના સ્વાદથી આ સંસાર અહીંથી ફેલાઈ રહ્યો છે.
ભવિષ્યદ્ગન્ધસઙ્કલ્પનામાસૌ કલનાત્મકા । સઙ્કલ્પાત્મા સસૌગન્ધતન્માત્રત્વં પ્રયચ્છતિ
ભવિષ્યમાં સુગંધની કલ્પના જે થાય છે, એ કલ્પનાનું સ્વરૂપ છે. કલ્પના પોતે સુગંધ અને તેની ગુણવત્તાનું સૂક્ષ્મ તત્વ આપે છે.
ભાવિભૂગોલકત્વેન બીજમ્ આકૃતિશાખિનઃ । સર્વાધારાત્મનસ્ તસ્માત્ સંસારઃ પ્રસરિષ્યતિ
ભવિષ્યના વિશ્વના બીજરૂપે, આકારના વૃક્ષની ડાળીઓ ઊગે છે; એ રીતે સર્વના આધારરૂપ જે છે, તેમાંથી સંસાર ફેલાય છે.
ચિતા વિભાવ્યમાનાનિ તન્માત્રાણિ પરસ્પરમ્ । સ્વયં પરિણતાન્ય્ અન્તર્ અમ્બુનીવ નિરન્તરમ્
ચેતનામાં જ્યારે સૂક્ષ્મ તત્વો કલ્પાય છે, ત્યારે એ તત્વો એકબીજામાં સતત રૂપાંતર પામે છે, જેમ પાણી પોતાના અંદર બદલાય છે.
તથૈતાનિ વિમિશ્રાણિ વિવિક્તાનિ પુનર્ યથા । ન શુદ્ધાન્ય્ ઉપલભ્યન્તે સર્વનાશાન્તમ્ એવ હિ
આ રીતે, ભળેલા અને જુદા પડેલા એ તત્વો ફરી શુદ્ધ રૂપે જોવા મળતાં નથી, સિવાય કે બધું સંપૂર્ણ નાશ પામે ત્યારે.
સંવિત્તિમાત્રરૂપાણિ સ્થિતાનિ ગગનોદરે । ભવન્તિ વટજાલાનિ યથા બીજકણાન્તરે
શુદ્ધ ચેતનારૂપે આ તત્વો આકાશમાં સ્થિત છે અને બીજના નાનકડા ખોખામાંથી વટવૃક્ષના ઝૂંડ જેવા બની જાય છે.
પ્રસવં પરિપશ્યન્તિ શતશાખં સ્ફુરન્તિ ચ । પરમાણ્વન્તરે માન્તિ ક્ષણાત્ કલ્પીભવન્તિ ચ
જેમ જન્મની પ્રક્રિયા જોવા મળે છે, એ રીતે એ અનેક શાખાઓમાં ફેલાય છે, અંદર અણુરૂપે રહે છે અને પળભરમાં જ યુગ જેટલી વિશાળતા પામે છે.
વિવર્તમ્ એવ ધાવન્તિ નિર્વિવર્તાનિ સન્તિ ચ । ચિદ્વેદિતાનિ સર્વાણિ ક્ષણાત્ પિણ્ડીભવન્તિ હિ
ક્યારેક એ રૂપ બદલતાં રહે છે, તો ક્યારેક બદલાતા નથી; બધું જ ચેતનાથી જાણીતું છે અને પળમાં જ એકરૂપ થઈ જાય છે.