શિવં શાન્તમ્ અનાયાસમ્ અવાચ્યં વિદ્ધિ નિર્મલમ્ । ન મનાગ્ અપિ તત્રાસ્તિ સ્તૈમિત્યાત્ સ્પન્દધર્મતા
શિવને શાંત, નિર્વિકાર, સરળ અને અવિર્ણવ તરીકે જાણો; એમાં એક રે પણ હલચલ કે ચંચળતા નથી, કારણ કે એ પૂર્ણ શાંતિમાં સ્થિર છે.
સા ક્રિયૈવ તથારૂપા સતી બોધવશાદ્ યદા । વ્યાવૃત્ત્યૈવ તથૈવાસ્તે શિવ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદા
જ્યારે એ ક્રિયા જ્ઞાનની શક્તિથી પાછી ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે એ જ રીતે સ્થિર રહી જાય છે અને તેને શિવ કહેવાય છે.
ચિતિશક્તેẖ ક્રિયાદેવ્યાḫ પ્રતિષ્ઠાનં યદાત્મનિ । તથાભૂતસ્થિતેર્ એવ તદૈવ શિવ ઉચ્યતે
જ્યારે ચેતનાની શક્તિ, જે ક્રિયાની દેવી છે, પોતાનામાં જ સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ જ અવસ્થા શિવ કહેવાય છે.
દેવ્યાẖ ક્રિયાયાશ્ ચિચ્છક્તેẖ ખરૂપિણ્યા મહાકૃતેઃ । કલ્પિતાકારધારિણ્યા અનન્યાવયવા ઇમે
આ કલ્પિત આકારો એ દેવીની ક્રિયા, ચેતનાની શક્તિ, આકાશ સ્વરૂપ અને મહાકાર્યકારી છે; એમાં બીજું કશુંયે મળતું નથી.
સર્ગાસ્ સજનતાવર્ગા લોકા આલોકભાસુરાઃ । સદ્વીપસાગરાḫ પૃથ્વ્યસ્ સવનાવનયો ઽદ્રયઃ
સૃષ્ટિઓ, જીવજંતુઓના સમૂહો, પ્રકાશથી ઝગમગતા લોક, વિવિધ દ્વીપો અને મહાસાગરો, વન અને પર્વતોવાળી ધરતી—
સાઙ્ગોપાઙ્ગાસ્ ત્રયો વેદાસ્ સવિદ્યાસ્થાનગીતયઃ । સવિધિપ્રતિષેધાર્થાસ્ સશુભાશુભકલ્પનાઃ
ત્રણે વેદો તેમના બધા અંગો અને ઉપાંગો સાથે, શાળાઓ અને ગીતો, કરવાનું અને ના કરવાનું જે કહે છે તે બધા નિયમો, શુભ અને અશુભ માન્યતાઓ—
સદક્ષિણાગ્નયો યજ્ઞાḫ પુરોડાશાજ્યશંસિનઃ । કુણાલોલૂખલબૃસીશૂર્પયૂપાદિસંયુતાઃ
દક્ષિણાગ્નિ સહિતના યજ્ઞો, પિંડ અને ઘી સાથેના વિધિ, ઓખળી, મસળ, છણી, યૂપસ્તંભ અને બીજા સાધનો સાથે—
સઙ્ગ્રામાસ્ સાયુધગ્રામાસ્ સશૂલશરશક્તયઃ । સભુસુણ્ડિગદાપ્રાસહયેભભટભાસુરાઃ
યુદ્ધો, શસ્ત્રોથી સજ્જ ગામો, ભાલા, તીરો અને શક્તિઓ, ગદા, મુસળ, ભાલા, હાથીઓ અને વીરોથી ઝગમગતી સભાઓ—
જાતયો ભૂતસઙ્ઘાનાં ચતુર્દશ સુરાદિકાઃ । ચતુર્દશાબ્ધિદ્વીપોર્વ્યસ્ તથા લોકાશ્ ચતુર્દશ
દેવો સહિતના ચૌદ પ્રકારના જીવ, ચૌદ મહાસાગરો, ચૌદ દ્વીપો અને ચૌદ પૃથ્વીઓ, તેમજ ચૌદ લોકો—
ચિતેẖ કાલીશરીરિણ્યાસ્ સર્ગા યે ઽઙ્ગે સ્થિતાસ્ તથા । તે કિમ્ આત્મનિ સત્યાસ્ સ્યુર્ ઉતાસત્યા વદેતિ મે
ચેતનરૂપ કાળીના શરીરમાં જે સર્જનો અંગરૂપે સ્થિત છે, એ આત્મામાં ખરેખર સત્ય છે કે અસત્ય? મને કહો.
રામાસૌ કિલ ચિચ્છક્તિસ્ તયા યચ્ ચોદિતં તથા । તત્ પ્રચેતિતમ્ એવાન્તસ્ સત્યં ચેદમ્ ઇવાખિલમ્
હે રામ, એ ચેતનાની શક્તિથી જે કંઈ થાય છે, તે બધું અંદર જ અનુભવાય છે; આ બધું સાચું છે, જેમ દેખાય છે એમ.
ન તત્ પ્રબિમ્બિતં બાહ્યાન્ મકુરપ્રતિબિમ્બવત્ । સત્યં તદ્ અન્તર્ એવાસ્તિ ચિતેર્ નાસત્યમ્ અર્થતઃ
એ બહાર ક્યારેય કાચમાં પડતી પ્રતિબિંબની જેમ દેખાતું નથી; એ તો ચેતનામાં અંદર જ સાચું છે, અને અર્થમાં અસત્ય નથી.
ચિદ્રૂપસ્ય તથાપ્ય્ અન્તસ્ સત્ સઙ્કલ્પપુરં ભવેત્ । દૃઢધ્યાનાદ્ વિશુદ્ધાયાશ્ ચિતેર્ ભવતુ મા કથમ્
ચેતન સ્વરૂપ હોવા છતાં, મનની અંદર કલ્પનાનું શહેર રહી શકે છે; શાંત અને એકાગ્ર મનથી સતત ધ્યાન કરવાથી, એવી કલ્પનાઓ કેમ ન ઊભી થાય?
આદર્શે ઽસ્ત્વ્ અથ વા સ્વપ્ને સર્ગસ્ સઙ્કલ્પને ઽસ્તુ વા । સ આત્મન્ય્ અર્થકારિત્વાત્ સત્ય ઇત્ય્ એવ મે મતિઃ
દરેક સર્જન, એ કાચમાં દેખાય, સ્વપ્નમાં આવે કે મનની કલ્પનામાં હોય, પોતાને કોઈક હેતુ માટે જ છે, એટલે હું એને સાચું જ માનું છું.
મમ નાર્થાય સ ઇતિ વક્ષિ ચેત્ તત્ કથં ન તે । દેશાન્તરગતાસ્ સર્વે ભવન્ત્ય્ અર્થાય સમ્પ્રતિ
જો તું કહે કે, 'એનો મને કોઈ ઉપયોગ નથી,' તો એ તારા માટે કેમ નથી? જે વસ્તુઓ હમણાં તારા માટે દૂર છે, એ બધું પણ ક્યારેક તારા કામ આવે છે.
યથા દેશાન્તરગ્રામસ્ તદ્ગતસ્યાર્થકૃદ્ ભવેત્ । સર્વે તથૈતે તદ્ભાવં ગતસ્યાર્થાય નિશ્ચયાત્
જેમ કોઈ દૂરના ગામમાં પહોંચે ત્યારે એ ગામ એની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે, એ જ રીતે જે એ અવસ્થામાં પહોંચે છે, એ માટે અહીંની બધી વસ્તુઓ પણ ઉપયોગી બની જાય છે.
યદ્ યથાભૂતસર્વાર્થક્રિયાકારિ પ્રદૃશ્યતે । તત્ સત્યમ્ આત્મનો ઽન્યસ્ય નૈવ તત્તામ્ ઉપેયુષઃ
જે જેવું છે અને જે પોતાના બધા કામ સાચી રીતે કરે છે, એ પોતાને માટે સાચું છે, પણ જે એ અવસ્થાએ નથી પહોંચ્યો, તેના માટે એ સાચું નથી.
તસ્માચ્ ચિચ્છક્તિકોશસ્થાસ્ સર્વાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ । સત્યા આત્મનિ તદ્ભાવં ગતસ્યાન્યસ્ય નાખિલાઃ
માટે, ચેતનાની આવરણમાં રહેલી બધી સર્જનશ્રેણીઓ એ વ્યક્તિ માટે સાચી છે, જે એ અવસ્થામાં પહોંચ્યો છે; બીજાને માટે એ બધું પૂરું સાચું નથી.
ભૂતભવ્યભવિષ્યત્સ્થાસ્ સઙ્કલ્પસ્વપ્નપૂર્ગણાઃ । સર્વે સત્યાḫ પરં તત્ત્વં સર્વાત્મ કથમ્ અન્યથા
ભૂતકાળ, વર્તમાન કે ભવિષ્યના બધા કલ્પના અને સપનાના જૂથો સાચા છે; તો સર્વના આત્મા એવા પરમ તત્વને કેમ જુદું માનવું?
ચાલિતસ્ય યથા ગાઢનિદ્રસ્ય સ્વપ્નપત્તનમ્ । ન લુઠત્ય્ એવ લુઠિતમ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ અનુમિતં સ્ફુટમ્
જેમ ઊંઘમાં ઊંડી નિંદ્રામાં રહેલા માણસને સપનામાં શહેર હલતું દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં એ શહેર હલતું નથી, છતાં સપનામાં એ હલ્યું એવું સ્પષ્ટ લાગે છે.
તથા ચલન્ત્યા લુઠિતં તસ્યા દેહગતં જગત્ । ન લુઠત્ય્ એવ મકુરપ્રતિબિમ્બમ્ ઇવ સ્થિતં
જેમ કોઈ સ્ત્રી ચાલે ત્યારે એની સાથે જોડાયેલું જગત પણ હલતું દેખાય છે, પણ એ ખરેખર હલતું નથી—બિલકુલ એ રીતે, જેમ કાચમાં પડતું પ્રતિબિંબ હલતું નથી.
સ ત્રૈલોક્યમહારમ્ભસ્ સત્યો ઽપિ ભ્રાન્તિમાત્રકમ્ । ભ્રાન્તિમાત્રસ્ય કે નામ લુઠનાલુઠને વદ
આ ત્રણેય લોકનું મોટું વ્યવહાર, સાચું હોય છતાં એ માત્ર ભ્રાંતિ છે; મને કહો, જે માત્ર ભ્રાંતિ છે, એનું ખરેખર હલવું કે ન હલવું શું અર્થ ધરાવે છે?
કદા સ્વપ્નપુરં સત્યં કદા સ્વપ્નપુરં મુધા । કદા સ્વપ્નપુરં ભગ્નં કદા સ્વપ્નપુરં સ્થિતં
સ્વપ્નનું શહેર ક્યારે સાચું હોય છે? ક્યારે ખોટું હોય છે? ક્યારે તૂટી જાય છે? ક્યારે આખું રહે છે?
ભ્રાન્તિર્ ન કેવલં સૈવ દૃશ્યશ્રીર્ યાવદ્ અગ્રગામ્ । ત્વં વિદ્ધીમામ્ અપિ ભ્રાન્તિં જગલ્લક્ષ્મીમ્ અવાસ્તવીમ્
ભ્રાંતિ એ માત્ર બહાર દેખાતી ચકાચુંદ જ નથી, પણ એ જાણ કે હું પણ ભ્રાંતિ જ છું—આ જગતની વૈભવતા, જે ખરેખર છે જ નહીં.
સઙ્કલ્પને મનોરાજ્યે સ્વપ્ને સઙ્કથને ભ્રમે । યથા પુરાનુભવનં ત્રૈલોક્યાનુભવસ્ તથા
કલ્પના, મનની દુનિયા, સપના, વાર્તાઓ કે ભ્રમમાં, જેમ આપણે ભૂતકાળમાં અનુભવ્યું હોય એ જ રીતે ત્રણેય લોકનો અનુભવ થાય છે.
અહમ્ ઇતિ જગદ્ ઇતિ સ્વાન્તર્ ભ્રાન્તિર્ ઇયં પ્રકચતીવ ચિતેઃ । પરમાકાશકૃશાઙ્ગ્યાશ્ શામ્યતિ નિપુણં પરિજ્ઞાતા
'હું છું' અને 'આ જગત છે' એવી અંદરની ભ્રાંતિ ચેતનામાં પ્રકાશે છે; પણ જ્યારે એને સારી રીતે સમજાય છે ત્યારે એ અત્યંત સૂક્ષ્મ અને શાંત બનીને ઓગળી જાય છે.
ઇતિ નૃત્યતિ સા દેવી દીર્ઘૈર્ દોર્દણ્ડમણ્ડલૈઃ । પરિસ્પન્દાત્મકૈર્ વ્યોમ કુર્વાણા ઘનકાનનમ્
એ દેવી લાંબા હાથના ગોળાકાર હલનચલનથી આકાશમાં ઘન જંગલ ઊભું કરીને નૃત્ય કરે છે.
ક્રિયાસૌ નૃત્યતિ તથા ચિતિશક્તિર્ અનામયા । અસ્યા વિભૂષણં શૂર્પકુણાલપટલાદિકમ્
ક્રિયા સ્વયં નૃત્ય કરે છે, એ ચિત્તશક્તિ દુઃખરહિત છે; એની શોભા માટે વાળણ, પક્ષીની પાંખો અને આવાં અનેક આભૂષણો છે.
શરશક્તિગદાપ્રાસમુસુલાસિશિલાદિ ચ । ભાવાભાવપદાર્થૌઘકલાકાલક્રમાદિ ચ
તીર, ભાલા, ગદા, પ્રાસ, મુસળ, તલવાર, પથ્થર વગેરે જેવી અનેક વસ્તુઓ, અને જે છે કે જે નથી એવી બધી જ વસ્તુઓ, સમય અને ક્ષણોની ક્રમબદ્ધતા—આ બધું જ...
ચિત્સ્પન્દો ઽન્તર્ જગદ્ ધત્તે કલ્પનેવ પુરં હૃદિ । સૈવ વા જગદ્ ઇત્ય્ એવ કલ્પનૈવ યથા પુરં
ચેતનાનો અંદરના કંપનથી જ જગત સર્જાય છે, જેમ કે મનમાં કલ્પના કરીને કોઈ શહેર ઉભું થાય છે; એ જ વસ્તુ, જેને આપણે જગત કહીએ છીએ, એ પણ માત્ર કલ્પના જ છે, પહેલાં જેવું હતું એ જ.