શિવયોર્ વ્યોમરૂપત્વાદ્ અસિતં લક્ષ્યતે વપુઃ । નભો હિ માંસમ્ એતાભ્યાં દૃષ્ટિકૃષ્ટં વિલોક્યતે
શિવ અને તેમની સાથીનું સ્વરૂપ આકાશ જેવું હોવાથી, તેમનું રૂપ કાળું દેખાય છે; આકાશ, એમની નજરથી, માંસ જેવું દેખાય છે.
આસ્તે નભો નભસ્ય્ એવ તેન તૌ નભસિ સ્થિતૌ । નભોનિભાવ્ અભૂતાઙ્ગાવ્ અચ્છૌ વ્યોમ્ન ઇવાગ્રજૌ
આકાશ માત્ર આકાશમાં જ રહે છે, એટલે એ બંને પણ આકાશમાં સ્થિર છે; એમના શરીર આકાશથી બનેલા અને શુદ્ધ છે, જેમ તત્વોમાં સૌથી પ્રાચીન હોય તેમ.
હસ્તપાદાંસમૂર્ધ્નાં યદ્ બહુત્વાલ્પત્વભેદતઃ । નાનાત્વં હલશૂર્પાદિસ્રગ્ધરત્વં ચ તચ્ છૃણુ
હાથ, પગ, ખભા અને માથાના જે વિવિધ પ્રકાર છે, તે સંખ્યામાં અને કદમાં ફરક હોવાથી થાય છે. કોઈએ હળ, કોઈએ છાણી, તો કોઈએ ફૂલોની માળા પેહરી હોય છે—આ બધું સાંભળો.
સા હિ ક્રિયા ભગવતી પરિસ્પન્દૈકરૂપિણી । દદ્યાત્ સ્નાયાચ્ ચ જુહુયાદ્ ઇત્યાદ્યુગ્રશરીરિણી
એ દિવ્ય ક્રિયા, જે માત્ર સ્પંદનરૂપ છે, એ જ સ્નાન કરાવવી, અર્પણ કરવું અને યજ્ઞ વગેરે કરાવવી જેવી ક્રિયાઓનું કારણ બને છે અને એ જ શરીરમાં તીવ્ર રૂપે વર્તે છે.
ચિતિશક્તિર્ અનાદ્યન્તા તથાભાતાત્મનાત્મનિ । સાકાશરૂપિણી શાન્તા દૃશ્યશ્રીસ્ સ્પન્દરૂપિણી
ચેતનાની શક્તિ, જેનું ન તો આરંભ છે, ન અંત, એ સાચા સ્વરૂપમાં આત્મામાંથી પ્રગટે છે, સ્વરૂપ ધરાવે છે, શાંત છે અને જોવાયેલી વસ્તુઓની કાંતિ રૂપે, સ્પંદન સ્વરૂપે વર્તે છે.
દેવ્યાસ્ તસ્યા હિ યાẖ કાલ્યા નાનાભિનયવર્તનાઃ । તા ઇમા બ્રહ્મણસ્ સર્ગજરામરણરીતયઃ
એ દેવી કાળીની જે વિવિધ હાવભાવ અને ક્રિયાઓ છે, એ જ બ્રહ્માના સર્જન, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુની રીતો છે.
ક્રિયાસૌ ગ્રામનગરદ્વીપમણ્ડલમાલિકાઃ । સ્પન્દાત્ કરોતિ ધત્તે ઽન્તẖ કલ્પિતાવયવાત્મિકાઃ
આ ક્રિયા પોતાના સ્પંદનથી ગામ, શહેર, દ્વીપ અને પ્રદેશોની સાંકળો ઊભી કરે છે અને જાળવે છે, જે બધું કલ્પનામાં વિવિધ ભાગોથી બનેલું છે.
કાલી કમલિની કાલી ક્રિયા બ્રહ્માણ્ડકાલિકા । ધત્તે સ્વાવયવીભૂતાં દૃશ્યલક્ષ્મીમ્ ઇમાં હૃદિ
કાળી, કમળમાં જન્મેલી કાળી, ક્રિયા સ્વરૂપે, બ્રહ્માંડની કાળી—એ પોતાની જ અંગરૂપ થયેલી આ દેખાતી સમૃદ્ધિને હૃદયમાં ધારણ કરે છે.
ન કદાચન ચિદ્દેવી નિર્દૃશ્યાવયવા ક્વચિત્ । શિવત્વવ્યતિરેકેણ શિવતૈવ વિદૃશ્યતા
ચેતનાની દેવી ક્યારેય, ક્યાંયે, દેખાતા અંગો ધરાવતી નથી; શિવત્વ સિવાય બીજું કંઈ દેખાતું નથી, માત્ર શિવજ દેખાય છે.
યથાઙ્ગં શૂન્યતા વ્યોમ્નસ્ સ્પન્દનં માતરિશ્વનઃ । જ્યોત્સ્નાયાશ્ શૈત્યમ્ અઙ્ગં હિ દૃશ્યમ્ એવં ચિતેẖ ક્રિયા
જેમ ખાલીપો આકાશનું અંગ છે, હવા ચલાવાનું અંગ છે, ચાંદનીનું ઠંડક એનું અંગ છે, તેમ જ ક્રિયા પણ ચેતનાનું અંગ છે.
શિવં શાન્તમ્ અનાયાસમ્ અવાચ્યં વિદ્ધિ નિર્મલમ્ । ન મનાગ્ અપિ તત્રાસ્તિ સ્તૈમિત્યાત્ સ્પન્દધર્મતા
શિવને શાંત, નિર્વિકાર, સરળ અને અવિર્ણવ તરીકે જાણો; એમાં એક રે પણ હલચલ કે ચંચળતા નથી, કારણ કે એ પૂર્ણ શાંતિમાં સ્થિર છે.
સા ક્રિયૈવ તથારૂપા સતી બોધવશાદ્ યદા । વ્યાવૃત્ત્યૈવ તથૈવાસ્તે શિવ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદા
જ્યારે એ ક્રિયા જ્ઞાનની શક્તિથી પાછી ખેંચાઈ જાય છે, ત્યારે એ જ રીતે સ્થિર રહી જાય છે અને તેને શિવ કહેવાય છે.
ચિતિશક્તેẖ ક્રિયાદેવ્યાḫ પ્રતિષ્ઠાનં યદાત્મનિ । તથાભૂતસ્થિતેર્ એવ તદૈવ શિવ ઉચ્યતે
જ્યારે ચેતનાની શક્તિ, જે ક્રિયાની દેવી છે, પોતાનામાં જ સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ જ અવસ્થા શિવ કહેવાય છે.
દેવ્યાẖ ક્રિયાયાશ્ ચિચ્છક્તેẖ ખરૂપિણ્યા મહાકૃતેઃ । કલ્પિતાકારધારિણ્યા અનન્યાવયવા ઇમે
આ કલ્પિત આકારો એ દેવીની ક્રિયા, ચેતનાની શક્તિ, આકાશ સ્વરૂપ અને મહાકાર્યકારી છે; એમાં બીજું કશુંયે મળતું નથી.
સર્ગાસ્ સજનતાવર્ગા લોકા આલોકભાસુરાઃ । સદ્વીપસાગરાḫ પૃથ્વ્યસ્ સવનાવનયો ઽદ્રયઃ
સૃષ્ટિઓ, જીવજંતુઓના સમૂહો, પ્રકાશથી ઝગમગતા લોક, વિવિધ દ્વીપો અને મહાસાગરો, વન અને પર્વતોવાળી ધરતી—
સાઙ્ગોપાઙ્ગાસ્ ત્રયો વેદાસ્ સવિદ્યાસ્થાનગીતયઃ । સવિધિપ્રતિષેધાર્થાસ્ સશુભાશુભકલ્પનાઃ
ત્રણે વેદો તેમના બધા અંગો અને ઉપાંગો સાથે, શાળાઓ અને ગીતો, કરવાનું અને ના કરવાનું જે કહે છે તે બધા નિયમો, શુભ અને અશુભ માન્યતાઓ—
સદક્ષિણાગ્નયો યજ્ઞાḫ પુરોડાશાજ્યશંસિનઃ । કુણાલોલૂખલબૃસીશૂર્પયૂપાદિસંયુતાઃ
દક્ષિણાગ્નિ સહિતના યજ્ઞો, પિંડ અને ઘી સાથેના વિધિ, ઓખળી, મસળ, છણી, યૂપસ્તંભ અને બીજા સાધનો સાથે—
સઙ્ગ્રામાસ્ સાયુધગ્રામાસ્ સશૂલશરશક્તયઃ । સભુસુણ્ડિગદાપ્રાસહયેભભટભાસુરાઃ
યુદ્ધો, શસ્ત્રોથી સજ્જ ગામો, ભાલા, તીરો અને શક્તિઓ, ગદા, મુસળ, ભાલા, હાથીઓ અને વીરોથી ઝગમગતી સભાઓ—
જાતયો ભૂતસઙ્ઘાનાં ચતુર્દશ સુરાદિકાઃ । ચતુર્દશાબ્ધિદ્વીપોર્વ્યસ્ તથા લોકાશ્ ચતુર્દશ
દેવો સહિતના ચૌદ પ્રકારના જીવ, ચૌદ મહાસાગરો, ચૌદ દ્વીપો અને ચૌદ પૃથ્વીઓ, તેમજ ચૌદ લોકો—
ચિતેẖ કાલીશરીરિણ્યાસ્ સર્ગા યે ઽઙ્ગે સ્થિતાસ્ તથા । તે કિમ્ આત્મનિ સત્યાસ્ સ્યુર્ ઉતાસત્યા વદેતિ મે
ચેતનરૂપ કાળીના શરીરમાં જે સર્જનો અંગરૂપે સ્થિત છે, એ આત્મામાં ખરેખર સત્ય છે કે અસત્ય? મને કહો.
રામાસૌ કિલ ચિચ્છક્તિસ્ તયા યચ્ ચોદિતં તથા । તત્ પ્રચેતિતમ્ એવાન્તસ્ સત્યં ચેદમ્ ઇવાખિલમ્
હે રામ, એ ચેતનાની શક્તિથી જે કંઈ થાય છે, તે બધું અંદર જ અનુભવાય છે; આ બધું સાચું છે, જેમ દેખાય છે એમ.
ન તત્ પ્રબિમ્બિતં બાહ્યાન્ મકુરપ્રતિબિમ્બવત્ । સત્યં તદ્ અન્તર્ એવાસ્તિ ચિતેર્ નાસત્યમ્ અર્થતઃ
એ બહાર ક્યારેય કાચમાં પડતી પ્રતિબિંબની જેમ દેખાતું નથી; એ તો ચેતનામાં અંદર જ સાચું છે, અને અર્થમાં અસત્ય નથી.
ચિદ્રૂપસ્ય તથાપ્ય્ અન્તસ્ સત્ સઙ્કલ્પપુરં ભવેત્ । દૃઢધ્યાનાદ્ વિશુદ્ધાયાશ્ ચિતેર્ ભવતુ મા કથમ્
ચેતન સ્વરૂપ હોવા છતાં, મનની અંદર કલ્પનાનું શહેર રહી શકે છે; શાંત અને એકાગ્ર મનથી સતત ધ્યાન કરવાથી, એવી કલ્પનાઓ કેમ ન ઊભી થાય?
આદર્શે ઽસ્ત્વ્ અથ વા સ્વપ્ને સર્ગસ્ સઙ્કલ્પને ઽસ્તુ વા । સ આત્મન્ય્ અર્થકારિત્વાત્ સત્ય ઇત્ય્ એવ મે મતિઃ
દરેક સર્જન, એ કાચમાં દેખાય, સ્વપ્નમાં આવે કે મનની કલ્પનામાં હોય, પોતાને કોઈક હેતુ માટે જ છે, એટલે હું એને સાચું જ માનું છું.
મમ નાર્થાય સ ઇતિ વક્ષિ ચેત્ તત્ કથં ન તે । દેશાન્તરગતાસ્ સર્વે ભવન્ત્ય્ અર્થાય સમ્પ્રતિ
જો તું કહે કે, 'એનો મને કોઈ ઉપયોગ નથી,' તો એ તારા માટે કેમ નથી? જે વસ્તુઓ હમણાં તારા માટે દૂર છે, એ બધું પણ ક્યારેક તારા કામ આવે છે.
યથા દેશાન્તરગ્રામસ્ તદ્ગતસ્યાર્થકૃદ્ ભવેત્ । સર્વે તથૈતે તદ્ભાવં ગતસ્યાર્થાય નિશ્ચયાત્
જેમ કોઈ દૂરના ગામમાં પહોંચે ત્યારે એ ગામ એની જરૂરિયાત પૂરી કરે છે, એ જ રીતે જે એ અવસ્થામાં પહોંચે છે, એ માટે અહીંની બધી વસ્તુઓ પણ ઉપયોગી બની જાય છે.
યદ્ યથાભૂતસર્વાર્થક્રિયાકારિ પ્રદૃશ્યતે । તત્ સત્યમ્ આત્મનો ઽન્યસ્ય નૈવ તત્તામ્ ઉપેયુષઃ
જે જેવું છે અને જે પોતાના બધા કામ સાચી રીતે કરે છે, એ પોતાને માટે સાચું છે, પણ જે એ અવસ્થાએ નથી પહોંચ્યો, તેના માટે એ સાચું નથી.
તસ્માચ્ ચિચ્છક્તિકોશસ્થાસ્ સર્વાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ । સત્યા આત્મનિ તદ્ભાવં ગતસ્યાન્યસ્ય નાખિલાઃ
માટે, ચેતનાની આવરણમાં રહેલી બધી સર્જનશ્રેણીઓ એ વ્યક્તિ માટે સાચી છે, જે એ અવસ્થામાં પહોંચ્યો છે; બીજાને માટે એ બધું પૂરું સાચું નથી.
ભૂતભવ્યભવિષ્યત્સ્થાસ્ સઙ્કલ્પસ્વપ્નપૂર્ગણાઃ । સર્વે સત્યાḫ પરં તત્ત્વં સર્વાત્મ કથમ્ અન્યથા
ભૂતકાળ, વર્તમાન કે ભવિષ્યના બધા કલ્પના અને સપનાના જૂથો સાચા છે; તો સર્વના આત્મા એવા પરમ તત્વને કેમ જુદું માનવું?
ચાલિતસ્ય યથા ગાઢનિદ્રસ્ય સ્વપ્નપત્તનમ્ । ન લુઠત્ય્ એવ લુઠિતમ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ અનુમિતં સ્ફુટમ્
જેમ ઊંઘમાં ઊંડી નિંદ્રામાં રહેલા માણસને સપનામાં શહેર હલતું દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં એ શહેર હલતું નથી, છતાં સપનામાં એ હલ્યું એવું સ્પષ્ટ લાગે છે.